Tuyến thương mại
Hàng hoá đã đi khắp thế giới ra sao qua các thời kỳ: đường lữ hành, hải trình và sông ngòi, mỗi tuyến được vẽ trên bản đồ đúng những năm nó hoạt động.
Cả 66 tuyến
khoảng 3000 TCN – 1516 CN · bằng đường bộ
Con đường ven biển từ châu thổ sông Nin tới Damascus chạy dọc phía bắc Sinai và đồng bằng duyên hải, rồi vượt dãy Carmel ở Megiddo, đi qua biển hồ Galilee và Hazor. Suốt hàng nghìn năm, quân đội và các đoàn lữ hành qua lại giữa Ai Cập, Syria và Lưỡng Hà đều dùng con đường này.
ngũ cốc, vải lanh, gỗ, rượu vang, dầu ô liu
khoảng 2600 TCN – 1900 TCN · bằng đường biển và đường sông
Tàu thuyền từ Meluhha, tức lưu vực sông Ấn, đi dọc bờ biển Makran vào vịnh Ba Tư, ghé Magan và Dilmun trên đường tới Sumer. Hạt mã não đỏ, ngà voi, gỗ và vỏ ốc được chở sang phía tây; đồng thì đến từ Magan. Sargon xứ Akkad từng khoe những con tàu ấy neo đậu ở bến cảng của mình.
mã não đỏ, đá lapis lazuli, ngà voi, gỗ, vỏ ốc, đồng
khoảng 2480 TCN – 1150 TCN · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Các đoàn thám hiểm hoàng gia Ai Cập đi từ sông Nin ở Coptos qua thung lũng Wadi Hammamat tới các bến cảng Biển Đỏ như Mersa Gawasis, rồi giong buồm xuôi nam tới xứ Punt, có lẽ ở Eritrea hoặc vùng lân cận. Từ thế kỷ 25 đến thế kỷ 12 TCN, họ mang về nhựa hương, cây mộc dược, vàng, gỗ mun, ngà voi và thú sống.
nhựa hương, mộc dược, vàng, gỗ mun, ngà voi, da thú, thú sống
khoảng 2000 TCN – 600 CN · bằng đường bộ
Hành lang đường bộ lâu đời hơn, băng qua các đồng cỏ phía bắc Con đường tơ lụa, nối thảo nguyên Biển Đen với dãy Altai và Mông Cổ. Dân du mục chăn nuôi chuyền tay nhau ngựa, tơ lụa, lông thú và đá quý từ nhóm này sang nhóm khác; các mộ táng ở Pazyryk và Noin-Ula có tơ lụa Trung Hoa nằm cạnh hàng hoá từ phương tây.
ngựa, tơ lụa, lông thú, vũ khí, ngọc lam, đá lapis lazuli, ngọc nephrit
khoảng 1950 TCN – 1720 TCN · bằng đường bộ
Các nhà buôn ở Assur gửi những đoàn lừa thồ đi khoảng 1.000 km tới Kanesh trong sáu tuần, chở thiếc từ phương đông và hàng dệt Babylon. Họ bán hàng lấy bạc và vàng của Anatolia, đồng thời duy trì chừng hai mươi thương điếm. Hơn 22.000 phiến đất sét tìm thấy ở Kanesh ghi chép lại việc buôn bán này.
thiếc, hàng dệt, bạc, vàng, đồng
khoảng 1200 TCN – 332 TCN · bằng đường biển
Các thành phố Phoenicia chở gỗ tuyết tùng, vải nhuộm tía, thuỷ tinh và rượu vang khắp Địa Trung Hải, lập thương điếm từ đảo Síp tới bán đảo Iberia. Bạc từ Sardegna và Tây Ban Nha cùng thiếc từ vùng Đại Tây Dương được chở ngược về phía đông. Tàu của Tyre vượt qua Gadir để tới Lixus và Mogador.
vải nhuộm tía, gỗ tuyết tùng, đồ thuỷ tinh, rượu vang, bạc, thiếc, đồng
khoảng 1200 TCN – 636 CN · bằng đường bộ
Con đường này chạy từ Ai Cập băng qua Sinai tới đầu vịnh Aqaba, rồi ngược lên phía bắc dọc cao nguyên Transjordan tới Damascus và sông Euphrates. Edom, Moab và Ammon sống nhờ dòng người và hàng hoá qua lại; người Nabataea chở hương liệu trên con đường này, và Trajan cho xây lại nó thành Via Traiana Nova.
nhũ hương, mộc dược, gia vị
khoảng 700 TCN – 200 CN · bằng đường bộ và đường biển
Nhũ hương và mộc dược từ Dhofar và Hadramawt theo những đoàn lữ hành lạc đà ngược lên phía tây bán đảo Ả Rập, qua Shabwa, Timna, Marib và Najran, tới Petra và cảng Gaza. Các vương quốc dọc đường giàu lên nhờ thu thuế qua đường; người Nabataea nắm giữ đoạn phía bắc.
nhũ hương, mộc dược, gia vị, đá quý, hàng dệt, vàng
khoảng 600 TCN – 51 TCN · bằng đường bộ và đường biển
Thiếc từ Cornwall được đưa ra đảo thuỷ triều Ictis, chở bằng tàu sang xứ Gaul rồi vận chuyển đường bộ chừng ba mươi ngày tới cửa sông Rhône và Massalia. Các tác giả Hy Lạp, từ Pytheas đến Diodorus, đã mô tả việc buôn bán này, vốn cung cấp thiếc cho thợ đúc đồ đồng khắp Địa Trung Hải.
thiếc, vàng, rượu vang
khoảng 500 TCN – 330 TCN · bằng đường bộ
Darius I tổ chức lại một mạng lưới đường cũ thành con đường dài khoảng 2.700 km từ Sardis tới Susa, với 111 trạm dịch. Lính trạm của nhà vua đi hết tuyến trong chín ngày, còn các đoàn lữ hành mất khoảng chín mươi ngày. Một nhánh đường chạy tiếp tới Persepolis.
bạc, vàng, hàng dệt
khoảng 500 TCN – nay · bằng đường bộ
Con đường lớn có từ thời cổ đại, băng ngang miền bắc Ấn Độ từ châu thổ sông Hằng qua Pataliputra, Delhi và Lahore tới Peshawar và Kabul. Nó đi theo tuyến Uttarapatha xưa, được nhà Maurya duy tu, được Sher Shah Suri và nhà Mogul xây lại cùng các trạm dừng chân cho đoàn lữ hành, và đến nay vẫn là một tuyến đường chính.
ngựa, hàng dệt, ngũ cốc
khoảng 500 TCN – 1900 CN · bằng đường bộ và đường sông
Các đoàn lữ hành lạc đà băng qua Sahara giữa Bắc Phi và vùng Sahel, đổi muối Sahara và hàng hoá Địa Trung Hải lấy vàng Tây Phi; người bị bắt làm nô lệ cũng bị cưỡng bức đưa lên phương bắc. Việc buôn bán đạt đỉnh từ thế kỷ 8 đến thế kỷ 16 và suy giảm sau khi Maroc xâm lược Songhay năm 1591.
vàng, muối, ngà voi, đồng, hàng dệt, hạt cola, vỏ ốc tiền
khoảng 200 TCN – 1500 CN · bằng đường biển và đường sông
Các hải trình nối miền nam Trung Quốc với Đông Nam Á, Ấn Độ, vịnh Ba Tư và Biển Đỏ, đi theo gió mùa. Thời đầu, tàu thuyền Nam Đảo làm chủ nửa phía đông, còn thương nhân Ba Tư, Ả Rập và Tamil làm chủ nửa phía tây; thuyền mành Trung Hoa tham gia từ thế kỷ 10.
tơ lụa, đồ sứ, gia vị, hương liệu, hàng dệt, đồ thuỷ tinh
khoảng 200 TCN – nay · bằng đường bộ
Con đường lữ hành cực đông của Sahara dài khoảng 1.800 km, từ Darfur tới sông Nin ở Asyut, qua một chuỗi giếng nước và ốc đảo. Các đoàn lữ hành chở ngà voi, vàng, lông vũ và gôm, và mỗi năm hàng nghìn người bị bắt làm nô lệ bị cưỡng bức đi trên con đường này cho đến thập niên 1890. Ngày nay các đàn lạc đà lùa sang Ai Cập vẫn đi trên con đường này.
ngà voi, vàng, lông đà điểu, gôm Ả Rập, lạc đà, natron, hàng dệt, vũ khí
khoảng 146 TCN – 1453 CN · bằng đường bộ
Được người La Mã xây từ thế kỷ 2 TCN, con đường này băng qua bán đảo Balkan từ Dyrrachium bên biển Adriatic, qua hồ Ohrid và Thessalonica, tới Byzantium. Bên kia biển, nó nối với Via Appia, và về sau gánh phần lớn giao thương đường bộ của Byzantium với Tây Âu.
tơ lụa, hàng dệt, gia vị, rượu vang
khoảng 130 TCN – 1453 CN · bằng đường bộ
Mạng lưới đường lữ hành trên bộ nối Trung Quốc thời Hán và Đường với Trung Á, Iran và vùng Địa Trung Hải của La Mã, về sau là của thế giới Hồi giáo. Hàng hoá được chuyển tiếp qua nhiều chặng giữa các thành phố ốc đảo như Đôn Hoàng, Kashgar, Samarkand và Merv, và những con đường này còn làm lan truyền Phật giáo, các tôn giáo khác và cả dịch bệnh.
tơ lụa, ngựa, đồ sứ, giấy, dầu thơm, thuốc nhuộm, vàng, rượu vang
khoảng 123 TCN – 439 CN · bằng đường biển và đường sông
Roma nhập khẩu gần như toàn bộ lương thực. Các đoàn tàu chở lúa mì từ châu Phi, và sau năm 30 TCN là từ Ai Cập; chuyến đi chậm chạp từ Alexandria ghé qua Síp, Lycia, nam Crete và Sicilia rồi tới Puteoli hoặc Ostia, từ đó sà lan chở ngược sông Tiber. Một phần được phát miễn phí theo chế độ trợ cấp lương thực.
lúa mì, dầu ô liu, rượu vang
khoảng 100 TCN – 500 CN · bằng đường bộ và đường sông
Từ khoảng năm 100 TCN đến năm 500 CN, các cộng đồng khắp miền đông Bắc Mỹ chuyền tay nhau những vật liệu quý hiếm dọc các tuyến đường sông. Đồng từ hồ Superior, đá vỏ chai Yellowstone, vỏ ốc vùng duyên hải vịnh México và mica Appalachia tới được các trung tâm công trình đắp đất ở miền nam Ohio, nơi thợ thủ công chế tác chúng thành đồ vật chôn theo người chết.
đá vỏ chai, đồng, mica, vỏ ốc biển, răng cá mập, răng gấu xám, ngọc trai nước ngọt
khoảng 30 TCN – 250 CN · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Sau khi La Mã sáp nhập Ai Cập, hàng hoá ngược sông Nin tới Coptos, băng sa mạc tới các cảng Biển Đỏ rồi theo gió mùa sang Ấn Độ. Vàng, rượu vang và thuỷ tinh La Mã được dùng để mua hồ tiêu, ngọc trai, ngà voi và vải ở Muziris, Barygaza và Arikamedu; mỗi năm có tới 120 con tàu rời Myos Hormos.
hồ tiêu, ngọc trai, ngà voi, vải bông, tơ lụa, tiền vàng, rượu vang, thuỷ tinh
khoảng 1 CN – 400 CN · bằng đường bộ
Thời La Mã, hổ phách từ bờ biển Baltic được đưa về phương nam qua vùng nay là Ba Lan, qua Moravia tới Carnuntum bên sông Danube rồi tới Aquileia, nơi nó được chế tác. Lông thú, mật ong và sáp ong đi cùng; thuỷ tinh và kim loại La Mã thì đi lên phương bắc. Các đồn luỹ canh giữ con đường.
hổ phách, lông thú, mật ong, sáp ong, đồ thuỷ tinh, đồng thau
609 CN – nay · bằng đường sông
Chuỗi kênh đào và sông ngòi nối châu thổ Trường Giang với miền bắc Trung Quốc, hoàn thành dưới thời nhà Tuỳ năm 609 và được đào thẳng tới Bắc Kinh dưới thời nhà Nguyên. Kênh chuyên chở lương thực cống nạp cùng nhiều hàng hoá buôn bán trong nước cho đến khi Hoàng Hà đổi dòng năm 1855 cắt đứt nó; các đoạn phía nam đến nay vẫn có sà lan qua lại.
ngũ cốc, gạo, muối, tơ lụa, trà
khoảng 618 CN – 1949 · bằng đường bộ
Những lối mòn của đoàn la thồ và phu cõng hàng xuyên qua núi non Vân Nam và Tứ Xuyên vào Tây Tạng; trên những lối ấy, trà bánh từ Phổ Nhĩ và Nhã An được đổi lấy ngựa Tây Tạng. Muối và tơ lụa Tứ Xuyên cũng đi theo những con đường này, vốn hợp lại ở Chamdo trước chặng tới Lhasa.
trà, ngựa, muối, tơ lụa, gấm
khoảng 700 CN – 950 CN · bằng đường bộ và đường biển
Các thương nhân Do Thái từ thung lũng sông Rhône chở nô lệ, lông thú, gấm và kiếm bằng tàu tới al-Farama, dùng lạc đà đưa hàng tới al-Qulzum bên Biển Đỏ, rồi giong buồm qua Jeddah tới Sind, Ấn Độ và Trung Quốc. Họ trở về với xạ hương, trầm hương, long não và quế.
nô lệ, gấm, lông thú, kiếm, xạ hương, trầm hương, long não, quế
khoảng 762 CN – 950 CN · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Một lộ trình khác của người Radhanite đi đường biển tới Antiochia, đường bộ tới sông Euphrates, đường sông tới Baghdad rồi xuôi sông Tigris tới al-Ubulla. Từ đó tàu thuyền giong buồm qua Oman tới Sind, Ấn Độ và Trung Quốc.
nô lệ, gấm, lông thú, kiếm, xạ hương, trầm hương, long não, quế
khoảng 780 CN – 1050 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Từ Ladoga và Novgorod, thương nhân Rus' tới thượng nguồn sông Volga rồi xuôi dòng tới Volga Bulgaria và Itil, kinh đô của người Khazar. Họ vượt biển Caspi tới Jurjan, và một số đi tiếp bằng lạc đà tới Baghdad. Lông thú và nô lệ đi về phương nam; đồng dirham bạc và tơ lụa đi lên phương bắc.
lông thú, nô lệ, mật ong, kiếm, đồng dirham bạc, tơ lụa
khoảng 800 CN – 1100 · bằng đường biển và đường sông
Thương nhân Scandinavia vượt biển Baltic, chèo thuyền ngược sông Neva và Volkhov qua Ladoga và Novgorod, kéo thuyền qua những quãng đường bộ để sang sông Dnepr rồi vượt các ghềnh thác của nó ở hạ lưu Kiev. Sau đó họ men theo bờ Biển Đen tới Constantinopolis với lông thú, sáp ong và mật ong.
lông thú, mật ong, sáp ong, hổ phách, rượu vang, gia vị, thuỷ tinh, vải vóc thượng hạng
khoảng 800 CN – 1815 · bằng đường bộ
Con đường hoàng gia này băng qua Đế quốc La Mã Thần thánh, từ Mainz và Frankfurt qua Fulda, Erfurt và Leipzig tới Görlitz, Breslau và Kraków. Dạ Flanders đi về phía đông; lông thú, sáp ong, mật ong và gỗ đi về phía tây; dọc đường còn có thêm tùng lam xứ Thüringen và bạc xứ Sachsen.
vải, tùng lam, lông thú, sáp ong, mật ong, gỗ, bạc
khoảng 800 CN – 1525 · bằng đường biển
Thương nhân Maya chèo những chiếc xuồng độc mộc lớn quanh bán đảo Yucatán, nối các cảng bên vịnh México như Xicalango với Cozumel, các đảo san hô nhỏ của Belize và vịnh Honduras. Muối, vải, mật ong, ca cao, đá vỏ chai, ngọc bích và vỏ sò ốc được trao đổi giữa vùng ven biển và các thành phố nội địa, và việc buôn bán đường biển phát triển sau sự sụp đổ cuối thời Cổ điển.
muối, ca cao, đá vỏ chai, ngọc bích, vải bông, mật ong, vỏ sò ốc, lông chim quetzal
khoảng 900 CN – 1500 · bằng đường bộ và đường biển
Mạng lưới buôn bán theo gió mùa dọc bờ biển Đông Phi, trong đó các thành bang Swahili như Kilwa, Mombasa và Malindi đổi vàng từ cao nguyên Zimbabwe, ngà voi và gỗ lấy vải Ấn Độ, hạt cườm thuỷ tinh và đồ sứ Trung Hoa, còn tàu thuyền thì đi tiếp tới Aden, Gujarat và bờ biển Malabar. Người bị bắt làm nô lệ cũng bị chở lên phương bắc theo tuyến này.
vàng, ngà voi, gỗ, vải bông, đồ sứ, hạt cườm thuỷ tinh
khoảng 1150 – 1600 · bằng đường bộ và đường sông
Muối nấu từ nguồn nước muối ở Lüneburg được chở bằng xe lên phía bắc, vượt sông Elbe ở Artlenburg và qua Mölln, tới Lübeck, rồi từ đó được chở đi khắp vùng Baltic để ướp cá trích. Từ năm 1398, kênh Stecknitz cho phép sà lan chở những chuyến hàng lớn hơn nhiều trên cùng hành trình ấy.
muối, cá trích, ngũ cốc, lông thú, gỗ
khoảng 1150 – 1320 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Mỗi năm sáu kỳ hội chợ ở Lagny, Bar-sur-Aube, Provins và Troyes đưa những người bán dạ Flanders tới gặp thương nhân Ý. Các đoàn la thồ từ Genova vượt đèo Mont Cenis mất hơn một tháng; hàng hoá khác theo đường biển tới Aigues-Mortes rồi ngược sông Rhône. Các hối phiếu được thanh toán tại đây.
dạ len, vải lanh, tơ lụa, da thuộc, lông thú, gia vị
khoảng 1159 – 1669 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Các thành phố buôn bán của Đức do Lübeck đứng đầu đã nối biển Baltic với Biển Bắc, đặt thương quán ở Novgorod, Bergen, Bruges và Luân Đôn. Lông thú, sáp ong, ngũ cốc và gỗ đi về phía tây, cá tuyết tới từ Bergen, còn dạ Flanders và dạ Anh đi về phía đông.
lông thú, sáp ong, gỗ, ngũ cốc, cá trích, cá tuyết khô, vải, muối
khoảng 1200 – 1500 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Chuỗi buôn bán cuối thời trung đại, đưa đinh hương và nhục đậu khấu từ quần đảo Maluku và Banda qua các cảng Java và Malacca tới Calicut, rồi theo tàu Ả Rập ngược Biển Đỏ, đi đường bộ tới sông Nin và xuôi xuống Alexandria, nơi các thuyền galley Venezia mua về cho châu Âu. Tuyến đường vòng qua mũi Hảo Vọng, mở năm 1498, đã làm nó mất thế cạnh tranh.
đinh hương, nhục đậu khấu, vỏ áo nhục đậu khấu, hồ tiêu, quế, gừng
khoảng 1266 – 1475 · bằng đường biển
Sau năm 1261, Genova giành được quyền buôn bán ở Biển Đen và lấy Caffa trên bán đảo Krym làm thủ phủ các thuộc địa của mình ở đó. Tàu Genova đi từ Genova qua Messina và Chios tới Pera, đối diện Constantinopolis, rồi tiếp tới Caffa và Tana ở cửa sông Đông.
ngũ cốc, nô lệ, lông thú, tơ lụa, gia vị
khoảng 1315 – 1533 · bằng đường biển
Hằng năm Venezia đem đấu giá các thuyền galley của nhà nước cho những nhóm thương nhân, để lập các đoàn thuyền tới những thị trường định sẵn. Các đoàn thuyền xuôi bờ biển Dalmatia tới Modon, rồi tới Alexandria, Beirut hoặc Constantinopolis và Biển Đen, mang về gia vị, tơ lụa và bông. Một đoàn thuyền khác chở những hàng này tới Luân Đôn và Bruges.
gia vị, hồ tiêu, bông, tơ lụa, nhựa hương, bạc, dạ len
khoảng 1372 – 1570 · bằng đường biển và đường sông
Trong hệ thống triều cống của nhà Minh, tàu từ Naha chở bạc, kiếm và đồ sơn mài Nhật Bản sang Trung Quốc, chở đồ gốm và lụa Trung Hoa sang Nhật Bản và Đông Nam Á, rồi trở về với gỗ tô mộc, thiếc và ngà voi từ Xiêm, Malacca và Sumatra. Việc buôn bán lụi dần vào cuối thế kỷ 16.
bạc, kiếm, đồ sơn mài, đồ gốm, gấm vóc, gỗ tô mộc, thiếc, ngà voi
khoảng 1400 – 1800 · bằng đường biển và đường sông
Từ thế kỷ 15, tàu Hà Lan đi qua eo biển Øresund, nộp thuế qua eo ở Elsinore, để nhận lúa mạch đen và lúa mì chở xuôi sông Vistula về Danzig, cùng gỗ, gai dầu và hắc ín từ Riga. Họ chở muối và cá trích theo chiều ngược lại, và Amsterdam trở thành trung tâm buôn bán ngũ cốc của châu Âu.
ngũ cốc, gỗ, gai dầu, sợi lanh, hắc ín, sắt, muối, cá trích
khoảng 1428 – 1521 · bằng đường bộ
Các phường hội cha truyền con nối của thương nhân đường xa Aztec, gọi là pochteca, chở vải cống nạp và các hàng hoá khác từ thung lũng México tới các cảng buôn như Xicalango bên vịnh México và Xoconochco bên Thái Bình Dương, rồi trở về với ca cao, ngọc bích và lông vũ. Họ còn làm gián điệp cho nhà nước.
ca cao, lông chim quetzal, ngọc bích, vàng, vải bông, đá vỏ chai, da báo đốm
khoảng 1438 – 1533 · bằng đường bộ
Nhà nước Inca gắn kết đế quốc của mình bằng hàng chục nghìn kilômét đường xây toả ra từ Cusco: một trục chính trên cao nguyên từ Quito tới vùng nay là Argentina và Chile, cùng một con đường ven biển chạy song song. Các đoàn lạc đà không bướu và phu khuân vác chuyển hàng hoá giữa các kho chứa và trạm dừng để nhà nước phân phối lại.
ngô, vải, lá coca, len, muối, thịt khô
khoảng 1497 – 1800 · bằng đường biển
Mỗi mùa xuân, các hạm đội hoàng gia Bồ Đào Nha rời Lisboa, vòng xa ra Nam Đại Tây Dương để đón gió tây đưa tới mũi Hảo Vọng, rồi theo gió mùa hạ từ Đông Phi tới Goa và Cochin. Họ trở về với hồ tiêu và các loại gia vị khác đầy khoang, và trong khoảng một thế kỷ không cường quốc châu Âu nào khác đi tuyến đường này.
hồ tiêu, quế, đinh hương, nhục đậu khấu, gừng, bạc, vàng, ngà voi
1525 – 1867 · bằng đường biển
Tàu từ châu Âu và châu Mỹ đã cưỡng bức chở ước tính 12,5 triệu người châu Phi bị bắt làm nô lệ vượt Đại Tây Dương; khoảng 1,8 triệu người chết trên đường đi. Hàng dệt, súng và đồ kim loại được dùng để mua người bị bắt trên bờ biển châu Phi, còn đường, thuốc lá và bông do những người nô lệ trồng được chở về châu Âu.
hàng dệt, súng, thuốc súng, đồ kim loại, rượu, đường, thuốc lá, bông
1543 – 1639 · bằng đường biển
Mỗi năm một tàu carrack Bồ Đào Nha đi từ Goa qua Malacca tới Ma Cao, chất tơ lụa Trung Hoa lên tàu rồi đi tiếp tới Nagasaki để bán lấy bạc Nhật Bản. Việc buôn bán này cũng đưa súng ống và các giáo sĩ Dòng Tên vào Nhật Bản, và chấm dứt khi Mạc phủ Tokugawa trục xuất người Bồ Đào Nha năm 1639.
tơ lụa, bạc, đồng, súng ống
khoảng 1545 – 1740 · bằng đường bộ và đường biển
Bạc từ các mỏ Potosí được la thồ qua dãy Andes tới Arica, xuống tàu tới Callao rồi tiếp tới Panamá, sau đó theo đoàn la thồ băng qua eo đất tới Nombre de Dios, về sau là Portobelo, nơi hạm đội châu báu nhận bạc chở về Tây Ban Nha. Hàng hoá châu Âu đi theo chiều ngược lại trên cùng con đường.
bạc, vàng, hàng dệt, rượu vang, đồ sắt
1555 – 1698 · bằng đường bộ, đường biển và đường sông
Sau khi Richard Chancellor tới Biển Trắng năm 1553, tàu Anh vòng qua Na Uy tới sông Bắc Dvina. Hàng hoá ngược sông lên Vologda, đi đường bộ tới Yaroslavl và Moskva, và có một thời xuôi sông Volga xuống Astrakhan, hướng sang Ba Tư. Len Anh được đổi lấy lông thú Nga.
dạ len, lông thú, sáp ong, gai dầu
1565 – 1815 · bằng đường bộ và đường biển
Mỗi năm một hoặc hai lần, các tàu galleon Tây Ban Nha đi từ Manila tới Acapulco, ngược lên phía bắc qua Nhật Bản để đón gió tây, rồi trở về dọc khoảng vĩ tuyến 13° Bắc, ghé qua Guam. Bạc châu Mỹ được dùng để mua tơ lụa và đồ sứ Trung Hoa cùng gia vị châu Á, rồi các đoàn la thồ chở số hàng này băng qua México tới Veracruz.
tơ lụa, đồ sứ, gia vị, đồ sơn mài, ngà voi, bạc, rệp son, ca cao
1566 – 1790 · bằng đường biển và đường sông
Hằng năm các đoàn tàu của Tây Ban Nha rời Sevilla, về sau là Cádiz, qua quần đảo Canaria tới Veracruz, Cartagena và Portobelo, rồi tập hợp ở La Habana để cùng quay về qua eo biển Florida và quần đảo Açores. Họ chở bạc và vàng châu Mỹ về Tây Ban Nha, và chở rượu vang, dầu, vải và công cụ sang các thuộc địa.
bạc, vàng, rệp son, thuốc lá, đường, rượu vang, dầu ô liu, hàng dệt
1581 – 1825 · bằng đường bộ và đường biển
Công ty Levant của Anh buôn bán với Đế quốc Ottoman qua các thương điếm ở Constantinopolis, Smyrna và Aleppo, trung tâm chính của công ty. Tàu chở đi dạ Anh, thiếc và bạc châu Mỹ nhận ở Cádiz, rồi mang về tơ sống, bông, nho khô và thuốc nhuộm.
dạ len, thiếc, bạc, tơ sống, bông, nho khô, chàm
khoảng 1590 – nay · bằng đường bộ
Mỗi năm hai lần, các đoàn lữ hành lạc đà của người Tuareg đi từ Timbuktu tới các mỏ muối Taoudenni và từ Agadez tới các ốc đảo Fachi và Bilma ở vùng Kawar, đổi lương thực và nhu yếu phẩm lấy những phiến muối mỏ. Đây là một trong những tuyến lữ hành Sahara cuối cùng còn được sử dụng, dù ngày nay xe tải chở phần lớn lượng muối.
muối mỏ, natron, chà là, ngũ cốc, vải
1598 – 1882 · bằng đường bộ
Con đường Hoàng gia vào vùng nội địa chạy khoảng 2.560 km về phía bắc từ Thành phố México, qua các thị trấn mỏ bạc Zacatecas, Durango và Chihuahua, tới El Paso và Santa Fe. Các đoàn la thồ và xe ngựa chở bạc xuống phía nam và hàng tiếp tế lên phía bắc, còn New Mexico gửi đi len, da sống và gia súc, cho đến khi đường sắt thay thế.
bạc, hàng dệt, gia súc, len, da sống, muối, công cụ
1601 – 1833 · bằng đường biển
Tàu Đông Ấn của Anh đi từ Luân Đôn vòng qua mũi Hảo Vọng tới các thương điếm của Công ty ở Surat và Bombay, Madras và Calcutta, và từ năm 1699 đi tiếp tới Quảng Châu mua trà. Trên đường về, tàu dừng lấy nước ngọt ở đảo Saint Helena của Công ty. Vải bông, tơ lụa, diêm tiêu, chàm và trà chất đầy khoang tàu, phần nhiều được mua bằng bạc.
hồ tiêu, vải bông, tơ lụa, chàm, diêm tiêu, trà, đồ sứ, bạc
1604 – 1635 · bằng đường biển và đường sông
Với giấy phép mang con dấu đỏ của tướng quân, hơn 350 con tàu Nhật Bản đã rời Nagasaki tới các cảng Đông Nam Á vào đầu thế kỷ 17. Họ chở bạc, đồng và kiếm tới Hội An, Manila và Xiêm, rồi mang về tơ lụa Trung Hoa, đường và da hươu, cho đến khi các sắc lệnh toả quốc (sakoku) chấm dứt những chuyến đi ra nước ngoài.
bạc, đồng, kiếm, đồ sơn mài, tơ lụa, đường, da hươu, gỗ tô mộc
khoảng 1610 – 1880 · bằng đường biển và đường sông
Các voyageur chèo những chiếc xuồng chở hàng từ Montréal ngược sông Ottawa, băng qua Ngũ Đại Hồ rồi theo một chuỗi sông ngòi và những đoạn kéo thuyền qua cạn tới vùng Athabasca, đổi hàng hoá lấy lông thú ở các trạm nội địa. Công ty Vịnh Hudson chở lông thú của mình từ York Factory qua eo biển Hudson về Luân Đôn.
da hải ly, các loại lông thú khác, pemmican, chăn len, súng, ấm kim loại, thuốc lá
1611 – 1799 · bằng đường biển
Tàu của Công ty Hà Lan rời vùng neo tàu ngoài khơi Texel tới mũi Hảo Vọng, một trạm tiếp tế từ năm 1652, rồi chạy về phía đông trong dải gió Roaring Forties theo hải trình Hendrik Brouwer tìm ra năm 1611, trước khi ngoặt lên phía bắc tới eo biển Sunda và Batavia. Từ Batavia, tàu đi tiếp tới thương điếm Hà Lan ở Dejima, Nagasaki, để lấy bạc và đồng của Nhật Bản.
hồ tiêu, nhục đậu khấu, đinh hương, hàng dệt, đồ sứ, trà, bạc, đồng
khoảng 1697 – 1822 · bằng đường bộ và đường biển
Những con đường hoàng gia, xây bằng sức lao động nô lệ từ khoảng năm 1697, nối các mỏ vàng và kim cương ở Minas Gerais với các cảng Paraty và Rio de Janeiro. Đây là những tuyến đường hợp pháp duy nhất, để Hoàng gia có thể đánh thuế vàng; các đoàn la thồ chở khoáng sản ra bờ biển và hàng nhập khẩu vào nội địa.
vàng, kim cương, hàng dệt, công cụ, rượu vang, muối
khoảng 1720 – 1907 · bằng đường biển
Tháng 12 hằng năm, những đoàn thuyền prau từ Makassar theo gió mùa tây bắc tới Arnhem Land (Marege') và vùng Kimberley (Kayu Jawa) để bắt và hun khói hải sâm bán cho người mua Trung Hoa. Thuỷ thủ đổi vải, thuốc lá và công cụ kim loại với thổ dân Úc cho đến khi lệ phí giấy phép khiến những chuyến đi này chấm dứt năm 1907.
hải sâm, vải, thuốc lá, công cụ kim loại, gạo
khoảng 1727 – 1905 · bằng đường bộ và đường sông
Tuyến buôn bán đường bộ giữa Trung Quốc thời Thanh và Nga qua cửa khẩu Kyakhta, được lập theo hiệp ước năm 1727. Thương nhân Sơn Tây đưa trà từ Phúc Kiến theo đường sông rồi bằng lạc đà băng qua sa mạc Gobi, còn thương nhân Nga chở lông thú và vải tới biên giới, rồi chở trà về Moskva theo con đường Siberia.
trà, lông thú, tơ lụa, bông, thuốc lá, đại hoàng, vải
1757 – 1842 · bằng đường biển và đường sông
Từ năm 1757, nhà Thanh chỉ cho phương Tây buôn bán ở Quảng Châu, nơi các thương nhân Công hành được cấp phép bán trà, tơ lụa và đồ sứ, chủ yếu lấy bạc. Các thương nhân tư nhân người Anh dần chuyển sang trả bằng thuốc phiện chở từ Calcutta, thứ mà Trung Quốc cấm; mâu thuẫn dẫn tới chiến tranh, và Điều ước Nam Kinh năm 1842 chấm dứt hệ thống này.
trà, tơ lụa, đồ sứ, bạc, thuốc phiện
khoảng 1785 – 1840 · bằng đường biển và đường sông
Tàu Mỹ và Anh vòng qua mũi Horn tới vùng Bờ biển Tây Bắc để mua da rái cá biển của các thương nhân bản địa, tiếp tế ở Hawaii, bán lông thú ở Quảng Châu rồi trở về với trà, tơ lụa và đồ sứ qua mũi Hảo Vọng. Tàu Boston dẫn đầu ngành buôn này từ thập niên 1790 đến thập niên 1830.
da rái cá biển, da hải cẩu, gỗ đàn hương, trà, tơ lụa, đồ sứ, vải
khoảng 1818 – 1878 · bằng đường biển
Được các thương nhân Quaker ở New York thành lập năm 1817, Black Ball Line cho tàu chở thư chạy giữa New York và Liverpool theo ngày khởi hành cố định, dù đầy hàng hay không, là tuyến vượt Đại Tây Dương có lịch trình cố định đầu tiên. Trong khoảng sáu mươi năm, tàu của hãng chở thư từ, báo chí, hành khách và hàng hoá.
thư từ, báo chí, bông, hàng dệt
1821 – 1880 · bằng đường bộ
Từ năm 1821, thương nhân chở hàng bằng xe ngựa từ Missouri băng qua các đồng cỏ tới Santa Fe, theo Tuyến Núi qua đèo Raton hoặc theo Lối tắt Cimarron khô hạn hơn. Vải và đồ ngũ kim đi về phía tây; bạc, la và lông thú đi theo chiều ngược lại. Đường sắt tới Santa Fe năm 1880 và chấm dứt con đường mòn này.
vải, đồ ngũ kim, hàng chế tạo, bạc, con la, lông thú, len
khoảng 1829 – 1855 · bằng đường bộ
Các đoàn la thồ từ New Mexico vượt vùng hẻm núi của Colorado và Utah cùng sa mạc Mojave để tới Los Angeles, quãng đường khoảng 1.100 km. Mỗi mùa đông thương nhân mang chăn dệt New Mexico sang phía tây, rồi tới mùa xuân lùa những đàn ngựa và la California trở về. Đến giữa thập niên 1850, các con đường cho xe ngựa đã thay thế nó.
chăn len, khăn choàng serape, ngựa, con la
khoảng 1830 – 1912 · bằng đường bộ và đường biển
Vào thế kỷ 19, những đoàn lữ hành gồm hàng nghìn phu khuân vác đi bộ từ vùng bờ biển đối diện Zanzibar vào nội địa để mua ngà voi, mất khoảng 90 ngày mới tới hồ Tanganyika. Vải, hạt cườm, dây kim loại và súng đi vào nội địa; ngà voi và những người bị bắt làm nô lệ được đưa ra bờ biển. Đường sắt chấm dứt việc buôn bán này vào khoảng năm 1912.
ngà voi, vải bông, hạt cườm thuỷ tinh, dây đồng thau, dây đồng, súng ống, cao su
khoảng 1850 – 1939 · bằng đường biển
Những tàu buồm tốc hành đi từ Anh xuôi Đại Tây Dương rồi về phía đông qua dải gió Roaring Forties tới Úc, rồi quay về qua mũi Horn, trọn một vòng quanh địa cầu nhờ gió tây. Chúng chở vàng, len và về sau là lúa mì; cho đến thập niên 1870, các tàu clipper chở trà còn đua nhau từ Trung Quốc về nước qua eo biển Sunda và mũi Hảo Vọng.
len, vàng, lúa mì, trà, tơ lụa, thư từ
1869 – nay · bằng đường biển và đường sông
Mở năm 1869, kênh đào cho phép tàu thuyền đi thẳng từ Địa Trung Hải sang Biển Đỏ thay vì vòng quanh châu Phi, rút ngắn khoảng 8.900 km hải trình giữa Luân Đôn và biển Ả Rập. Nó trở thành tuyến hàng hải chính của tàu hơi nước, tàu chở dầu và tàu container giữa châu Âu và châu Á, dù từng bị đóng cửa trong các năm 1956–1957 và 1967–1975.
dầu mỏ, hàng container, hàng chế tạo, ngũ cốc, trà, bông
1914 – nay · bằng đường biển và đường sông
Từ năm 1914, tàu thuyền vượt eo đất giữa Colón và Thành phố Panama qua các âu thuyền và hồ nhân tạo Gatun thay vì vòng quanh Nam Mỹ. Kênh đào nối bờ Đại Tây Dương với bờ Thái Bình Dương của châu Mỹ và chuyên chở ngũ cốc, nhiên liệu và hàng container, phần nhiều giữa châu Á và châu Mỹ.
ngũ cốc, sản phẩm dầu mỏ, hàng chế tạo, hàng container, khí thiên nhiên hoá lỏng
1932 – nay · bằng đường biển
Tuyến hàng hải dọc bờ biển Bắc Cực của Nga, từ eo biển Kara tới eo biển Bering; năm 1932, tàu phá băng Alexander Sibiryakov lần đầu đi hết tuyến này chỉ trong một mùa. Tàu phá băng hộ tống những con tàu tiếp tế cho các cảng Bắc Cực và chở ra gỗ, khoáng sản và khí hoá lỏng; có những đoạn mỗi năm chỉ không có băng hai tháng.
gỗ, khoáng sản, nhiên liệu, thực phẩm, khí thiên nhiên hoá lỏng, hàng container