Vụ án Vạn Thịnh Phát (hay Đại án Vạn Thịnh Phát), cũng được Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh gọi là vụ án Trương Mỹ Lan và đồng phạm, là một vụ bê bối kinh tế, tham nhũng đặc biệt nghiêm trọng diễn ra tại Công ty cổ phần Tập đoàn Vạn Thịnh Phát và Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn (SCB) do tỷ phú Trương Mỹ Lan cầm đầu trong hơn 10 năm. Tổng cộng đã có 86 người bị truy tố, và tổng số tiền thiệt hại của vụ án lên tới 677.000 tỷ đồng (tương đương 27 tỷ USD) thông qua việc lừa đảo giải ngân thông qua các hồ sơ cho vay của Ngân hàng SCB lên tới 1 triệu tỷ đồng (tương đương 44 tỷ USD), trở thành một trong các vụ bê bối kinh tế lớn nhất trong lịch sử Việt Nam và vượt qua bê bối 1Malaysia Development Berhad ở Malaysia, trở thành vụ bê bối tham nhũng lớn nhất Đông Nam Á. Nhiều chuyên gia cũng cho rằng, vụ bê bối này có thể là một trong những vụ lừa đảo tài chính lớn nhất trong lịch sử thế giới. Vụ bê bối Vạn Thịnh Phát được phơi bày trong bối cảnh chiến dịch đốt lò của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khởi xướng được đẩy mạnh lên cao nhất khi nhiều cán bộ cấp cao và kể cả Chủ tịch nước đều có liên quan. Trước khi Trương Mỹ Lan bị bắt giữ, nhiều Chủ tịch Tập đoàn lớn ở Việt Nam cũng đã bị tạm giam và khởi tố hình sự. Trong quá trình bê bối được phát hiện và nhiều cá nhân bị bắt giữ, nhiều cuộc biểu tình, căng băng rôn phản đối, đòi quyền lợi của người dân cũng đã được diễn ra trước các trụ sở, chi nhánh của Ngân hàng SCB.
Theo Tòa án nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, phiên tòa của vụ án sẽ được xét xử theo hai giai đoạn với giai đoạn đầu tiên theo sát vụ Vạn Thịnh Phát và tập trung điều tra, truy tố, xét xử nhằm thu hồi tài sản và giai đoạn hai liên quan đến các trái phiếu doanh nghiệp. Phiên tòa sơ thẩm giai đoạn 1 đã được diễn ra từ ngày 5 tháng 3 đến ngày 11 tháng 4 năm 2024 với sự tham gia của 200 luật sư cùng 86 bị cáo, trong đó có 7 người vắng mặt. Sau phiên tòa, Trương Mỹ Lan đã bị tuyên án sơ thẩm tử hình cùng 4 đồng phạm ở mức án chung thân, các bị cáo khác bị tuyên án từ 3 năm tù treo đến 20 năm tù.
Bối cảnh
Trương Mỹ Lan và Tập đoàn Vạn Thịnh Phát
Trương Mỹ Lan sinh ngày 13 tháng 10 năm 1956, là một người Việt gốc Hoa sinh ra ở Sài Gòn, Việt Nam Cộng hòa (nay là Thành phố Hồ Chí Minh, Việt Nam). Ban đầu bà có tên là Trương Muội. Trước khi trở thành chủ của một Tập đoàn lớn tại Việt Nam, bà từng bán mỹ phẩm ở chợ Bến Thành, Thành phố Hồ Chí Minh và được hỗ trợ tài chính từ mẹ. Vào năm 1992, bà kết hôn với doanh nhân đến từ Hồng Kông có tên Chu Lập Cơ và cùng ông thành lập Vạn Thịnh Phát Group với lĩnh vực ban đầu là thương mại và kinh doanh, nhà hàng khách sạn. Cũng vào thời điểm này, chính phủ Việt Nam cũng đang trong công cuộc Đổi Mới, mở cửa nền kinh tế và thu hút đầu tư từ bên ngoài.
Năm 2007, bà bắt đầu chuyển hướng sang lĩnh vực bất động sản. Sau khi thâu tóm được Ngân hàng SCB thông qua việc chi phối cổ phần, bà đã đưa SCB trở thành một trong những ngân hàng thương mại có quy mô tài sản lớn nhất Việt Nam. Đồng thời, Vạn Thịnh Phát cũng là một trong những công ty bất động sản giàu nhất Việt Nam với loạt các dự án bao gồm tòa nhà dân cư cao cấp, văn phòng, khách sạn và trung tâm mua sắm. Thậm chí trụ sở của Công ty Cổ phần đầu tư Times Square còn sở hữu mặt tiền nằm ở Phố đi bộ Nguyễn Huệ, quận 1 của Thành phố Hồ Chí Minh hay khu phức hợp mua sắm – khách sạn Union Square với 4 mặt tiền cũng ở quận 1 lần lượt là Nguyễn Huệ, Lê Lai, Lê Thánh Tôn và Đồng Khởi. Mặc dù sở hữu khối lượng tài sản khổng lồ nhưng các thông tin về bà hay gia tộc đều rất ít được biết đến.
Theo báo Tiếng Dân, có khoảng thời gian bà là tiểu thương bán vải ở quận 5 và gặp gỡ được Trương Thị Hiền – vợ Lê Thanh Hải, Bí thư Quận 5 lúc bấy giờ. Lê Thanh Hải cùng với Trương Mỹ Hoa, chị của Trương Thị Hiền được cho là đã hỗ trợ nhiều trong các thương vụ của bà Trương Mỹ Lan. Trong giai đoạn giữa năm 2014, bà cùng 9 thành viên khác trong gia đình đã xin thôi quốc tịch Việt Nam không rõ lý do và đã được chấp thuận, tuy nhiên, sau đó đến tháng 6 năm 2015 thì lại rút hồ sơ. Trương Mỹ Lan và chồng bà là Chu Lập Cơ cũng đã xuất hiện trong báo cáo "Tài liệu Panama" của Liên đoàn nhà báo điều tra quốc tế vào tháng 5 năm 2015.
Chiến dịch đốt lò
Trong giai đoạn ông Nguyễn Tấn Dũng làm thủ tướng, nhiều người cho rằng ông đã tạo điều kiện cho tham nhũng phát triển ở Việt Nam. Đến năm 2016, Đảng Cộng sản Việt Nam bắt đầu thực hiện chiến dịch phòng chống tham nhũng mang tên "đốt lò" được khởi xướng bởi Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Từ năm 2022, chiến dịch đã bắt đầu được đẩy mạnh. Chiến dịch đã khiến cho hai Chủ tịch nước Việt Nam từ chức (bao gồm Nguyễn Xuân Phúc và Võ Văn Thưởng), nhiều cán bộ cấp cao khác trong chính phủ và hàng nghìn người bị truy tố. Các nhân vật hoạt động trong lĩnh vực kinh tế cũng bị ảnh hưởng từ chiến dịch này. Vào tháng 3 năm 2022, Trịnh Văn Quyết – Chủ tịch Tập đoàn FLC và công ty con là Bamboo Airways – đã bị bắt giữ vì tội thao túng thị trường chứng khoán. Sau đó khoảng một tháng, Đỗ Anh Dũng – Chủ tịch Tập đoàn Tân Hoàng Minh đã bị bắt giữ do lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Tương tự vào tháng 4, Chủ tịch Tập đoàn Tân Hiệp Phát, nhà sản xuất đồ uống tư nhân lớn nhất Việt Nam – Trần Quý Thanh cũng đã bị bắt giữ vì biển thủ tài sản. Như vậy, chỉ trong vòng tháng 3–4, liên tiếp Chủ tịch của ba tập đoàn lớn ở Việt Nam đã bị bắt giữ do các sai phạm. Tuy nhiên, cũng có nhiều cáo buộc cho rằng chiến dịch đang được sử dụng cho mục đích chính trị nhằm tranh giành quyền lực nội bộ, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã phát biểu phủ nhận cáo buộc này.
Quá trình sai phạm
Năm 1992, Trương Mỹ Lan cùng chồng là Chu Lập Cơ thành lập Công ty Trách nhiệm hữu hạn Vạn Thịnh Phát và hoạt động trong lĩnh vực thương mại và kinh doanh, nhà hàng khách sạn. Năm 2007, với vốn điều lệ 6.000 tỷ đồng, Vạn Thịnh Phát bắt đầu đầu tư sang lĩnh vực bất động sản. Sau đó, bà đã thành lập nên nhiều công ty con và các công ty liên kết số với số vốn lên tới hàng nghìn tỷ đồng như Công ty Cổ phần Đầu tư An Đông (9.000 tỷ đồng), Công ty Cổ phần Đầu tư Times Square Việt Nam, Công ty Cổ phần Tập đoàn Sài Gòn Peninsula (18.000 tỷ đồng), VTP Group Holdings (6.000 tỷ đồng) và VTP Group Holdings (12.800 tỷ đồng). Cuối năm 2019, Tập đoàn Vạn Thịnh Phát nâng vốn điều lệ lên 13.000 tỷ đồng thông qua phát hành cổ phiếu cho các cổ đông trong nước. Trong quá trình phát triển, Tập đoàn này đã xây dựng được một hệ sinh thái với quy mô hơn cả 1.000 doanh nghiệp. Các công ty con của Tập đoàn này có thể được chia ra làm 4 nhóm chính lần lượt là: Nhóm định chế tài chính – nhóm này được nhiều người xem là nhóm quan trọng nhất khi đây là nguồn tiền cho cả "hệ sinh thái Vạn Thịnh Phát"; Nhóm các công ty có hoạt động kinh doanh tại Việt Nam – các công ty trong nhóm này đa phần hoạt động trong lĩnh vực bất động sản, nhà hàng, khách sạn... với vốn điều lệ lớn nhằm thu hút sự đầu tư, nắm cổ phần chi phối các công ty con khác; Nhóm các công ty "ma" tại Việt Nam – đây là nhóm các công ty lấy pháp nhân góp vốn đầu tư để vay vốn ngân hàng, đảo nợ... và Nhóm các công ty ở nước ngoài – các công ty này sẽ lấy danh nghĩa "nhà đầu tư nước ngoài" đầu tư vào Việt Nam và được sử dụng để quản lý tài sản của gia đình bà Lan ở nước ngoài.
Trong đó, Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn (SCB) là một trong những công ty thuộc Nhóm định chế tài chính trong "hệ sinh thái" này. Theo Luật Các tổ chức tín dụng 2010 ở Việt Nam, một cá nhân không thể nào sở hữu hơn 5% vốn điều lệ đối với một tổ chức tín dụng, nên trước đó vào năm 2011, Trương Mỹ Lan đã sử dụng người thân và bạn bè thân thiết của mình để thu gom từ 80–90% cổ phần của ba ngân hàng là Ngân hàng Đệ Nhất (Ficombank), Ngân hàng Thương mại cổ phần Việt Nam Tín Nghĩa (TinNghiaBank) và Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn (SCB). Lúc này, Trương Mỹ Lan đã nắm giữ 81,43% cổ phần của SCB dưới tên của 32 cổ đông; 98,74% cổ phần của TinNghiaBank với 36 cổ đông và 80,46% của Ficombank thông qua 24 cổ đông. Từ ngày 1 tháng 1 năm 2012, ba ngân hàng này được hợp nhất thành Ngân hàng Thương mại cổ phần SCB, Trương Mỹ Lan tiếp tục nhờ 73 cổ đông đứng tên sở hữu 85,61% cổ phần. Đến ngày 1 tháng 1 năm 2018, số cổ phần bà nắm giữ tại Ngân hàng này lên tới 91,54% cổ phần. Bà Lan đã sử dụng hoạt động của Ngân hàng trong huy động vốn đáp ứng nhu cầu kinh doanh của các Tập đoàn, công ty con, công ty liên kết mà bà Lan sở hữu để lập các hồ sơ cho vay giả từ Ngân hàng SCB rồi chiếm đoạt tiền về cho cá nhân. Để thực hiện hành vi này, bà Lan cũng đã hối lộ nhiều quan chức trong chính phủ Việt Nam. Không chỉ vậy, bà Lan còn mua chuộc nhiều công ty thẩm định như: Công ty thẩm định giá Thiên Phú; Công ty Trách nhiệm hữu hạn thẩm định giá MHD; Công ty Trách nhiệm hữu hạn thẩm định giá Tầm Nhìn Mới; Công ty Cổ phần tư vấn dịch vụ Bất động sản DATC; Công ty Cổ phần thẩm định giá EXIM.
Thông qua hình thức trên, trong vòng 10 năm từ năm 2012 đến năm 2022, Trương Mỹ Lan đã giải ngân nhiều khoản vay lập khống hoặc không đảm bảo đủ giá trị pháp lý với tổng số tiền hơn 1 triệu tỷ đồng từ Ngân hàng SCB. Tính đến tháng 10 năm 2022, tổng dư nợ không thể thu hồi đã lên tới 677.000 tỷ đồng, trừ đi các tài sản đảm bảo thì thiệt hại mà bà gây ra là 498.000 tỷ đồng. Trong số thiệt hại đó, bà Trương Mỹ Lan bị cơ quan điều tra cáo buộc tham ô tài sản của SCB trị giá hơn 304.000 tỷ đồng cùng 129.000 tỷ đồng tiền lãi và chi phí phát sinh. Tổng cộng bà Lan cùng đồng phạm đã tạo 2.500 khoản vay tại Ngân hàng SCB và 1.066.000 tỷ đồng được giải ngân, chiếm 93% tổng số tiền mà ngân hàng này cho vay. So với GDP Việt Nam năm 2022, con số này tương đương với 10,7% nền kinh tế. Số tiền giải ngân của bà Lan thậm chí còn gấp 3 lần vốn xây dựng sân bay Long Thành, gấp 7 lần vốn xây dựng 12 dự án cao tốc Bắc–Nam. Sau khi các khoản vay được giải ngân, bà Lan chỉ đạo cấp dưới của mình chuyển tiền từ công ty được giải ngân sang tài khoản của các pháp nhân hay các cá nhân "không tồn tại". Khi có nhu cầu sử dụng, bà Lan sẽ chuyển tiền đi khắp các công ty con nằm trong "hệ sinh thái của Vạn Thịnh Phát". Để rút tiền mặt qua bên ngoài, bà Lan yêu cầu nhân viên làm thủ tục khống nhằm hợp thức chứng từ rút tiền thông qua Ngân hàng SCB và dùng xe ô tô chở tiền về nhà riêng Sherwood nằm ở số 127 Pasteur, quận 3, Thành phố Hồ Chí Minh hoặc trụ sở của Tập đoàn Vạn Thịnh Phát. Theo cơ quan cảnh sát điều tra, từ tháng 2 năm 2019 đến tháng 9 năm 2022, số tiền được lái xe vận chuyển là 108.000 tỷ đồng cùng 14,7 triệu USD (tương đương 355 tỷ đồng).
Trong quá trình hoạt động, thông qua Ngân hàng SCB nhiều hồ sơ chứng từ đã được duyệt dù không đủ điều kiện để vận chuyển tiền ra nước ngoài và chuyển tiền từ nước ngoài trở về Việt Nam. Tập đoàn Vạn Thịnh Phát đã sử dụng 12 công ty được thành lập, đăng ký tại Việt Nam và 11 công ty được thành lập ở nước ngoài để thực hiện quá trình này chuyển và nhận tiền này. Từ năm 2012 đến năm 2022, tổng cộng 78 giao dịch chuyển tiền đã được thực hiện với tổng số tiền lên tới 1,5 tỷ đô la Mỹ (tương đương 35.361 tỉ đồng) và nhận trở về Việt Nam 152 giao dịch với tổng số tiền hơn 3 tỷ đô la Mỹ (tương đương 71.368 tỉ đồng). Như vậy, tổng số tiền chuyển và nhận lên tới 4,5 tỷ đô la Mỹ (tương đương hơn 106.730 tỉ đồng). Việc thực hiện vận chuyển tiền tệ xuyên biên giới được bà Lan giao cho Trịnh Quang Công, Nguyễn Phương Anh và Chiu Bing Keung Kenneth phụ trách.
Ngoài ra, trong năm 2018, bà Lan cũng đã lựa chọn 4 công ty bao gồm Công ty An Đông, Công ty Quang Thuận, Công ty Sunny World và Công ty Setra để phát hành trái phiếu, huy động tiền từ người dân trong bối cảnh Tập đoàn Vạn Thịnh Phát vướng vào tình trạng khó khăn và nợ xấu kéo dài. Các công ty này đã huy động tổng cộng 30.800 tỷ đồng thông qua việc bán trái phiếu, sau đó hợp thức dòng tiền cho 8 công ty con thuộc Tập đoàn Vạn Thịnh Phát khi mua lại số trái phiếu này của 4 công ty. Các gói trái phiếu của Sunny World được giao cho Ngân hàng Thương mại cổ phần Sài Gòn - Hà Nội (SHB) tung ra thị trường, trong khi các trái phiếu còn lại do Công ty chứng khoán TVSI ký kết hợp đồng bán trái phiếu. Dòng tiền từ việc bán trái phiếu sau đó được đưa về Ngân hàng SCB. Trong đó, tại Công ty An Đông số trái phiếu đã được 30.738 nhà đầu tư thu mua với tổng cộng 25.300 tỷ đồng bao gồm 24.969 tỷ đồng không có khả năng chi trả; tại Công ty Sunny World có 24 triệu trái phiếu được phát hành với tổng trị giá 2.400 tỷ đồng bao gồm 1.600 tỷ đồng không có khả năng chi trả; tại Công ty Quang Thuận có 15 triệu trái phiếu được phát hành với tổng trị giá 1.500 tỷ đồng không có khả năng chi trả cho 2.649 nhà đầu tư; và tại Công ty Setra với 20 triệu trái phiếu được phát hành trong tổng trị giá 2.000 tỷ đồng dư nợ của 2.431 nhà đầu tư. Trong vòng 2 năm, Tập đoàn Vạn Thịnh Phát đã chiếm đoạt 30.000 tỷ đồng từ hơn 35.000 nhà đầu tư.
Điều tra và bắt giữ
Theo TAND Thành phố Hồ Chí Minh, phiên tòa sẽ được diễn ra trong hai giai đoạn với giai đoạn 1: "Tập trung điều tra, truy tố, xét xử 86 bị cáo về các tội: Tham ô tài sản, đưa hối lộ, nhận hối lộ; lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ; thiếu trách nhiệm gây hậu quả nghiêm trọng; lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản; vi phạm quy định về hoạt động ngân hàng, hoạt động khác liên quan đến hoạt động ngân hàng và tội vi phạm quy định về cho vay trong hoạt động của các tổ chức tín dụng"; và giai đoạn 2: "Điều tra, truy tố, xét xử các sai phạm liên quan đến trái phiếu doanh nghiệp". Phiên tòa giai đoạn 1 được cho là sẽ "làm tiền đề" cho giai đoạn 2.