Tuyến thương mại
Các hải trình nối miền nam Trung Quốc với Đông Nam Á, Ấn Độ, vịnh Ba Tư và Biển Đỏ, đi theo gió mùa. Thời đầu, tàu thuyền Nam Đảo làm chủ nửa phía đông, còn thương nhân Ba Tư, Ả Rập và Tamil làm chủ nửa phía tây; thuyền mành Trung Hoa tham gia từ thế kỷ 10.
Con đường tơ lụa trên biển là đoạn đường hàng hải của Con đường tơ lụa lịch sử kết nối Đông Nam Á, Đông Á, Tiểu lục địa Ấn Độ, Bán đảo Ả Rập, phía đông châu Phi và châu Âu. Nó bắt đầu từ thế kỷ thứ 2 TCN và phát triển mạnh mẽ cho đến thế kỷ 15 CN. Con đường tơ lụa trên biển chủ yếu được thiết lập và vận hành bởi các thủy thủ Nam Đảo ở Đông Nam Á, những người đã lái những con tàu buôn Nam Đảo lớn đi biển đường dài với kỹ thuật khâu ván và mộng buộc. Tuyến đường này cũng được sử dụng bởi các tàu dhow của các thương nhân Ba Tư và Ả Rập ở Biển Ả Rập và xa hơn nữa, và các thương nhân Tamil ở Nam Á. Trung Quốc cũng bắt đầu đóng tàu buôn của riêng mình (chuán) và đi theo các tuyến đường này vào giai đoạn sau, từ thế kỷ 10 đến thế kỷ 15 CN.
Mạng lưới này nối tiếp bước chân của các mạng lưới hàng hải ngọc bích Lingling-o lâu đời hơn của người Nam Đảo ở Đông Nam Á, cũng như các mạng lưới gia vị hàng hải giữa Đông Nam Á và Nam Á, và các mạng lưới hàng hải Tây Á ở Biển Ả Rập và xa hơn nữa, trùng hợp với các con đường thương mại hàng hải cổ đại này vào kỷ nguyên hiện tại.
Thuật ngữ "Con đường tơ lụa trên biển" là một cái tên hiện đại, được đặt theo sự tương đồng với Con đường tơ lụa trên đất liền. Bản thân Con đường tơ lụa trên đất liền cũng là một cái tên hiện đại, ý tưởng về nó được phát minh vào tận năm 1877 bởi một nhà địa lý người Phổ, Nam tước von Richthofen khi ông tham gia vào một cuộc khảo sát địa chất ở Trung Quốc để kết nối Trung Quốc với Đức thông qua đường sắt, và thuật ngữ "Con đường tơ lụa" chỉ đi vào ngôn ngữ tiếng Anh vào năm 1938 với việc xuất bản một cuốn sách nổi tiếng của nhà thám hiểm người Thụy Điển Sven Hedin. Các tuyến đường hàng hải cổ đại qua Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương (Đông Nam Á và Ấn Độ Dương) không có tên cụ thể nào trong phần lớn lịch sử rất dài của nó. Mặc dù có tên hiện đại, Con đường tơ lụa trên biển liên quan đến việc trao đổi nhiều loại hàng hóa trên một khu vực rất rộng lớn, không chỉ tơ lụa hay hàng xuất khẩu của châu Á.
Con đường tơ lụa trên biển phát triển từ các mạng lưới thương mại hàng hải ngọc bích lingling-o thời Đồ đá mới trước đó được thiết lập bởi người Nam Đảo ở Đông Nam Á. Mạng lưới thương mại hàng hải cổ đại rộng lớn này ở Đông Nam Á, bao phủ một khu vực 3000 km quanh Biển Đông, đã tồn tại rất lâu trước Con đường tơ lụa trên biển. Nó kéo dài khoảng 3.000 năm, chồng lấn một phần với Con đường tơ lụa trên biển, từ năm 2000 TCN đến 1000 CN. Ban đầu nó được thiết lập bởi các dân tộc bản địa của Đài Loan và miền bắc Philippines. Ngọc nephrite thô (ngọc Phong Điền) được lấy từ các mỏ ở miền đông Đài Loan và được chế tác thành đồ trang sức và công cụ ở Philippines (nổi bật nhất và nhiều nhất là mặt dây chuyền hai đầu và khuyên tai hở vòng được gọi là lingling-o). Mạng lưới này sau đó bao gồm miền nam Việt Nam (văn hóa Sa Huỳnh), Borneo, miền đông bán đảo Malaysia, miền đông Campuchia, bán đảo Thái Lan và các khu vực khác ở Đông Nam Á nơi các đồ trang sức bằng ngọc bích này, cùng với các hàng hóa thương mại khác, được sản xuất và trao đổi (còn được gọi là Khu vực tương tác Sa Huỳnh-Kalanay). Ngọc bích có nguồn gốc từ Đài Loan giảm dần việc sử dụng sau khoảng năm 500 TCN, và ngọc bích không phải của Đài Loan cùng các vật liệu khác trở nên phổ biến hơn. Việc phân bố các hiện vật ngọc bích này cũng đi kèm với bằng chứng khác về thương mại hàng hải và văn hóa vật chất chung, đặc biệt là giữa những người Nam Đảo ở Philippines thời Đồ đá mới, miền nam Việt Nam và Borneo.
Sự phân bố rộng rãi khắp Đông Nam Á hải đảo của các trống đồng nghi lễ (k. 600 TCN đến 400 CN) có nguồn gốc từ văn hóa Đông Sơn ở miền bắc Việt Nam cũng là bằng chứng về tính cổ xưa và mật độ của mạng lưới hàng hải Đông Nam Á tiền sử này.
Trong quá trình hoạt động của thương mại hàng hải về các hiện vật ngọc bích, các mạng lưới thương mại gia vị của người Nam Đảo cũng được thiết lập bởi người Đông Nam Á hải đảo với Sri Lanka và Nam Ấn Độ vào khoảng năm 1500 đến 600 TCN. Những tiếp xúc sớm này dẫn đến việc đưa các loại cây trồng và văn hóa vật chất của người Nam Đảo vào Nam Á, bao gồm tục ăn trầu, dừa, gỗ đàn hương, chuối đã thuần hóa, mía, đinh hương, và nhục đậu khấu. Nó cũng giới thiệu các công nghệ hàng hải của người Nam Đảo như thuyền có cần vẫn được sử dụng ở Sri Lanka và nam Ấn Độ. Đồ trang sức bằng đá bán quý và thủy tinh thể hiện các thiết kế của miền bắc Ấn Độ cũng đã được tìm thấy từ các di chỉ khảo cổ Khao Sam Kaeo (k. 400-100 TCN) và Ban Don Ta Phet (k. 24 TCN đến 276 CN) ở Thái Lan, cùng với hàng hóa thương mại từ Khu vực tương tác Sa Huỳnh-Kalanay của người Nam Đảo. Cả hai di chỉ đều là các khu định cư ven biển và là một phần của mạng lưới thương mại ngọc bích, cho thấy các tuyến đường biển của người Nam Đảo đã đến Nam Á vào thời kỳ này. Các loại cây trồng Nam Á như đậu xanh và đậu ngựa cũng có mặt ở Khao Sam Kaeo, cho thấy sự trao đổi là hai chiều. Cũng có bằng chứng gián tiếp về những tiếp xúc rất sớm của người Nam Đảo với châu Phi, dựa trên sự hiện diện và lan rộng của các loài vật nuôi/cây trồng của người Nam Đảo như chuối, khoai môn, gà, và khoai mỡ ở châu Phi vào thiên niên kỷ thứ nhất TCN.
Mạch phía tây của Con đường tơ lụa trên biển cũng phát triển từ các tuyến đường thương mại hàng hải trước đó ở Tây Á. Những tuyến đường này liên kết Sri Lanka, Bờ biển Malabar của Ấn Độ, Ba Tư, Lưỡng Hà, Ả Rập, Ai Cập, Sừng châu Phi, và các nền văn minh Hy Lạp-La Mã ở Địa Trung Hải. Các tuyến đường thương mại này (ban đầu chỉ ở gần bờ, tầm ngắn và quy mô nhỏ) đã tồn tại từ thời Đồ đá mới, ít nhất là từ thời kỳ Ubaid (k. 5000 TCN) của Lưỡng Hà. Chúng trở thành các tuyến đường thương mại thường xuyên giữa các trung tâm đô thị ở Tây Á vào thiên niên kỷ thứ nhất TCN.
Vào khoảng thế kỷ thứ 2 TCN, các mạng lưới thương mại ngọc bích và gia vị Nam Đảo tiền sử ở Đông Nam Á đã kết nối hoàn toàn với các tuyến đường thương mại hàng hải của Nam Á, Trung Đông, phía đông châu Phi, và Địa Trung Hải, trở thành cái mà ngày nay được gọi là Con đường tơ lụa trên biển. Trước thế kỷ 10, phần phía đông của tuyến đường chủ yếu được sử dụng bởi các thương nhân Nam Đảo Đông Nam Á sử dụng các con tàu khâu ván và mộng buộc đặc trưng, mặc dù các thương nhân Ba Tư và Tamil cũng đi lại ở các phần phía tây của tuyến đường. Nó cho phép trao đổi hàng hóa từ Đông và Đông Nam Á ở một đầu, đến tận châu Âu và phía đông châu Phi ở đầu kia.
Các đế quốc hàng hải (thalassocracies) Nam Đảo kiểm soát dòng chảy thương mại ở các vùng phía đông của Con đường tơ lụa trên biển, đặc biệt là các chính thể quanh các eo biển Malacca và Bangka, Bán đảo Mã Lai, và Đồng bằng sông Cửu Long; qua đó các tuyến đường chính của tàu buôn Nam Đảo đi qua để đến Giao Chỉ (ở Vịnh Bắc Bộ) và Quảng Châu (miền nam Trung Quốc), các điểm cuối (sau này bao gồm cả Tuyền Châu vào thế kỷ 10 CN). Các ghi chép của Trung Quốc đã xác định nhầm các vương quốc này là "Ấn Độ" do quá trình Ấn Độ hóa của các khu vực này. Các tuyến đường phụ cũng đi qua các bờ biển của Vịnh Thái Lan; cũng như qua Biển Java, Biển Celebes, Biển Banda, và Biển Sulu, kết nối lại với tuyến đường chính qua miền bắc Philippines và Đài Loan. Các tuyến đường phụ cũng tiếp tục đi tới Biển Hoa Đông và Hoàng Hải ở một mức độ hạn chế. Các hiện vật thủy tinh từ Ấn Độ và Ai Cập đi qua các thợ làm thủy tinh ở các cảng Đông Nam Á và Nam Á đã được tìm thấy trong các ngôi mộ ở bán đảo Triều Tiên (k. thế kỷ 2-6 CN), cho thấy phạm vi xa nhất về phía đông bắc của Con đường tơ lụa trên biển.
Tuyến đường chính của các vùng phía tây của Con đường tơ lụa trên biển băng qua Ấn Độ Dương trực tiếp từ mũi phía bắc của Sumatra (hoặc qua Eo biển Sunda) đến Sri Lanka, miền nam Ấn Độ và Bangladesh, và Maldives. Từ đây nó chia nhánh thành các tuyến đường qua Biển Ả Rập vào Vịnh Oman (vào Vịnh Ba Tư), và Vịnh Aden (vào Biển Đỏ). Các tuyến đường phụ cũng đi qua các bờ biển của Vịnh Bengal, Biển Ả Rập, và xuống phía nam dọc theo bờ biển của Đông Phi đến Zanzibar, Comoros, Madagascar, và Seychelles. Maldives đặc biệt quan trọng như một trung tâm lớn cho các thủy thủ Nam Đảo mạo hiểm qua các tuyến đường phía tây.
Tuyến đường này có ảnh hưởng trong việc truyền bá sớm Ấn Độ giáo và Phật giáo sang phía đông. Các liên kết chặt chẽ của các tôn giáo này với thương mại Nam Á đã dẫn đến việc áp dụng rộng rãi tiếng Phạn như là ngôn ngữ cầu nối thương mại trong Con đường tơ lụa trên biển thời kỳ đầu vào thế kỷ thứ 4 CN. Các ghi chép của Trung Quốc thời nhà Hán và nhà Đường cũng chỉ ra rằng các nhà sư hành hương Phật giáo Trung Quốc thời đầu đến Nam Á đã đặt chỗ trên các tàu Nam Đảo (mà họ gọi là k'un-lun po) buôn bán tại thành phố cảng Quảng Châu của Trung Quốc. Sách được viết bởi các nhà sư Trung Quốc như Vạn Chấn và Tuệ Lâm chứa các mô tả chi tiết về các tàu buôn lớn từ Đông Nam Á có niên đại ít nhất là từ thế kỷ thứ 3 CN.
Người Nam Đảo đã đi thuyền xa đến tận Đông Phi và Bán đảo Ả Rập ngay cả trong thời kỳ đầu. Người Nam Đảo đã thuộc địa hóa đảo Madagascar ngoài khơi bờ biển châu Phi vào khoảng thời gian từ thế kỷ 1 CN đến thế kỷ 6 hoặc 7 CN. Nó vẫn là một phần của Con đường tơ lụa trên biển, cùng với các cảng thương mại châu Phi, Ả Rập và Ba Tư lân cận như Kilwa Kisiwani và Zanzibar (Tanzania), và các cảng khác dọc theo bờ biển đại lục của Somalia, Kenya, và Mozambique hiện đại. Các ghi chép từ các nhà thám hiểm Bồ Đào Nha vào cuối thế kỷ 15 và đầu thế kỷ 16 chỉ ra rằng các liên kết hàng hải trực tiếp giữa Indonesia và Madagascar vẫn tồn tại cho đến ngay trước thời kỳ thuộc địa.
Srivijaya, một chính thể Nam Đảo Hindu-Phật giáo được thành lập tại Palembang vào năm 682 CN, đã vươn lên thống trị thương mại trong khu vực quanh các eo biển Malacca và Sunda và trung tâm thương mại Biển Đông bằng cách kiểm soát việc buôn bán các loại hương liệu xa xỉ và hiện vật Phật giáo từ Tây Á đến một thị trường nhà Đường đang phát triển mạnh. Nó nổi lên thông qua việc chinh phục và khuất phục các đế quốc hàng hải lân cận. Những chính thể này bao gồm Melayu, Kedah, Tarumanagara, và Mataram, cùng những nơi khác. Các chính thể này kiểm soát các tuyến đường biển ở Đông Nam Á và khai thác thương mại gia vị của Quần đảo Gia vị, cũng như các tuyến thương mại hàng hải giữa Ấn Độ và Trung Quốc.
Đến thế kỷ thứ 7 CN, các thương nhân thuyền dhow Ả Rập cũng mạo hiểm vào các tuyến đường trước đó được tiên phong bởi các thương nhân Ba Tư đến Sri Lanka, trùng hợp với sự lan truyền của Hồi giáo khắp Tây Á. Họ tiến sâu hơn về phía đông vào Srivijaya và Quảng Châu, dẫn đến sự lan truyền sớm nhất của Hồi giáo vào các chính thể Đông Nam Á. Trong thời kỳ này, tiếng Ba Tư (Fārsī), đã trở thành ngôn ngữ cầu nối thống trị của cả Con đường tơ lụa trên biển và trên bộ.
Các mộ thuyền Butuan của Philippines, có chứa mười một tàn tích thuyền mộng buộc của truyền thống đóng thuyền Nam Đảo (có niên đại riêng lẻ từ 689 CN đến 988 CN), được tìm thấy cùng với một lượng lớn hàng hóa thương mại từ Trung Quốc, Campuchia, Thái Lan (Haripunjaya và Satingpra), Việt Nam, và xa tận Ba Tư, cho thấy họ đã buôn bán xa đến tận Trung Đông.
Đến thế kỷ 10 đến 13, đã có một sự bùng nổ kinh tế trong thương mại hàng hải, dẫn đầu chủ yếu bởi thực tế là nhà Tống của Trung Quốc bắt đầu đóng các tàu buôn của riêng mình (chuán) có khả năng đi các tuyến đường biển. Triều đình nhà Tống cũng nới lỏng các hạn chế đối với thương mại tư nhân, bất chấp sự khinh miệt truyền thống của Nho giáo Trung Quốc đối với thương mại. Điều này một phần là do việc nhà Tống mất quyền tiếp cận Con đường tơ lụa trên bộ. Công nghệ hàng hải thời Tống được phát triển từ việc quan sát các tàu Nam Đảo Đông Nam Á. Trước đó, tàu Trung Quốc về cơ bản là tàu sông (fluvial) về bản chất và hoạt động và không có khả năng đi biển.
Nhà Tống bắt đầu gửi các đoàn thám hiểm thương mại đến khu vực mà họ gọi là Nam Hải (tiếng Trung: 南海; bính âm: Nánhǎi), hầu hết vẫn bị thống trị bởi Srivijaya, mạo hiểm xa về phía nam tới Biển Sulu và Biển Java. Điều này dẫn đến việc thành lập các cảng thương mại mới ở Đông Nam Á (như ở Java và Sumatra) phục vụ đặc biệt cho nhu cầu của Trung Quốc đối với các hàng hóa như "hương não rồng" (long não) và các mặt hàng lạ khác. Tuyền Châu cũng trở thành một cảng thương mại lớn của Trung Quốc trong thời kỳ này, gia nhập cảng thương mại cũ hơn là Quảng Châu. Cả hai đều liên kết chặt chẽ với các đối tác Đông Nam Á của họ, khiến các nhà sử học mô tả mạch thương mại riêng biệt trong khu vực này là "Địa Trung Hải châu Á", do sự tương đồng với Thương mại Biển Địa Trung Hải. Tuy nhiên, nhà Tống đã ban hành giới hạn 9 tháng về thời gian tàu buôn có thể ở trên biển, hạn chế phạm vi của tàu buôn Trung Quốc ở Đông Nam Á.
Các thương nhân Ả Rập và Tamil cũng tăng cường tham gia vào thương mại trực tiếp đến các cảng Trung Quốc qua Eo biển Malacca trong thế kỷ 10 đến 13. Các cuộc viễn chinh hải quân bất ngờ vào năm 1025 của Rajendra I thuộc Đế quốc Chola Tamil chống lại các cảng của Srivijaya dọc theo eo biển, có thể đã được thúc đẩy bởi nỗ lực của Srivijaya nhằm điều chỉnh hoặc ngăn chặn các bang hội thương mại Tamil. Các cuộc xâm lược của Chola đã chấm dứt sự độc quyền của Srivijaya đối với các tuyến đường Eo biển Malacca trong khoảng một thế kỷ, trong đó nhiều thành phố của Srivijaya đã bị chiếm đóng bởi Chola. Srivijaya bị suy yếu nghiêm trọng và cuối cùng bị khuất phục bởi Singhasari vào khoảng năm 1275, trước khi cuối cùng bị hấp thụ bởi đế quốc hàng hải kế nhiệm Majapahit (1293–1527).
Nội dung từ bài Wikipedia “Con đường tơ lụa trên biển”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.