Khủng hoảng eo biển Đài Loan lần 4 (phồn thể: 第四次台海危機; giản thể: 第四次台海危机) là một cuộc xung đột đang diễn ra giữa Trung Quốc và Đài Loan, xuất phát từ việc Trung Quốc tiến hành một số cuộc tập trận bao vây Đài Loan. Trung Quốc bắt đầu các cuộc thao diễn xung quanh Đài Loan vào ngày 2 tháng 8 năm 2022, trước khi tiến hành cuộc tập trận đầu tiên từ ngày 4 đến ngày 11 tháng 8 năm 2022 nhằm đáp trả chuyến thăm Đài Loan của Chủ tịch Hạ viện Hoa Kỳ Nancy Pelosi. Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc diễn tập bắn đạn thật, xuất kích, triển khai hải quân và phóng tên lửa đạn đạo, là sự leo thang lớn nhất của Trung Quốc tại Eo biển Đài Loan kể từ Khủng hoảng eo biển Đài Loan lần 3 vào năm 1996.
Các cuộc tập trận của Trung Quốc là những màn biểu dương lực lượng nhằm răn đe những hành vi của Hoa Kỳ mà Trung Quốc coi là can thiệp vào công việc nội bộ của Trung Quốc và thể hiện sức mạnh quân sự của Trung Quốc trong khu vực cho cả quốc tế và trong nước. Nhóm G7 kịch liệt lên án các cuộc tập trận. Các cuộc diễn tập bắn đạn thật trong cuộc tập trận quan trọng vào tháng 8 năm 2022 là vô tiền lệ trong lịch sử gần đây và diễn ra ở bảy khu vực bao quanh các tuyến đường thủy, đường hàng không quốc tế nhộn nhịp nhất của Đài Loan. Cuộc tập trận đầu tiên kết thúc vào ngày 11 tháng 8 năm 2022.
Kể từ đó, Trung Quốc đã tiến hành ít nhất bảy cuộc tập trận khác nhắm vào Đài Loan. Các cuộc tập trận của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc, các cuộc tuần tra trên biển và việc Cảnh sát biển Trung Quốc tiếp cận tàu xung quanh eo biển Đài Loan trở thành thường lệ, được đánh giá là "chiến thuật vùng xám". Trung Quốc cũng tuyên bố chủ quyền đối với tất cả vùng trời trên và xung quanh đảo Đài Loan và bác bỏ đường Davis, một đường trung tuyến tưởng tượng cắt ngang eo biển Đài Loan phân định vùng lãnh hải de facto của Trung Quốc đại lục và Đài Loan từ thập niên 1950 cho đến năm 2019.
Bối cảnh
Xâm nhập vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan
Từ năm 2020, Bộ Quốc phòng Đài Loan công bố các báo cáo thường xuyên về việc Trung Quốc xâm nhập vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan, được các nhà phân tích đánh giá là một phần của chiến lược tằm ăn dâu và biểu dương lực lượng của Trung Quốc. Máy bay Trung Quốc xâm nhập vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan trong gần 250 ngày từ tháng 9 năm 2020 đến tháng 9 năm 2021. Vào lễ kỷ niệm Quốc khánh Trung Quốc năm 2021, 148 máy bay Trung Quốc hoạt động bên trong vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan trong vòng bốn ngày. Hầu hết các vụ xâm nhập, trong đó bao gồm cả máy bay ném bom có khả năng mang vũ khí hạt nhân, diễn ra ở phía tây nam của vùng nhận dạng phòng không sau các sự kiện lớn liên quan đến quan hệ quốc tế của Đài Loan. Tháng 11 năm 2021, Bộ Quốc phòng Đài Loan công bố một báo cáo cảnh báo rằng Trung Quốc đã đạt khả năng bao vây và phong tỏa các cảng, sân bay, các tuyến đường bay ra khỏi Đài Loan.
Gia tăng căng thẳng
Ngày 9 tháng 1 năm 2021, Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Mike Pompeo tuyên bố dỡ bỏ các hạn chế tự áp đặt đối với mối quan hệ Hoa Kỳ-Đài Loan, gây ra sự phản đối từ Trung Quốc.
Ngày 10 tháng 6 năm 2022, Bộ trưởng Quốc phòng Trung Quốc Ngụy Phượng Hòa cảnh báo rằng Trung Quốc sẽ tiến hành chiến tranh nếu Đài Loan ly khai khỏi Trung Quốc và đập tan bất kỳ nỗ lực nào nhằm thực hiện độc lập Đài Loan để bảo vệ "chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ". Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Lloyd Austin đáp trả bằng cách lên án những hoạt động quân sự "khiêu khích, gây bất ổn" của Trung Quốc gần Đài Loan.
Một tuần trước chuyến thăm của Nancy Pelosi, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình cảnh báo Tổng thống Hoa Kỳ Joe Biden rằng chính phủ Hoa Kỳ nên tuân thủ nguyên tắc Một Trung Quốc. Biden cho biết rằng các quan chức Quân đội Hoa Kỳ đánh giá chuyến thăm của Pelosi "không phải là một ý kiến hay vào lúc này".
Dòng thời gian
Tháng 8 năm 2022
Ngày 2 tháng 8, để đáp trả chuyến thăm của Pelosi, Trung Quốc tuyên bố tiến hành bốn ngày diễn tập bắn đạn thật tại sáu khu vực trên các tuyến đường thủy và đường hàng không quốc tế nhộn nhịp nhất bao quanh đảo Đài Loan. Đài Loan cáo buộc Trung Quốc xâm phạm không phận và vi phạm tự do hàng không, hàng hải. Trong cùng ngày, Trung Quốc tiến hành các hoạt động quân sự đáng kể xung quanh Đài Loan. Ngày 4 tháng 8, Trung Quốc thêm khu vực thứ bảy vào kế hoạch diễn tập quân sự và phát động một tuần diễn tập quân sự quy mô lớn xung quanh Đài Loan. Quân đội Đài Loan bắn pháo sáng để xua đuổi máy bay không người lái bay phía trên quần đảo Kim Môn. Để biểu dương lực lượng, Trung Quốc triển khai một nhóm tàu sân bay và ít nhất một tàu ngầm hạt nhân đến eo biển Đài Loan để tham gia vào các cuộc tập trận bắn đạn thật. Trung Quốc cũng công bố sẽ tiến hành các cuộc tập trận từ ngày 5 tháng 8 đến ngày 15 tháng 8 tại năm khu vực hạn chế ở Hoàng Hải và một tháng hoạt động quân sự bắt đầu từ ngày 8 tháng 8 tại bốn khu vực ở Bột Hải.
Trung Quốc bắn 11 tên lửa vào vùng biển xung quanh Đài Loan trong các cuộc tập trận bắn đạn thật, trong đó có tên lửa đạn đạo Đông Phong, gấp đôi số lượng tên lửa được bắn vào tháng 7 năm 1995 trong Khủng hoảng eo biển Đài Loan lần 3. Một số tên lửa bay qua Đài Loan. Nhật Bản báo cáo rằng năm tên lửa rơi xuống vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản ở phía tây nam Quần đảo Yaeyama. Bộ Quốc phòng Nhật Bản cho biết đây là lần đầu tiên tên lửa đạn đạo của Trung Quốc rơi xuống vùng đặc quyền kinh tế của Nhật Bản. Quy mô và cường độ của các cuộc tập trận này nghiêm trọng hơn nhiều so với Khủng hoảng eo biển Đài Loan lần 3, bao gồm nhiều khu vực tác chiến bao quanh phần lớn đảo Đài Loan, tên lửa lần đầu tiên được bắn trực tiếp qua Đài Loan và các cuộc thao diễn cường độ cao hơn.
Trong khi Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đang tiến hành cuộc tập trận bắn đạn thật vào ngày 4 tháng 8, nhóm tác chiến tàu sân bay của Hoa Kỳ gồm USS Ronald Reagan đang tiến hành các hoạt động quân sự ở Biển Philippines, bao gồm vùng biển phía đông nam Đài Loan. Hoa Kỳ hủy bỏ kế hoạch phóng thử tên lửa Minuteman III dự kiến diễn ra trong cùng tuần để tránh làm leo thang căng thẳng với Trung Quốc.
Ngày 7 tháng 8, chính phủ Đài Loan tuyên bố sẽ tiến hành các cuộc tập trận bắn đạn thật ở huyện Bình Đông để đáp trả các cuộc tập trận của Trung Quốc, đồng thời kiểm tra khả năng sẵn sàng chiến đấu. Trong các cuộc tập trận tại huyện Liên Giang, pháo sáng do quân đội Đài Loan bắn gây ra hỏa hoạn. Ban đầu, Trung Quốc dường như đã kết thúc các cuộc tập trận theo lịch trình ban đầu được công bố vào ngày 4 tháng 8. Tuy nhiên, vào ngày 8 tháng 8, Chiến khu Đông Bộ Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tuyên bố sẽ tiếp tục các cuộc tập trận, bao gồm các hoạt động tác chiến chống ngầm và đột kích trên biển, nhưng không công bố ngày kết thúc. Ngày 10 tháng 8, Chiến khu Đông Bộ tuyên bố kết thúc các cuộc tập trận và sẽ thực hiện các cuộc "tuần tra thường xuyên theo hướng eo biển Đài Loan."
Tháng 4 năm 2023 (Liên hợp Lợi kiếm)
Ngày 4 tháng 3 năm 2023, Chủ tịch Hạ viện Hoa Kỳ Kevin McCarthy công bố kế hoạch gặp Tổng thống Đài Loan Thái Anh Văn tại Hoa Kỳ. Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc đe dọa sẽ có hành động nghiêm trọng chống lại Thái Anh Văn nếu bà gặp McCarthy.
Bất chấp những lời đe dọa của Trung Quốc, Thái Anh Văn đến Hoa Kỳ vào ngày 5 tháng 4 và gặp McCarthy cùng những nghị sĩ khác.
Một vài giờ sau cuộc gặp, một phái đoàn Quốc hội do Chủ nhiệm Ủy ban Đối ngoại của Hạ việnMichael McCaul làm trưởng đoàn đến Đài Bắc sau khi thăm Nhật Bản và Hàn Quốc. McCaul lên án sự hăm dọa của Trung Quốc và so sánh Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình với Adolf Hitler. Đảng Cộng sản Trung Quốc áp lệnh trừng phạt McCaul.
Ngày 8 tháng 4 năm 2023, Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc thông báo tiến hành "tuần tra chuẩn bị chiến đấu" (战备警巡) bao vây Đài Loan trong ba ngày với tên gọi "Liên hợp Lợi kiếm" (联合利剑). Truyền thông nhà nước Trung Quốc đăng một video đề cập đến một số khí tài sẽ được triển khai trong các cuộc tập trận, bao gồm tên lửa của Lục quân, tàu khu trục hộ tống của Hải quân, một tàu tên lửa, máy bay ném bom chiến đấu dòng J của Không quân, máy bay tác chiến điện tử và máy bay tiếp nhiên liệu trên không.
Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc điều động một số tàu chiến và hàng chục máy bay—bao gồm chiến đấu cơ Sukhoi Su-30 và máy bay ném bom Xian H-6 —hướng về Đài Loan. Bộ Quốc phòng Đài Loan cho biết khoảng 71 máy bay Trung Quốc vượt qua đường phân giới giữa eo biển Đài Loan. Trung Quốc sau đó thông báo tiến hành một cuộc tập trận bắn đạn thật trên vùng biển gần đảo Bình Đàm. Đài Loan công bố bản đồ đường bay của bốn chiến đấu cơ J-15 của Trung Quốc về phía đông của Đài Loan mà các nhà phân tích cho rằng có thể xuất phát từ tàu sân bay Sơn Đông đang tham gia các cuộc tập trận.
Ngày 9 tháng 4 năm 2023, chiến đấu cơ và tàu chiến Trung Quốc mô phỏng tấn công, bao vây Đài Loan, khiến Đài Loan phải triển khai tàu chiến đối đầu.
Ngày 10 tháng 4, Hải quân Hoa Kỳ cử một tàu chiến đến Biển Đông. Trong cùng ngày, Trung Quốc tuyên bố chấm dứt các cuộc tập trận ban đầu, nhưng cho biết sẽ tiếp tục huấn luyện chiến đấu xung quanh Đài Loan.
Tháng 8 năm 2023
Giữa tháng 8 năm 2023, Phó Tổng thống Đài Loan Lại Thanh Đức quá cảnh tại Thành phố New York trong khi thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước tới Paraguay. Trung Quốc tiến hành một ngày tập trận quân sự quy mô lớn quanh Đài Loan vào ngày 19 tháng 8 để đáp trả. Ít nhất 42 máy bay và 8 tàu chiến Trung Quốc được phát hiện trong vùng trời xung quanh Đài Loan, và 26 máy bay chiến đấu Trung Quốc xâm nhập vùng nhận dạng phòng không của Đài Loan. Cuộc tập trận này nhỏ hơn hai cuộc tập trận trước đó của Trung Quốc quanh Đài Loan. Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc tuyên bố đã "bao vây toàn diện" Đài Loan.
Tháng 5 năm 2024 (Liên hợp Lợi kiếm – 2024A)
Ngày 20 tháng 5 năm 2024, Lại Thanh Đức nhậm chức tổng thống. Chiến khu Đông Bộ tiến hành vòng tập trận đầu tiên từ ngày 23 đến ngày 24 tháng 5 năm 2024. Chiến khu Đông Bộ bắt đầu các cuộc tập trận và huấn luyện chung tại eo biển Đài Loan, các khu vực phía bắc, phía nam, phía đông của đảo Đài Loan và các khu vực xung quanh Kim Môn, Quần đảo Mã Tổ, đảo Ô Khâu và đảo Đông Dẫn, vào lúc 07:45 ngày 23 tháng 5 năm 2024. Nhiều biên đội tàu khu trục của Hạm đội Đông Hải di chuyển với tốc độ cao theo nhiều hướng đến vùng biển xung quanh đảo Đài Loan và bắt đầu triển khai chiến đấu khi đến khu vực biển được chỉ định theo lịch trình. Không quân Chiến khu Đông Bộ triển khai hàng chục chiến đấu cơ tiến hành các cuộc tuần tra chiến đấu có hệ thống xung quanh Đài Loan và các đảo ngoài khơi. Quân chủng Tên lửa yểm trợ cho các biên đội không quân được trang bị đầy đủ đạn thật.
Ngày 23 tháng 5, người phát ngôn Chiến khu Đông Bộ tuyên bố rằng "các thế lực ly khai" ủng hộ "độc lập Đài Loan" đang nhận sự kỷ luật nghiêm khắc và cảnh báo "các thế lực nước ngoài can thiệp bằng các hành động khiêu khích". Người phát ngôn liệt kê những khí tài và thiết bị, bao gồm Chengdu J-20, Shenyang J-16, tàu khu trục Type 052C, tàu vận tải đổ bộ Type 071, tên lửa Đông Phong và tên lửa tầm xa kiểu hộp.
Tháng 10 năm 2024 (Liên hợp Lợi kiếm – 2024B)
Ngày 14 tháng 10, Chiến khu Đông Bộ phối hợp với Hải quân, Không quân, Quân chủng Tên lửa và Cảnh sát biển Trung Quốc tiến hành cuộc tập trận "Liên hợp Lợi kiếm - 2024B" tại eo biển Đài Loan và sáu khu vực ở vùng biển phía bắc, nam, đông bao vây Đài Loan. Người phát ngôn Chiến khu Đông Bộ cho biết cuộc tập trận tập trung vào các cuộc tuần tra chuẩn bị chiến đấu trên biển và trên không, phong tỏa các cảng, khu vực trọng yếu, tấn công các mục tiêu trên biển, trên bộ và hiệp đồng giành ưu thế toàn diện. Cảnh sát biển Trung Quốc điều bốn hạm đội tiến hành "kiểm tra thi hành pháp luật" xung quanh Đài Loan và thực hiện "tuần tra thi hành pháp luật toàn diện" ở vùng biển xung quanh quần đảo Đông Dẫn và Mã Tổ. Trung Quốc gọi cuộc tập trận là "lời cảnh báo nghiêm khắc đối với các hành động ly khai của lực lượng độc lập Đài Loan".
Tháng 12 năm 2024
Ngày 30 tháng 11 năm 2024, Tổng thống Lại Thanh Đức quá cảnh tại Hawaii trong khi thực hiện chuyến thăm tới các nước Nam Thái Bình Dương. Đồng thời, Trung Quốc lặng lẽ tiến hành các cuộc tập trận ngoài khơi bờ biển ở Biển Hoa Đông, kéo dài từ ngày 28 đến ngày 30 tháng 11. Trung Quốc kịch liệt lên án chuyến đi của Lại Thanh Đức và được cho là sẽ phát động một cuộc tập trận lớn khác xung quanh Đài Loan để đáp trả. Ngày 8 tháng 12 năm 2025, Trung Quốc tuyên bố sẽ tổ chức các cuộc tập trận trên Biển Hoa Đông và eo biển Đài Loan trong vài ngày tới. Cộng với cuộc diễn tập vào cuối tháng 11, Trung Quốc đã đóng cửa tổng cộng khoảng 1,000 kilômét (0,621 mi) vùng trời trên khắp khu vực. Ngày 9 tháng 12, Trung Quốc triển khai hơn 90 tàu trên khắp khu vực, bao gồm bố trí một số tàu gần các đảo phía nam của Nhật Bản và các tàu di chuyển theo đội hình hai bức tường song song ở phía đông Đài Loan, mô phỏng các hoạt động phong tỏa. Đây là cuộc diễn tập hải quân lớn nhất của Trung Quốc cho đến nay, vượt quy mô của các cuộc diễn tập trước đó vào năm 2024, cuộc tập trận vào tháng 8 năm 2022 và thậm chí cả cuộc Khủng hoảng eo biển Đài Loan lần 3. Đây cũng là lần đầu tiên Trung Quốc tiến hành một hoạt động quân sự quy mô lớn vào mùa đông. Cuộc diễn tập này là cuộc diễn tập đầu tiên dường như nhắm vào toàn bộ chuỗi đảo thứ nhất, cũng như tập trung cụ thể vào việc đánh bại sự can thiệp của nước ngoài. Trung Quốc kết thúc hoạt động vào ngày 12 tháng 12, và cuộc diễn tập quân sự kết thúc mà không có bắn đạn thật. Theo một quan chức Đài Loan, cuộc diễn tập này có lẽ mất 70 ngày để lên kế hoạch, tức là đã được lên lịch trước chuyến đi Hawaii của Lại Thanh Đức và thậm chí trước cuộc tập trận Liên hợp Lợi kiếm – 2024B vào tháng 10.