Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland rút khỏi Liên minh châu Âu, thường được gọi là Brexit, là quá trình Vương quốc Anh chấm dứt tư cách thành viên Liên minh châu Âu (EU). Nước này chính thức rời EU lúc 23 giờ ngày 31 tháng 1 năm 2020 theo giờ Luân Đôn, tương ứng 0 giờ ngày 1 tháng 2 tại Bruxelles. Đây là quốc gia thành viên đầu tiên rút khỏi liên minh theo thủ tục của Điều 50 Hiệp ước về Liên minh châu Âu. Giai đoạn chuyển tiếp kết thúc ngày 31 tháng 12 năm 2020, khi Anh rời thị trường chung và liên minh thuế quan EU.
Quyết định rút khỏi EU bắt nguồn từ cuộc trưng cầu dân ý ngày 23 tháng 6 năm 2016, trong đó 51,9% phiếu hợp lệ ủng hộ rời EU và 48,1% ủng hộ ở lại. Kết quả che khuất những khác biệt lớn về địa lý: Anh và Wales bỏ phiếu rời đi, còn Scotland, Bắc Ireland và Gibraltar nghiêng về ở lại. Sau gần bốn năm thương lượng, tranh chấp tại Quốc hội và hai cuộc tổng tuyển cử, chính phủ Boris Johnson hoàn tất việc rút khỏi EU trên cơ sở thỏa thuận kế thừa và sửa đổi từ thời Theresa May.
Quan hệ hậu Brexit dựa chủ yếu trên Thỏa thuận rút khỏi EU, Hiệp định Thương mại và Hợp tác Anh–EU và các cơ chế riêng đối với Bắc Ireland. Brexit mở rộng quyền quyết định của Anh về nhập cư, thương mại và quy định trong nước, đồng thời tạo thêm rào cản đối với trao đổi với EU. Hệ quả bao gồm thay đổi cơ cấu di cư, chi phí thương mại và đầu tư, tái sắp xếp đảng phái và tranh luận về sự thống nhất của Vương quốc Anh. Từ năm 2025, hai bên thúc đẩy hợp tác trở lại trong một số lĩnh vực, trong khi Anh tiếp tục ở ngoài các thể chế thành viên EU.
Bối cảnh
Quan hệ với tiến trình hội nhập châu Âu
Vương quốc Anh gia nhập Cộng đồng Kinh tế châu Âu ngày 1 tháng 1 năm 1973, cùng Ireland và Đan Mạch. Trong cuộc trưng cầu năm 1975 do chính phủ Công đảng tổ chức sau khi thương lượng lại điều kiện thành viên, khoảng 67,2% cử tri chọn tiếp tục ở lại. Tuy vậy, quan hệ với tiến trình hội nhập vẫn là một vấn đề gây chia rẽ trong cả Đảng Bảo thủ lẫn Công đảng. Các tranh luận xoay quanh quyền của Quốc hội, đóng góp ngân sách, chính sách nông nghiệp và mức độ hội nhập chính trị.
Anh tham gia xây dựng thị trường chung nhưng duy trì các ngoại lệ, nổi bật là không sử dụng đồng euro và không tham gia Schengen. Tranh luận về thẩm quyền của EU, khủng hoảng khu vực đồng euro và di cư tiếp tục nuôi dưỡng chủ nghĩa hoài nghi châu Âu.
Đảng Độc lập Anh dưới sự lãnh đạo của Nigel Farage thúc đẩy yêu cầu rời EU và gây sức ép bầu cử lên Đảng Bảo thủ. Tháng 1 năm 2013, Thủ tướng David Cameron cam kết rằng một chính phủ Bảo thủ sau bầu cử sẽ thương lượng lại quan hệ với EU rồi tổ chức trưng cầu dân ý. Sau khi giành đa số tại Hạ viện năm 2015, chính phủ thông qua luật tạo cơ sở cho cuộc bỏ phiếu. Cameron ủng hộ tiếp tục là thành viên với các điều kiện được điều chỉnh, thay vì vận động rời liên minh.
Tháng 2 năm 2016, Cameron đạt thỏa thuận với các lãnh đạo EU về hội nhập chính trị, cạnh tranh, quản trị kinh tế và phúc lợi dành cho lao động từ các nước thành viên khác. Các điều chỉnh có điều kiện Anh bỏ phiếu ở lại, nên không được thực hiện sau kết quả trưng cầu.
Những vấn đề trong cuộc tranh luận
Phe rời EU nhấn mạnh quyền kiểm soát luật pháp, nhập cư, ngân sách và đàm phán thương mại; phe ở lại nhấn mạnh kinh tế, đầu tư, việc làm và ảnh hưởng quốc tế. Nghiên cứu về lý do do cử tri tự nêu cho thấy chủ quyền và nhập cư nổi bật trong lựa chọn rời đi, còn kinh tế nổi bật trong lựa chọn ở lại. Bản sắc và niềm tin chính trị cũng gắn với sự phân hóa, nhưng không có một nguyên nhân giải thích mọi lá phiếu.
Tranh luận kinh tế bao gồm cả những khẳng định gây tranh cãi. Một thông điệp nổi bật của phe rời EU cho rằng Anh gửi 350 triệu bảng mỗi tuần cho EU và có thể dành khoản đó cho y tế. Cơ quan Thống kê Vương quốc Anh chỉ ra rằng cách dùng con số này đánh đồng đóng góp gộp với đóng góp ròng, bỏ qua khoản hoàn trả và các dòng chi tiêu trở lại Anh. Do đó, khoản đóng góp ngân sách được nêu trong vận động không đồng nghĩa với toàn bộ số tiền có thể chuyển sang một mục đích khác sau Brexit.
Cuộc trưng cầu dân ý năm 2016
Cuộc trưng cầu được tổ chức trên toàn Vương quốc Anh và tại Gibraltar ngày 23 tháng 6 năm 2016, với hai lựa chọn ở lại hoặc rời EU. Luật trưng cầu không khiến việc rút khỏi EU tự có hiệu lực sau kiểm phiếu; thực hiện kết quả còn cần quyết định của Chính phủ, Quốc hội và thủ tục theo điều ước. Kết quả tạo một cam kết chính trị mà các chính phủ tiếp theo tuyên bố sẽ thực hiện.
Có 17.410.742 phiếu rời EU và 16.141.241 phiếu ở lại, chênh lệch 1.269.501 phiếu; tỷ lệ đi bầu là 72,2%. Kết quả toàn quốc được xác định bằng tổng phiếu, không yêu cầu từng quốc gia cấu thành Vương quốc Anh cùng chấp thuận. Tại Scotland, khoảng 62% phiếu chọn ở lại; tại Bắc Ireland tỷ lệ này gần 55,8%. Gibraltar, một lãnh thổ hải ngoại của Anh có vị trí đặc biệt trong quan hệ với EU, có tỷ lệ ở lại cao nhất trong các đơn vị được trình bày dưới đây.
■ Rời EU; ■ ở lại. Chiều dài mỗi thanh bằng 100% phiếu hợp lệ của địa bàn.
Sự phân hóa còn xuất hiện trong từng vùng: Luân Đôn nghiêng về ở lại, trong khi nhiều khu vực khác của Anh chọn rời đi. Nghiên cứu kết quả theo địa phương ghi nhận liên hệ giữa lá phiếu với tuổi, học vấn và điều kiện kinh tế. Các liên hệ này không có nghĩa mọi cá nhân trong cùng nhóm xã hội bỏ phiếu giống nhau.
Ngày 24 tháng 6, Cameron thông báo sẽ từ chức, cho rằng quá trình thương lượng rút khỏi EU cần một lãnh đạo mới. Theresa May kế nhiệm vào tháng 7 năm 2016. Chính phủ của bà diễn giải kết quả là yêu cầu chấm dứt quyền tự do đi lại và sự ràng buộc rộng của luật EU; đường lối này dẫn tới lựa chọn rời thị trường chung và liên minh thuế quan, thay vì một mô hình hội nhập kinh tế gần với tư cách thành viên.
Quá trình rút khỏi EU
Kích hoạt Điều 50 và thương lượng ban đầu
Tháng 1 năm 2017, trong vụ kiện thường được gọi là Miller, Tòa án Tối cao Vương quốc Anh phán quyết rằng chính phủ không thể chỉ dựa vào quyền hành pháp để thông báo rút khỏi EU khi hành động đó làm thay đổi các quyền trong luật nội địa. Quốc hội phải cho phép bằng luật. Phán quyết cũng không trao cho các nghị viện được phân quyền quyền phủ quyết pháp lý đối với việc rút khỏi EU. Sau khi Quốc hội thông qua luật cho phép, May gửi thư thông báo theo Điều 50 ngày 29 tháng 3 năm 2017, khởi động thời hạn thương lượng hai năm.
Tổng tuyển cử tháng 6 năm 2017 làm Đảng Bảo thủ mất đa số tuyệt đối; chính phủ May phải dựa vào hỗ trợ của Đảng Liên hiệp Dân chủ (DUP) ở Bắc Ireland. Biên giới Ireland và vị trí Bắc Ireland trong thị trường nội địa Anh vì vậy có vai trò lớn trong việc thông qua thỏa thuận. EU ưu tiên quyền công dân, nghĩa vụ tài chính và tránh biên giới cứng trên đảo Ireland.
Thỏa thuận của May năm 2018 có cơ chế dự phòng, thường gọi là backstop, nhằm tránh biên giới cứng nếu chưa có giải pháp thay thế. Một số người phản đối lo ngại Anh bị giữ trong các ràng buộc hải quan mà không thể đơn phương chấm dứt; những người khác muốn quan hệ kinh tế gần hơn hoặc trưng cầu lại. Các nhóm có mục tiêu khác nhau cùng khiến thỏa thuận không đạt đa số tại Hạ viện.
Bế tắc tại Quốc hội và thay đổi chính phủ
Hạ viện bác thỏa thuận của May ba lần vào tháng 1 và tháng 3 năm 2019, khiến hạn rời EU ngày 29 tháng 3 phải gia hạn. Các đảng lớn chia rẽ giữa yêu cầu quan hệ gần với EU, chấp nhận rời đi không có thỏa thuận và đảo ngược quyết định. May từ chức lãnh đạo Đảng Bảo thủ; Boris Johnson trở thành thủ tướng tháng 7 năm 2019.
Tháng 9 năm 2019, Tòa án Tối cao tuyên quyết định đình chỉ kỳ họp Quốc hội trong năm tuần là trái pháp luật vì có tác dụng ngăn cản hoặc làm suy giảm khả năng thực hiện chức năng hiến định của Quốc hội mà không có lý do hợp lý. Phán quyết không quyết định Anh có nên rời EU hay không; nó đặt giới hạn đối với cách hành pháp xử lý Quốc hội trong cuộc khủng hoảng Brexit. Cùng thời kỳ, Quốc hội thông qua các biện pháp buộc chính phủ yêu cầu gia hạn nếu chưa có thỏa thuận được chấp thuận.
Johnson thương lượng lại cơ chế Bắc Ireland: thay cho dự phòng hải quan rộng hơn dưới thời May, Bắc Ireland tiếp tục gắn với một phần quy định hàng hóa và hải quan EU, còn các thủ tục cần thiết được đặt chủ yếu trên dòng hàng từ đảo Đại Anh sang Bắc Ireland. Trong tổng tuyển cử tháng 12 năm 2019, Đảng Bảo thủ thắng 365 ghế, tạo đa số đủ để thông qua luật thực hiện thỏa thuận. Nghị viện châu Âu và các thiết chế EU sau đó hoàn tất thủ tục phê chuẩn, cho phép Anh rời EU ngày 31 tháng 1 năm 2020.
Chuyển tiếp và quan hệ thương mại mới
Trong giai đoạn chuyển tiếp từ ngày 1 tháng 2 đến hết năm 2020, Anh đã mất tư cách thành viên và quyền tham gia quyết định như trước, nhưng phần lớn luật EU vẫn áp dụng. Hai bên thương lượng quan hệ tương lai và đạt thỏa thuận ngày 24 tháng 12, chỉ ít ngày trước khi chuyển tiếp kết thúc.
Hiệp định Thương mại và Hợp tác được ký ngày 30 tháng 12 năm 2020, áp dụng tạm thời từ ngày 1 tháng 1 năm 2021 và có hiệu lực đầy đủ ngày 1 tháng 5 năm 2021. Hiệp định cho phép thương mại hàng hóa không có thuế quan và hạn ngạch khi đáp ứng quy tắc xuất xứ. Nó không duy trì quyền tiếp cận thị trường như trước: khai báo hải quan, chứng minh xuất xứ, kiểm tra an toàn thực phẩm và những yêu cầu chuyên ngành vẫn có thể áp dụng. Dịch vụ cũng không được hưởng đầy đủ quyền cung cấp xuyên biên giới theo cơ chế thị trường chung.
Khuôn khổ pháp lý hậu Brexit
Thỏa thuận rút khỏi EU xử lý việc chấm dứt tư cách thành viên, còn Hiệp định Thương mại và Hợp tác điều chỉnh phần lớn quan hệ tương lai. Thỏa thuận thứ nhất bảo vệ những công dân EU tại Anh và công dân Anh tại EU thuộc phạm vi văn kiện, đồng thời quy định thanh toán các cam kết tài chính đã nhận khi còn là thành viên. Khoản thanh toán xử lý nghĩa vụ đã cam kết, không phải tiền phạt rời EU.
Chấm dứt tự do đi lại không tự tước quyền cư trú của người được thỏa thuận bảo vệ. Tuy nhiên, người chuyển đến sau chuyển tiếp nhìn chung chịu quy tắc nhập cư mới; công dân Anh không còn mặc nhiên có quyền sống và làm việc tại mọi nước EU. Cơ chế Đi lại chung Anh–Ireland tiếp tục trên cơ sở riêng, bảo vệ nhiều quyền qua lại, cư trú và làm việc của công dân hai nước.
Đạo luật rút khỏi EU năm 2018 bãi bỏ cơ sở pháp lý của tư cách thành viên nhưng giữ lại một khối lượng lớn quy định có nguồn gốc từ EU trong luật nội địa, nhằm duy trì tính liên tục. Đạo luật năm 2023 tiếp tục sửa đổi địa vị và cách diễn giải khối luật này, đồng thời bãi bỏ hoặc cho phép sửa đổi những văn bản được xác định. Vì vậy, Brexit không đồng nghĩa với việc mọi quy định bắt nguồn từ EU biến mất trong một ngày; mức độ phân kỳ phụ thuộc vào các lựa chọn lập pháp và quản lý tiếp theo.
Hiệp định Thương mại và Hợp tác thiết lập cơ chế quản trị, giải quyết tranh chấp và các cam kết về cạnh tranh công bằng. Anh có thể lựa chọn quy tắc khác EU trong nhiều lĩnh vực, nhưng sự khác biệt có thể kéo theo nghĩa vụ tuân thủ kép hoặc biện pháp điều chỉnh thương mại theo hiệp định. Các doanh nghiệp muốn bán vào EU vẫn phải đáp ứng quy định của thị trường nhập khẩu. Quyền tự chủ về pháp lý vì thế cùng tồn tại với những ràng buộc do điều ước và do nhu cầu tiếp cận một thị trường lớn gần kề.
Bắc Ireland và Gibraltar
Biên giới trên đảo Ireland
Biên giới trên bộ giữa Vương quốc Anh và EU nằm giữa Bắc Ireland và Cộng hòa Ireland. Các bên tìm cách bảo vệ Thỏa thuận Thứ Sáu Tốt lành năm 1998, hợp tác xuyên biên giới và sinh hoạt thường nhật, đồng thời kiểm soát hàng vào thị trường EU. Tránh trạm kiểm soát trên đảo Ireland và cho phép toàn bộ Anh rời cơ chế thị trường chung là hai mục tiêu khó kết hợp.
Nghị định thư về Ireland/Bắc Ireland đặt Bắc Ireland trong lãnh thổ hải quan Anh nhưng tiếp tục áp dụng một số quy định EU về hàng hóa và những thủ tục cần thiết để bảo vệ thị trường chung. Trên thực tế, mô hình này tạo thêm kiểm tra đối với một số hàng đi từ đảo Đại Anh sang Bắc Ireland. Những người theo chủ nghĩa liên hiệp phản đối vì cho rằng các thủ tục tại biển Ireland làm suy yếu vị trí của Bắc Ireland trong Vương quốc Anh. Các lực lượng ủng hộ cơ chế nhấn mạnh lợi ích của việc giữ biên giới Ireland thông thoáng và khả năng tiếp cận cả thị trường Anh lẫn EU.
Khuôn khổ Windsor
Tháng 2 năm 2023, Thủ tướng Rishi Sunak và Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen công bố Khuôn khổ Windsor để điều chỉnh cách vận hành nghị định thư. Các biện pháp phân biệt hàng hóa dự định ở lại Bắc Ireland với hàng có nguy cơ đi tiếp vào EU, giảm thủ tục cho những dòng hàng đủ điều kiện và xử lý các vướng mắc về thực phẩm bán lẻ, thuốc cùng một số quy định thuế. Việc giảm kiểm tra đi kèm điều kiện, dữ liệu và giám sát; nó không xóa toàn bộ sự khác biệt pháp lý giữa Bắc Ireland với phần còn lại của Anh.
Windsor còn bổ sung cơ chế thường gọi là Stormont Brake, cho phép đặt vấn đề ngăn áp dụng một số quy tắc EU mới hoặc sửa đổi trong những điều kiện xác định. Đây không phải quyền phủ quyết chung đối với toàn bộ luật EU đang áp dụng tại Bắc Ireland. Riêng cơ chế đồng thuận dân chủ cho phép Nghị viện Bắc Ireland biểu quyết định kỳ về việc tiếp tục áp dụng các điều khoản thương mại cốt lõi. Ngày 10 tháng 12 năm 2024, nghị viện bỏ phiếu tiếp tục với 48 phiếu thuận và 36 phiếu chống. Do chỉ đạt đa số đơn giản mà không có ủng hộ liên cộng đồng theo cơ chế quy định, kỳ biểu quyết tiếp theo được đặt sau bốn năm.
Phản đối của DUP đối với các sắp xếp hậu Brexit góp phần làm đình trệ chính quyền chia sẻ quyền lực tại Bắc Ireland. Thỏa thuận với chính phủ Anh đầu năm 2024 mở đường khôi phục các thiết chế này. Dù Windsor giảm ma sát thương mại, khác biệt về chủ quyền và quy định EU vẫn tồn tại; biểu quyết năm 2024 chưa tạo đồng thuận giữa mọi cộng đồng chính trị.