Thảm sát Bucha (tiếng Anh: Bucha massacre; tiếng Ukraina: Бучанська різанина, Latinh hoá: Buchanska rizanyna; tiếng Nga: Резня в Буче, Latinh hoá: Reznya v Buche), còn được gọi là Diệt chủng Bucha (tiếng Anh: Bucha genocide; tiếng Ukraina: геноцид у Бучі, Latinh hoá: henotsyd u Buchi) là vụ thảm sát hàng loạt thường dân và tù binh chiến tranh Ukraina do quân đội Nga thực hiện trong thời gian giao chiến và chiếm đóng thành phố Bucha, trong khuôn khổ cuộc xâm lược Ukraina của Nga. Các bằng chứng hình ảnh và video về vụ thảm sát xuất hiện vào ngày 1 tháng 4 năm 2022, sau khi lực lượng Nga rút khỏi thành phố này.
Theo chính quyền địa phương, 458 thi thể đã được tìm thấy ở Bucha, trong đó có 9 trẻ em dưới 18 tuổi. Trong số các nạn nhân, 419 người bị giết bằng vũ khí và 39 người dường như đã chết vì nguyên nhân tự nhiên, có thể liên quan đến việc chiếm đóng. Văn phòng Cao ủy Nhân quyền Liên Hợp Quốc đã ghi nhận ít nhất 73 thường dân ở Bucha bị giết hại trái pháp luật, bao gồm cả hành quyết tùy tiện (summary execution). Những bức ảnh cho thấy thi thể của thường dân bị xếp thành hàng, tay bị trói sau lưng và bị bắn ở cự ly gần. Một cuộc điều tra của Đài Châu Âu Tự do tiết lộ việc sử dụng căn hầm bên dưới một khu cắm trại làm phòng tra tấn (torture chamber). Nhiều thi thể bị cắt xẻo và thiêu cháy, các cô gái trẻ chỉ mới 14 tuổi đã kể lại việc bị các binh sĩ Nga cưỡng hiếp. Ukraina đã yêu cầu Tòa án Hình sự Quốc tế điều tra về vụ việc tại Bucha bổ sung cho cuộc điều tra đang diễn ra về chiến tranh xâm lược của Nga, nhằm xác định liệu một loạt các tội ác chiến tranh hoặc tội ác chống lại loài người có phải do Nga thực hiện hay không.
Chính quyền Nga đã phủ nhận trách nhiệm và thay vào đó tuyên bố rằng Ukraina đã tạo hiện trường giả về sự việc này hoặc tự tổ chức vụ thảm sát hệt như một chiến dịch cờ giả, họ còn khẳng định rằng các đoạn video và hình ảnh thi thể là "diễn kịch". Tuy nhiên, những tuyên bố này của Nga đã bị nhiều tổ chức và cơ quan truyền thông khác nhau vạch trần là sai sự thật. Ngoài ra, các nhân chứng tại Bucha nói rằng chính Quân đội Nga là bên đã gây ra vụ thảm sát.
Tổng quan
Trong khuôn khổ cuộc xâm lược Ukraina năm 2022, quân đội Nga đã tràn vào Ukraina từ Belarus. Một trong những động thái đầu tiên của Nga là tiến công thủ đô Kyiv của Ukraina, trong đó một đoàn xe quân sự khổng lồ đã di chuyển về phía nam hướng tới thành phố. Ngày 27 tháng 2 năm 2022, lực lượng tiền phương Nga đã xâm nhập thành phố Bucha, biến đây trở thành một trong những vùng ngoại ô đầu tiên của Kyiv bị quân Nga chiếm giữ. Theo giới tình báo quân sự Ukraina, lực lượng Nga chiếm đóng Bucha bao gồm Lữ đoàn Bộ binh Cơ giới số 64 do Trung tá Azatbek Omurbekov chỉ huy, trực thuộc Tập đoàn quân Tác chiến Hợp thành số 35.
Cuối tháng 3, trước khi Nga triệt thoái khỏi Kyiv, Tổng công tố Ukraina Iryna Venediktova cho biết các công tố viên nước này đã thu thập được bằng chứng về 2.500 trường hợp nghi ngờ là tội ác chiến tranh do Nga gây ra trong cuộc xâm lược, đồng thời đã xác định được "vài trăm nghi can". Trưởng Phái bộ Theo dõi Nhân quyền của Liên Hợp Quốc tại Ukraina Matilda Bogner cũng bày tỏ quan ngại về việc ghi chép chính xác con số thương vong dân sự, đặc biệt là tại những khu vực và thành phố phải hứng chịu hỏa lực nặng nề, bà nhấn mạnh đến sự thiếu hụt điện và hệ thống thông tin liên lạc đáng tin cậy.
Trước sự tấn công của quân đội Ukraina, lực lượng Nga ở Bucha đã rút lui về phía bắc theo lệnh triệt thoái chung của Nga khỏi khu vực Kyiv. Quân Ukraina đã tiến vào Bucha vào ngày 1 tháng 4 năm 2022.
Báo cáo
Trong cuộc tấn công của Nga
Theo The Kyiv Independent, vào ngày 4 tháng 3, lực lượng Nga đã giết hại 3 thường dân Ukraina không có vũ khí đang lái xe trở về nhà sau khi chở thức ăn đến một trại chăm sóc chó. Khoảng 7 giờ 15 phút sáng ngày 5 tháng 3, một đoàn xe chở 2 gia đình đang cố gắng thoát khỏi thành phố thì bị lính Nga phát hiện khi rẽ vào đường Chkalova. Quân Nga đã nổ súng vào đoàn xe, khiến một người đàn ông trong chiếc xe thứ hai thiệt mạng. Chiếc xe đầu tiên bị một loạt đạn súng máy bắn trúng, khiến người mẹ lẫn 2 người con tử vong tại chỗ.
Thị trưởng Bucha Anatoliy Fedoruk đã tiết lộ với các cơ quan truyền thông về những tội ác chiến tranh tại thành phố này trước khi nó được quân đội Ukraina tái chiếm. Ngày 7 tháng 3, ông đã ví tình hình ở Bucha như là một "cơn ác mộng" trong cuộc phỏng vấn với Associated Press, nói rằng "chúng tôi thậm chí không thể thu thập được các thi thể do những đợt pháo kích từ vũ khí hạng nặng không ngừng nghỉ ngày đêm. Những con chó đang xé xác các thi thể trên đường phố." Trong cuộc phỏng vấn với Adnkronos vào ngày 28 tháng 3, Fedoruk cho rằng lực lượng Nga đã phạm tội ác chống lại loài người. Ông đề cập đến "kế hoạch khủng bố nhằm vào thường dân" và tuyên bố rằng "ở Bucha, chúng tôi chứng kiến tất cả những điều kinh hoàng mà trước đây chúng tôi đã từng nghe nói đến về những tội ác do Đức Quốc xã gây ra trong Chiến tranh thế giới thứ hai".
Sau khi Nga rút quân
Ngày 1 tháng 4 năm 2022, sau khi Nga rút quân, các đoạn video đã được đăng tải lên mạng xã hội, cho thấy số lượng lớn thương vong dân sự. Theo Thị trưởng Fedoruk, trong số các thi thể được phát hiện trong khu vực này còn có "hàng trăm binh sĩ Nga". Sau đó, đã xuất hiện thêm các bằng chứng khác dường như cho thấy những tội ác chiến tranh do quân đội Nga thực hiện khi họ chiếm đóng khu vực này. Các binh sĩ thuộc Lực lượng Phòng vệ Lãnh thổ Ukraina cho biết họ đã tìm thấy 18 thi thể của đàn ông, phụ nữ và trẻ em bị cắt xén trong tầng hầm của một trại hè ở Zabuchchya, gần Bucha. Một trong số những người lính nói rằng một vài thi thể bị cắt tai hoặc nhổ răng, và những thi thể đó đã bị dời đi một ngày trước buổi phỏng vấn. Đoạn video do Quân đội Ukraina công bố có vẻ cho thấy một phòng tra tấn bên dưới tầng hầm. Một báo cáo của Đài Châu Âu Tự do/Đài Tự do, cơ quan truyền thông do chính phủ Mỹ tài trợ, mô tả căn hầm này là một "phòng hành quyết" được lực lượng Nga sử dụng.
Các nhà báo khi tiếp cận vào trong thành phố đã phát hiện ra thi thể của hơn chục người mặc quần áo dân sự. Fedoruk nói rằng những người này đều bị bắn vào sau gáy. Xác của những thường dân thiệt mạng khác bị bỏ lại trên đường. Quan chức Ukraina cho biết những người phụ nữ đã bị hãm hiếp và thi thể của họ bị thiêu cháy. Một báo cáo do The Kyiv Independent đăng tải có đính kèm bức ảnh và thông tin về thi thể của một người đàn ông cùng với hai hoặc ba phụ nữ khỏa thân nằm dưới tấm chăn mà lính Nga đã cố gắng thiêu hủy bên lề đường trước khi rút chạy. Những bức ảnh chỉ ra rằng lực lượng Nga đã chủ động săn lùng và sát hại thường dân nam giới Ukraina một cách có hệ thống, với nhiều thi thể bị trói tay sau lưng. Nhiều nạn nhân có vẻ như đang làm công việc thường ngày của họ, mang theo túi đồ mua sắm. Các đoạn video khác cho thấy một người đàn ông chết bên cạnh chiếc xe đạp của mình.
CNN, BBC và AFP đã công bố các video ghi lại hàng loạt thi thể dân thường nằm trên đường phố và sân bãi ở Bucha, một trong số đó có tay hoặc chân bị trói. Ngày 2 tháng 4, một phóng viên của AFP cho biết anh đã chứng kiến ít nhất 20 thi thể thường dân nam nằm trên đường phố Bucha, với hai trong số đó có tay bị trói. BBC News đưa tin rằng một số nạn nhân bị bắn vào thái dương và một số thi thể bị xe tăng cán qua. Ngày 5 tháng 4, các phóng viên của Associated Press đã chứng kiến những thi thể bị cháy đen nằm trên con đường dân cư gần sân chơi ở Bucha, trong đó có thi thể bị bắn thủng sọ và thi thể cháy đen của một đứa trẻ. Cùng ngày, The Washington Post đưa tin các điều tra viên Ukraina đã tìm thấy bằng chứng về tra tấn, chặt đầu, cắt xẻo và thiêu xác. Thi thể của ít nhất một trong số những nạn nhân thiệt mạng đã bị gài mìn và biến thành bẫy với dây thừng kích nổ (tripwire). Những người dân địa phương được yêu cầu giúp xác định thi thể bị chặt đầu đã cho biết rằng các binh sĩ Nga say rượu đã kể với họ về những hành động tàn ác nhắm váo người Ukraina.
Ngày 9 tháng 4, các điều tra viên pháp y Ukraina đã bắt đầu khai quật thi thể từ các ngôi mộ tập thể, chẳng hạn như tại nhà thờ Thánh Andrew Tông đồ. Ngày 21 tháng 4, Tổ chức Theo dõi Nhân quyền đã công bố một báo cáo chi tiết tóm tắt cuộc điều tra của họ ở Bucha, cho thấy quân Nga có liên quan tới các vụ hành quyết tùy tiện, các vụ giết người bất hợp pháp khác, cưỡng bức mất tích và tra tấn. Báo cáo này cũng kêu gọi chính quyền Ukraina bảo quản bằng chứng và hợp tác với Tòa án Hình sự Quốc tế nhằm tăng cường khả năng truy tố tội ác chiến tranh trong tương lai. Ngày 24 tháng 4, The Guardian đưa tin rằng hàng chục thi thể có mảnh đạn tổ ong trong người. Trước đó, các nhân chứng ẩn danh ở Bucha đã tường thuật rằng pháo binh Nga đã bắn đạn tổ ong, với mỗi viên đạn chứa đến 8.000 mảnh kim loại nhỏ. Việc sử dụng loại vũ khí không phân biệt đối tượng như vậy ở khu vực có dân thường là vi phạm luật nhân đạo.
Lời khai của cư dân địa phương
Người dân và thị trưởng thành phố nói rằng các nạn nhân đã bị quân Nga sát hại. Họ cho biết nhiều người sống sót đã trốn trong các tầng hầm, quá sợ hãi để ra ngoài. Một vài người trong số họ không có điện hay ánh sáng trong nhiều tuần, chỉ dùng nến để đun nước và nấu ăn. Họ chỉ ra khỏi nơi ẩn náu khi chắc chắn quân Nga đã rút đi và chào đón sự xuất hiện của quân Ukraina. BBC và The Guardian đã dẫn lời kể của nhân chứng là người dân Bucha và các làng lân cận Obukhovychi, Ivankiv rằng quân Nga đã dùng dân thường làm lá chắn sống khi bị quân Ukraina tấn công. Theo thông tin từ The Economist, một người sống sót sau vụ hành quyết hàng loạt đã kể lại câu chuyện của mình. Sau khi bị mắc kẹt tại một trạm kiểm soát dưới làn đạn pháo binh Nga, người đàn ông này cùng với những công nhân xây dựng đang trú ẩn tại đó đã bị bắt giữ. Các binh sĩ Nga đã áp giải họ đến một tòa nhà gần đó được sử dụng làm căn cứ, lột sạch quần áo, đánh đập và tra tấn họ, sau đó đưa họ ra bên hông tòa nhà với mục đích bắn hạ. Người đàn ông bị bắn vào hông nhưng đã sống sót bằng cách giả chết và sau đó chạy trốn đến một ngôi nhà gần đấy.
Theo lời kể của cư dân địa phương với Tổ chức Theo dõi Nhân quyền (HRW) sau khi Nga rút quân, họ đã mô tả cách đối xử của binh lính Nga đối với người dân trong thời gian chiếm đóng thành phố: Các binh sĩ Nga đã đi từng nhà một, thẩm vấn người dân, phá hủy tài sản và cướp quần áo của họ để mặc cho mình. HRW cũng nhận được những báo cáo cho rằng thường dân bị bắn khi ra khỏi nhà để lấy thức ăn và nước uống, mặc dù thiếu các nhu yếu phẩm cơ bản như nước và sưởi ấm do cơ sở hạ tầng địa phương bị phá hủy, họ vẫn bị lính Nga bắt quay trở về nhà. Ngoài ra còn có các báo cáo cho thấy phương tiện quân sự Nga đã bắn bừa vào những tòa nhà trong thành phố, đồng thời quân Nga từ chối hỗ trợ y tế cho thường dân bị thương. Một ngôi mộ tập thể đã được đào cho các nạn nhân địa phương và quân Nga cũng tiến hành xử tử ngoài vòng pháp luật. Một phát ngôn viên của HRW cho biết tổ chức này đã ghi nhận ít nhất một "trường hợp không thể nhầm lẫn" về việc lính Nga hành quyết tùy tiện thường dân vào ngày 4 tháng 3.
Theo một báo cáo của The New York Times, các binh sĩ Nga đã giết hại người dân trong thành phố một cách "liều lĩnh và đôi khi tàn bạo" trong một "chiến dịch khủng bố". Xạ thủ bắn tỉa Nga đã bắn hạ những thường dân vô tội. Một phụ nữ Ukraina bị quân Nga bắt cóc, bị giam giữ trong một căn hầm và bị cưỡng hiếp nhiều lần, rồi sau đó bị hành quyết. Một nhóm phụ nữ và trẻ em gái khác bị nhốt dưới tầng hầm suốt gần một tháng; chín người trong số họ đã mang thai sau đó. Xác của những nạn nhân bị xử tử với tay bị trói ra sau lưng được tìm thấy khắp nơi tại Bucha, cho thấy một số đơn vị quân đội Nga đã thực hiện các vụ sát hại.
Theo lời kể của một cư dân Kyiv, người có mặt tại trụ sở của lực lượng phòng thủ lãnh thổ ở Bucha, các binh sĩ Nga đã kiểm tra giấy tờ và sát hại những người từng tham chiến ở khu vực Donbas của Ukraina. Ông nói rằng quân Nga đã giết những người có hình xăm liên quan đến các nhóm cánh hữu, nhưng cũng có cả những người có hình xăm biểu tượng Ukraina. Theo câu chuyện của ông, trong tuần cuối cùng của cuộc chiếm đóng, các chiến binh Chechnya thuộc lực lượng Kadyrovites đã bắn vào mọi thường dân mà họ gặp phải. Một cư dân khác kể lại rằng quân Nga đã kiểm tra điện thoại di động của thường dân, tìm kiếm bằng chứng hoạt động chống Nga, trước khi bắt đi hoặc bắn chết họ.
Một nhân chứng kể với Đài Châu Âu Tự do/Đài Tự do rằng người Nga "đã giết người một cách có hệ thống. Tôi đích thân nghe thấy một xạ thủ bắn tỉa khoe khoang rằng anh ta đã 'tiêu diệt' hai người mà anh ta thấy ở cửa sổ căn hộ.... Việc đó hoàn toàn không cần thiết. Không có bất kỳ lý do quân sự chính đáng nào để giết người. Đó chỉ là hành vi tra tấn dân thường. Ở các dãy nhà khác, người dân thực sự bị tra tấn. Họ được tìm thấy với hai tay bị trói sau lưng và bị bắn vào sau đầu." Người dân địa phương khẳng định các vụ sát hại là có chủ ý và nhiều người kể rằng trong một số trường hợp, những tay bắn tỉa đã bắn chết dân thường mà không có lý do rõ ràng.
Ủy viên nhân quyền Ukraina vào thời điểm đó là Lyudmyla Denisova tuyên bố rằng quân Nga đã sử dụng bạo lực tình dục nhằm vào dân thường như một loại vũ khí, nhằm thực hiện cái mà bà gọi là "tội diệt chủng người Ukraina". Theo Denisova, tính đến ngày 6 tháng 4 năm 2022, đường dây điện thoại hỗ trợ đặc biệt đã nhận được ít nhất 25 báo cáo về việc cưỡng hiếp phụ nữ và trẻ em gái từ 14 đến 24 tuổi ở Bucha.