Ngày 24 tháng 2 năm 2022, Nga tiến hành cuộc xâm lược toàn diện vào Ukraina. Chiến dịch này bắt đầu sau một thời gian tập trung lực lượng cùng sự công nhận độc lập của Nga đối với hai vùng ly khai là Cộng hòa Nhân dân Donetsk và Cộng hòa Nhân dân Lugansk, sau đó là việc Lực lượng vũ trang Nga tiến vào khu vực Donbas ở Đông Ukraina.
Khoảng 06:00 (theo giờ Moskva), Tổng thống Nga Vladimir Putin thông báo về một "chiến dịch quân sự đặc biệt" với mục tiêu "phi quân sự hóa" và "phi phát xít hóa" Ukraina. Vài phút sau, nhiều khu vực trên khắp Ukraina, bao gồm cả thủ đô Kyiv bị tên lửa tập kích. Lực lượng Nga tiến vào Ukraina qua các hướng Nga, Belarus và Krym. Biên phòng Ukraina báo cáo các đồn của họ tại biên giới với Nga và Belarus bị tấn công. Hai giờ sau, Lục quân Nga tiến sâu vào lãnh thổ Ukraina. Tổng thống Ukraina Volodymyr Zelensky phản ứng bằng việc ban bố thiết quân luật, lệnh tổng động viên toàn quốc đồng thời cắt đứt quan hệ ngoại giao với Nga. Cuộc xâm lược bị cộng đồng quốc tế lên án mạnh mẽ, nhiều lệnh trừng phạt được áp đặt lên Nga và một nghị quyết của Đại Hội đồng Liên Hợp Quốc kêu gọi nước này rút quân trong khi các cuộc biểu tình phản đối chiến tranh diễn ra hàng loạt tại Nga cùng nhiều nước khác.
Bối cảnh
Việc chuyển giao lãnh thổ Bán đảo Krym từ nơi đóng quân của Hạm đội Biển Đen của Nga sang lãnh thổ Ukraina vào năm 1954 bởi Thủ tướng Liên Xô Nikita Khrushchev. Sự kiện này được coi là một "hành động" không đáng quan ngại, vì cả hai nước cộng hòa đều là một phần của Liên bang Xô Viết trước đây. Quyền tự trị của Krym được tái lập sau một cuộc trưng cầu dân ý vào năm 1991.
Sau khi Liên Xô tan rã vào năm 1991, Ukraina và Liên bang Nga tiếp tục giữ mối quan hệ chặt chẽ. Năm 1994, Ukraina đồng ý từ bỏ kho vũ khí hạt nhân của mình và ký giác thư Budapest về đảm bảo an ninh với điều kiện Nga, Vương quốc Anh và Hoa Kỳ sẽ đưa ra sự đảm bảo chống lại các mối đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại sự toàn vẹn lãnh thổ hoặc độc lập chính trị của Ukraina. Năm năm sau, Nga là một trong những nước ký kết Hiến chương An ninh châu Âu, nơi nước này "tái khẳng định quyền vốn có của mỗi Quốc gia tham gia được tự do lựa chọn hoặc thay đổi các thỏa thuận an ninh của mình, bao gồm cả các hiệp ước liên minh, khi chúng phát triển".
Mặc dù là một quốc gia độc lập được công nhận từ năm 1991, với tư cách là một nước cộng hòa thuộc Liên Xô cũ, Ukraina đã được giới lãnh đạo của Nga coi là một phần trong phạm vi ảnh hưởng của họ. Năm 2008, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã lên tiếng phản đối việc Ukraina trở thành thành viên của NATO. Nhà phân tích người Romania Iulian Chifu và các đồng tác giả của ông vào năm 2009 đã chỉ ra rằng liên quan đến Ukraina, Nga đã theo đuổi phiên bản cập nhật của học thuyết Brezhnev, trong đó quy định rằng chủ quyền của Ukraina không thể lớn hơn chủ quyền của các quốc gia thành viên của hiệp ước Warsaw trước khi sự sụp đổ của vùng ảnh hưởng của Liên Xô trong cuối những năm 1980 và đầu thập niên 1990. Quan điểm này được xây dựng dựa trên tiền đề rằng các hành động của Nga nhằm xoa dịu phương Tây vào đầu những năm 1990 đáng lẽ phải được phương Tây đáp lại, nếu không có sự mở rộng của NATO dọc theo biên giới của Nga.
Phong trào Euromaidan, chống Euromaidan và sự kiện Lật đổ chính phủ Ukraina 2014
Sau nhiều tuần biểu tình là một phần của phong trào Euromaidan (2013–2014), Tổng thống Ukraina thân Nga Viktor Yanukovych và các nhà lãnh đạo của phe đối lập trong Quốc hội Ukraina vào ngày 21 tháng 2 năm 2014 đã ký một thỏa thuận dàn xếp kêu gọi một cuộc bầu cử sớm. Ngày hôm sau, Yanukovych bỏ trốn khỏi Kyiv trước một cuộc bỏ phiếu luận tội tước quyền tổng thống của ông. Các nhà lãnh đạo của các khu vực phía đông nói tiếng Nga của Ukraina tuyên bố tiếp tục trung thành với Yanukovych, gây ra tình trạng bất ổn thân Nga năm 2014. Tình trạng bất ổn tiếp theo là việc Liên bang Nga sáp nhập Krym vào tháng 3 năm 2014 và chiến tranh ở Donbas, bắt đầu vào tháng 4 năm 2014 với việc thành lập các quốc gia gần như được Nga hậu thuẫn gồm các nước cộng hòa nhân dân Donetsk và Luhansk.
Vào ngày 14 tháng 9 năm 2020, Tổng thống Ukraina Volodymyr Zelensky đã phê duyệt Chiến lược An ninh Quốc gia mới của Ukraina, "quy định sự phát triển của quan hệ đối tác đặc biệt với NATO với mục tiêu trở thành thành viên của NATO." Vào ngày 24 tháng 3 năm 2021, Zelensky đã ký Sắc lệnh số 117/2021 phê duyệt "chiến lược xóa bỏ chiếm đóng và tái hòa nhập lãnh thổ bị chiếm đóng tạm thời đối với Cộng hòa Tự trị Krym và thành phố Sevastopol."
Vào tháng 7 năm 2021, Putin xuất bản một bài luận có tiêu đề Về sự thống nhất lịch sử của người Nga và người Ukraina, trong đó ông khẳng định lại quan điểm của mình rằng người Nga và người Ukraina là "một dân tộc". Nhà sử học người Mỹ Timothy Snyder đã mô tả những ý tưởng của Putin là chủ nghĩa đế quốc. Nhà báo người Anh Edward Lucas đã mô tả nó là chủ nghĩa xét lại lịch sử. Các nhà quan sát khác đã lưu ý rằng giới lãnh đạo Nga có một cái nhìn méo mó về Ukraina hiện đại và lịch sử của quốc gia này.
Nga đã nói rằng việc Ukraina có thể gia nhập NATO và sự mở rộng NATO nói chung đe dọa an ninh quốc gia của nước này. Đáp lại, Ukraina và các quốc gia châu Âu khác láng giềng với Nga đã cáo buộc Putin cố gắng khôi phục Đế quốc Nga – Liên bang Xô viết và theo đuổi các chính sách quân phiệt hiếu chiến.
Các cáo buộc Ukraina phạm 'tội ác diệt chủng'
Vào ngày 15 tháng 2 năm 2022, Putin nói với báo chí: "Những gì đang diễn ra ở Donbass chính xác là tội diệt chủng". Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ Ned Price cáo buộc rằng Moskva đang đưa ra những tuyên bố như một cái cớ để xâm lược Ukraina. Những tuyên bố đó, đã lan truyền trên mạng xã hội, bao gồm tội diệt chủng, các ngôi mộ tập thể và khả năng chính phủ Ukraina sử dụng vũ khí hóa học chống lại người dân Donbass. Một số tổ chức quốc tế, bao gồm Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc, Phái đoàn Giám sát Đặc biệt của OSCE tới Ukraina và Hội đồng Châu Âu không hề tìm thấy bằng chứng nào ủng hộ các tuyên bố của Nga.
Các cáo buộc diệt chủng đã bị Ủy ban Châu Âu bác bỏ vì là thông tin tuyên truyền sai lệch của Nga. Có rất nhiều trường hợp về những câu chuyện bịa đặt như vậy, chẳng hạn như ví dụ nổi tiếng về một phóng sự truyền hình của Nga cáo buộc các lực lượng Ukraina đóng đinh một cậu bé ở miền đông Ukraina khi bắt đầu cuộc xung đột; điều nhanh chóng được chứng minh là hoàn toàn bịa đặt. Trên thực tế, không có bằng chứng nào cho thấy các cư dân nói tiếng Nga hoặc dân tộc Nga ở miền đông Ukraina phải đối mặt với sự đàn áp, chứ chưa nói đến tội ác diệt chủng "dưới bàn tay của chính quyền Ukraina".
Diễn biến cuộc chiến
Năm 2022
Khoảng 06:00 giờ Moskva (UTC+3) ngày 24 tháng 2, Putin thông báo rằng ông đã đưa ra quyết định khởi động một "chiến dịch quân sự đặc biệt" ở miền đông Ukraina. Trong bài phát biểu của mình, Putin khẳng định không có kế hoạch chiếm đóng lãnh thổ Ukraina và ông ủng hộ quyền tự quyết của người dân Ukraina. Putin cũng tuyên bố rằng Nga tìm cách "phi quân sự hóa và phi phát xít hóa" Ukraina. Bộ Quốc phòng Nga đã yêu cầu các đơn vị kiểm soát không lưu của Ukraina dừng các chuyến bay và vùng trời Ukraina bị hạn chế đối với các luồng không lưu phi dân sự, với toàn bộ khu vực này được Cơ quan An toàn Hàng không Liên minh Châu Âu coi là vùng xung đột đang diễn ra.
Trong vòng vài phút sau thông báo của Putin, các vụ nổ đã được báo cáo ở Kyiv, Kharkiv, Odessa và Donbas. Các quan chức Ukraina nói rằng Nga đã đổ bộ quân vào Mariupol và Odessa, đồng thời phóng tên lửa hành trình và tên lửa đạn đạo vào các sân bay, sở chỉ huy quân sự và kho quân sự ở Kyiv, Kharkiv và Dnipro. Các xe cộ quân sự tiến vào Ukraina qua Senkivka, tại điểm tiếp giáp giữa Ukraina với Belarus và Nga, vào khoảng 6:48 sáng giờ địa phương. Một đoạn video đã quay lại cảnh quân đội Nga tiến vào Ukraina từ Crimea do Nga sáp nhập.
Điện Kremlin dự định ban đầu nhắm mục tiêu pháo binh và tên lửa vào các trung tâm chỉ huy và kiểm soát, sau đó gửi máy bay chiến đấu và máy bay trực thăng để nhanh chóng giành kiểm soát trên không. Trung tâm Phân tích Hải quân cho rằng Nga sẽ đánh gọng kìm để bao vây Kyiv và bao vây các lực lượng của Ukraina ở phía đông, với Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế xác định ba trục tiến công: từ Belarus ở phía bắc, từ Donetsk và từ Crimea ở phía nam. Mỹ cho biết họ tin rằng Nga có ý định "chặt đầu" chính phủ Ukraina và thiết lập chính phủ riêng của họ, với các quan chức tình báo Mỹ tin rằng Kyiv sẽ sụp đổ trong vòng 96 giờ nếu dựa vào hoàn cảnh thực tế trên chiến trường.
Theo cựu Thứ trưởng Bộ Nội vụ Ukraina, Anton Herashchenko, hiện đang là cố vấn chính thức của chính phủ, chỉ sau 06:30 UTC+2, các lực lượng Nga đã xâm nhập qua đường bộ gần thành phố Kharkiv và những cuộc đổ bộ với quy mô lớn đã được báo cáo tại thành phố Mariupol. Lúc 07:40, quân đội cũng đang tiến vào đất nước từ lãnh thổ Belarus. Lực lượng Biên phòng Ukraina đã báo cáo các cuộc tấn công vào các địa điểm ở Luhansk, Sumy, Kharkiv, Chernihiv và Zhytomyr, cũng như từ Crimea.
Sau khi ngoại tuyến trong một giờ, trang web của Bộ Quốc phòng Ukraina đã được khôi phục và tuyên bố rằng họ đã bắn rơi năm máy bay và một trực thăng ở Luhansk. Ngay trước 07:00 (UTC+2), Zelenskyy thông báo về việc áp dụng thiết quân luật ở Ukraina. Sau đó, ông ra lệnh cho quân đội Ukraina "gây tổn thất tối đa" cho quân đội Nga. Zelenskyy cũng thông báo rằng quan hệ Nga- Ukraina đang bị cắt đứt, có hiệu lực ngay lập tức. Sau đó trong ngày, ông tuyên bố tổng động viên quân sự. Tên lửa của Nga nhắm mục tiêu vào cơ sở hạ tầng của Ukraina, bao gồm Sân bay Quốc tế Boryspil, sân bay lớn nhất của Ukraina, cách Kyiv 29 km về phía đông. Ukraina đóng cửa không gian cho các chuyến bay dân sự.
Một đơn vị quân đội ở Podilsk đã bị quân Nga tấn công khiến 6 người chết và 7 người bị thương. 19 người nữa cũng bị báo cáo là mất tích. Một người khác bị giết ở thành phố Mariupol. Một ngôi nhà ở Chuhuiv bị pháo Nga làm hư hại; những người cư ngụ của nó bị thương và một cậu bé chết. 18 người đã thiệt mạng do đánh bom của Nga tại làng Lipetske ở Odesa Oblast.
Vào lúc 10:00 (UTC+2), trong cuộc họp chỉ thị của chính quyền tổng thống Ukraina đã báo cáo rằng quân đội Nga đã xâm lược Ukraina từ phía bắc (cách biên giới tới 5 km về phía nam). Quân đội Nga được cho là đang hoạt động ở Kharkiv Oblast, ở Chernihiv Oblast, và gần Sumy. Dịch vụ báo chí của Zelenskyy cũng đưa tin rằng Ukraina đã đẩy lùi một cuộc tấn công ở Volyn Oblast. Vào lúc 10:30 (UTC+2), Bộ Quốc phòng Ukraina báo cáo rằng quân đội Nga ở Chernihiv Oblast đã bị chặn lại, một trận đánh lớn gần Kharkiv đang diễn ra, Mariupol và Shchastia đã được giành lại hoàn toàn.
Quân đội Ukraina tuyên bố rằng sáu máy bay, hai trực thăng và hàng chục xe bọc thép của Nga đã bị phá hủy. Nga phủ nhận mất máy bay hoặc xe bọc thép. Tổng tư lệnh Ukraina Valerii Zaluzhnyi đã công bố các bức ảnh chụp hai binh sĩ Nga bị bắt cho biết họ đến từ Trung đoàn Súng trường Cơ giới Yampolsky số 423 của Lực lượng Vệ binh Nga (đơn vị 91701). Trung đội trinh sát của Lữ đoàn súng trường cơ giới cận vệ 74 của Nga đầu hàng gần Chernihiv.
Trong trận đánh sân bay Antonov, lính dù Nga đã chiếm giữ sân bay Hostomel ở Hostomel, ngoại ô Kyiv, sau khi được trực thăng chở vào sáng sớm; một cuộc phản công của Ukraina để chiếm lại sân bay đã được đưa ra sau đó trong ngày. Lữ đoàn Phản ứng nhanh của Vệ binh Quốc gia Ukraina tuyên bố rằng họ đã chiến đấu tại sân bay, bắn rơi 3 trong số 34 máy bay trực thăng của Nga.
Belarus đã cho phép quân đội Nga xâm lược Ukraina từ phía bắc. Vào lúc 11:00 (UTC+2), lính biên phòng Ukraina báo cáo một vụ chọc thủng phòng tuyến biên giới ở Vilcha (Kyiv Oblast), và lính biên phòng ở Zhytomyr Oblast đã bị bắn phá bởi các bệ phóng tên lửa của Nga (được cho là BM-21 Grad). Vào lúc 11:30 (UTC+2), một đợt ném bom tên lửa thứ hai của Nga đã nhắm vào các thành phố Kyiv, Odessa, Kharkiv và Lviv. Các trận giao tranh trên bộ nặng nề đã được báo cáo trong các Oblast Donetsk và Luhansk.
Các nhà hoạt động dân quyền ở Ba Lan đã báo cáo sự gia tăng những người di cư từ Belarus đến Ba Lan. Là một phần của cuộc khủng hoảng biên giới Belarus–Liên minh châu Âu 2021–2022, Belarus được các nhà quan sát coi là đang nhận lệnh từ Nga và sử dụng người di cư tại biên giới Ba Lan-Belarus như một vũ khí. Đến 12:04 (UTC+2), quân đội Nga từ Crimea đã tiến về thành phố Nova Kakhovka ở Kherson Oblast. Cuối ngày hôm đó, quân đội Nga tiến vào thành phố Kherson và giành quyền kiểm soát kênh đào Bắc Krym; điều này sẽ cho phép họ tiếp tục cung cấp nước cho bán đảo Krym.
Ngay sau 23:00 (UTC+2), Tổng thống Zelenskyy đã ra lệnh tổng động viên quân sự tất cả nam giới Ukraina từ 18 đến 60 tuổi; vì lý do tương tự, nam giới Ukraina trong độ tuổi đó đã bị cấm rời khỏi Ukraina.