Bão Yagi (tên gọi ở Philippines là Bão Enteng – tiếng Anh: Severe Tropical Storm Enteng, n.đ. 'Bão nhiệt đới dữ dội Enteng', được Việt Nam định danh là Bão số 3 năm 2024) là bão nhiệt đới thứ 11 của Mùa bão Tây Bắc Thái Bình Dương 2024. Cơn bão đã ảnh hưởng tới một loạt các nước châu Á đặc biệt là Philippines, Trung Quốc và Việt Nam. "Yagi" là cái tên được Nhật Bản đề xuất ( 山羊 ( ヤギ) (Sơn Dương)), có nghĩa là con dê hay chòm sao Ma Kết. Chính phủ Việt Nam đánh giá Yagi là cơn bão mạnh nhất đổ bộ vào đất liền Việt Nam trong 70 năm qua. Đài Khí tượng Hải Nam nhận định sức tàn phá do Yagi gây ra tại Hải Nam lớn hơn nhiều so với cơn bão Rammasun vào năm 2014; Cục Khí tượng Trung Quốc đánh giá đây là cơn bão mùa thu mạnh nhất và lớn nhất tấn công quốc gia này trong 75 năm qua, kể từ khi Trung Quốc độc lập năm 1949. Còn theo JTWC, Yagi là cơn bão mạnh nhất lịch sử trên Biển Đông. Ngoài ra, Yagi cũng là cơn bão đầu tiên đạt siêu bão cấp 5 không chỉ một, mà đến tận hai lần trên biển Đông trong khi Pamela (1954), Rammasun (2014) và Rai (2021) chỉ đạt được cấp này một lần.
Yagi xuất phát từ một vùng áp thấp hình thành vào ngày 30 tháng 8, cách khoảng 290 hải lý (535 km) về phía Tây Bắc của Palau, ngày hôm sau mạnh lên thành áp thấp nhiệt đới. Đến ngày 1 tháng 9, xoáy thuận này được phân loại là một cơn bão nhiệt đới và được Cục Khí tượng Nhật Bản đặt tên là bão Yagi. Sau khi đổ bộ vào Casiguran, Aurora vào lúc 14:00 PHT (06:00 giờ UTC) ngày 2 tháng 9, Yagi suy yếu khi di chuyển vào đất liền ở Luzon. Sau đó, nó đi vào Biển Đông và bắt đầu hợp nhất với một hệ thống tuần hoàn phụ ở phía Tây vịnh Lingayen, khi đó các vùng đối lưu sâu bắt đầu xoáy và phát triển các dải mây đối lưu kéo dài về phía Tây và phía Nam. Vào ngày 5 tháng 9, Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp đã tăng cấp Yagi lên thành siêu bão cấp 5 theo thang bão Saffir-Simpson; tuy nhiên, sau đó Yagi suy yếu do trải qua chu trình thay thế thành mắt bão. Cuối ngày hôm đó, Yagi đã quay trở lại trạng thái siêu bão sau khi hoàn thành quá trình này. Yagi tiếp tục mạnh lên một chút trước khi đổ bộ gần Văn Xương ở tỉnh Hải Nam của Trung Quốc vào ngày 6 tháng 9. Sau đó, bão Yagi đã đi qua phía Bắc Hải Nam và trực tiếp qua Hải Khẩu, trước khi đổ bộ vào huyện Từ Văn, nằm trên bán đảo Lôi Châu ở tỉnh Quảng Đông trong thời gian ngắn và di chuyển vào vùng biển của Vịnh Bắc Bộ và suy yếu một chút, sau đó mạnh lên trở lại rồi đổ bộ vào Hải Phòng và Quảng Ninh, Việt Nam vào ngày 7 tháng 9 và di chuyển về phía Tây Nam, đi sâu vào đất liền sang Thượng Lào cho đến khi được ghi nhận lần cuối trên khu vực Bắc Lào–Myanmar vào ngày 9 tháng 9.
Tại Philippines, ảnh hưởng kết hợp giữa Yagi và gió mùa Tây Nam đã gây ra mưa lớn ở các khu vực phía Bắc và Nam của Luzon, dẫn đến lũ quét trên diện rộng tại nhiều nơi, 21 người đã thiệt mạng trong khi 26 người khác được báo cáo là mất tích. Trong công tác chuẩn bị ứng phó với bão Yagi tại Trung Quốc, các trường học trên toàn tỉnh Hải Nam đã đóng cửa vào ngày 5 tháng 9, các hoạt động giao thông vận tải và vận chuyển tại địa phương này cùng tỉnh Quảng Đông và hai đặc khu Hồng Kông, Ma Cao cũng bị ảnh hưởng. Cũng tại Trung Quốc, Yagi đi qua đảo Hải Nam và gây thiệt hại nặng tại Hải Nam và Quảng Đông, ngoài ra Quảng Tây, Vân Nam và hai đặc khu hành chính cũng bị ảnh hưởng. Tại Việt Nam, ngoài gây gió mạnh trên đất liền, sau khi suy yếu thành một vùng áp thấp trên khu vực Tây Bắc Bộ của Việt Nam, kết hợp với dải hội tụ nhiệt đới, một đợt mưa lớn đã diễn ra, gây ra trận lũ lụt lớn tại miền Bắc Việt Nam trong năm 2024, làm 325 người tử vong, 20 người mất tích; phần lớn thương vong là do lở đất. Tàn dư bão cũng gây ra lũ lụt trên diện rộng ở Lào và Thái Lan làm thiệt hại nặng nề; đồng thời gây ra lũ lụt thảm khốc và lở đất ở Myanmar, nơi đã xác nhận có 433 người tử vong.
Cơn bão đã khiến ít nhất 844 người chết, 2.333 người bị thương và 125 người mất tích, dẫn đến tổng thiệt hại trên 14 tỷ USD ở tám quốc gia và vùng lãnh thổ. Một số nước chịu thiệt hại nặng do bão đã kêu gọi và nhận được sự cứu trợ từ quốc tế. Bão Yagi cũng để lại một số vấn đề trong việc xác định cường độ khi đổ bộ của bão, đặc biệt tại Việt Nam.
Lịch sử khí tượng
Tiền thân của bão Yagi xuất phát từ ngày 30 tháng 8, khi Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) báo cáo rằng một vùng áp thấp đã hình thành, ở vị trí cách khoảng 290 hải lý (535 km) về phía Tây Bắc của Palau. Khu vực áp thấp rộng này bắt đầu tổ chức và phát triển thành một áp thấp nhiệt đới vào ngày 31 tháng 8. Hoạt động đối lưu sâu trở nên tập trung xung quanh một trung tâm tuần hoàn, nằm trong một môi trường thuận lợi với dòng ra mạnh về phía xích đạo và cực, cùng với nhiệt độ bề mặt biển ấm từ 29–30 °C (84–86 °F). Vào ngày 1 tháng 9, Cục Quản lý Thiên văn, Địa vật lý và Khí quyển Philippines (PAGASA) tuyên bố hệ thống này là một áp thấp nhiệt đới và đặt tên nó là Enteng, do nó hình thành trong Khu vực Trách nhiệm của Philippines (PAR). Vào lúc 03:00 UTC ngày hôm đó, Trung tâm Cảnh báo Bão Liên hợp Hoa Kỳ (JTWC) đã ban hành cảnh báo về việc hình thành một xoáy thuận nhiệt đới do trung tâm tuần hoàn mức thấp của nó trở nên rõ ràng với các dải mây hình thành ở các góc phần tư phía Bắc. Vài giờ sau, hệ thống này được phân loại là áp thấp nhiệt đới 12W, với trung tâm đối lưu tầng thấp (LLCC) nhanh chóng củng cố, một vùng mây dày đặc ở trung tâm, với các dải đối lưu sâu ở bán kính phía Tây; sau đó nó mạnh lên thành bão nhiệt đới và được JMA đặt tên quốc tế là Yagi.
Yagi sau đó chuyển hướng Tây Bắc dọc theo rìa phía Tây Nam của áp cao cận nhiệt đới ở mực trung, khiến các dải đối lưu của nó bị cắt về phía Bắc và để lộ trung tâm tuần hoàn mức thấp. Khi hệ thống di chuyển dọc theo bờ biển đảo Luzon, các đỉnh mây lạnh hơn trong trung tâm tiếp tục mở rộng, và vào lúc 14:00 PHT (13:00 ICT) ngày 2 tháng 9, bão đổ bộ vào Casiguran, Aurora. Trong sáu giờ tiếp theo, Yagi di chuyển sâu hơn vào Luzon và suy yếu khi tương tác với đất liền. Vào lúc 04:00 ngày 3 tháng 9 (21:00 UTC ngày 2 tháng 9), nó đi vào Biển Đông và bắt đầu hợp nhất với một hệ thống tuần hoàn phụ ở phía Tây vịnh Lingayen, với các dải đối lưu sâu của Yagi bắt đầu xoáy và phát triển các dải mây đối lưu mở rộng về phía Tây và Nam. Sáng ngày 3 tháng 9 (giờ Việt Nam), ngành khí tượng Việt Nam đã xác định bão Yagi vào biển Đông và trở thành cơn bão số 3 ở khu vực này trong năm 2024. Vào khoảng 06:00 UTC ngày 3 tháng 9, JMA báo cáo rằng Yagi đã mạnh lên thành severe tropical storm (bão nhiệt đới mạnh) nhờ vào nhiệt độ bề mặt biển ấm và nhiệt lượng đại dương cao. Sáng sớm hôm sau, cả JMA và JTWC đều tăng cấp bão lên thành typhoon (bão cuồng phong) khi có mắt bão bắt đầu hình thành trên ảnh vệ tinh, và Yagi bắt đầu di chuyển về phía Tây–Tây Bắc dọc theo rìa phía Tây Nam của áp cao cận nhiệt đới mực trung, với một mắt bão nhỏ gọn phát triển khi bão trải qua quá trình mạnh lên nhanh chóng.
Vào ngày 5 tháng 9, JTWC tăng cấp hệ thống lên thành super typhoon (siêu bão cuồng phong) và ước tính sức gió duy trì trong một phút tối đa 140 kn (260 km/h) – biến nó thành siêu bão, tương đương cấp độ 5 theo thang bão Saffir-Simpson, trở thành cơn bão thứ tư như vậy ở Biển Đông, sau Pamela năm 1954, Rammasun năm 2014 và Rai năm 2021 – với mắt bão sắc nét có đường kính 15 hải lý (28 km). Trong khi đó, JMA nâng cấp Yagi lên thành violent typhoon (siêu bão cuồng phong), ước tính nó đạt đỉnh cường độ với áp suất trung tâm tối thiểu là 915 hPa (27,02 inHg) và cường độ bão đạt 105 kn (195 km/h) tính theo sức gió duy trì 10 phút. Cơ quan khí tượng của Việt Nam cũng xác định Yagi đã đạt cường độ cấp 16 trên biển Đông, tương đương cấp siêu bão. Theo JTWC thì trong ngày hôm đó, Yagi suy yếu nhẹ sau khi đạt đinh khi trải qua chu trình thay thế thành mắt bão. Mặc dù trải qua chu trình thay thế thành mắt bão, thành mắt bão bên trong vẫn còn nguyên vẹn. Đến đầu ngày hôm sau, tức ngày 6 tháng 9 (18:00 UTC ngày 5 tháng 9), theo Best Track của JTWC (dữ liệu diễn biến bão sau đánh giá lại) bão đã mạnh trở lại thành siêu bão cấp 5 và đạt cường độ cao nhất theo JTWC với ước tính cường độ bão là 145 kn (270 km/h). Đến chiều cùng ngày, bão đổ bộ vào trấn (thị trấn) Ông Điền, thuộc thành phố Văn Xương ở Hải Nam vào khoảng 16:20 CST vào ngày 6 tháng 9. Trước khi bão đổ bộ vào đảo Hải Nam, một phao khí tượng của Trung Quốc trên biển Đông ghi nhận trị số khí áp mực nước biển thấp nhất trong bão là 916 hPa (27,05 inHg), một trạm khí tượng tự động ở quần đảo Thất Châu ghi nhận sức gió duy trì đạt cấp 17 và trị số khí áp mực nước biển thấp nhất trong bão là 929,8 hPa (27,46 inHg). Khi nó đi qua phía Bắc đảo Hải Nam và quét qua Hải Khẩu, ảnh vệ tinh cho thấy đối lưu xung quanh tâm bão suy yếu đi, mắt bão trở lên nhiều mây cho thấy cơn bão đã suy yếu đi, mặc dù vậy dữ liệu từ radar cho thấy cấu trúc thành mắt bão vẫn còn nguyên vẹn.
Đầu ngày 7 tháng 9, bão Yagi di chuyển vào vịnh Bắc Bộ sau khi bão quét qua đảo Hải Nam và cường độ bão xuống còn 85 kn (155 km/h) theo JMA, hoặc 105 kn (195 km/h) theo JTWC, đã ổn định lại cấu trúc và nhanh chóng tăng cường trở lại với một trung tâm hoàn lưu được xác định rõ ràng và đối lưu rất mạnh – được xác định bằng một dải mây lớn, ở đỉnh ghi nhận nhiệt độ đến −80 °C (−112 °F) hoặc lạnh hơn ở phía Nam của tâm bão. JMA và JTWC đánh giá bão mạnh lên trở lại ngay trên vịnh Bắc Bộ và vùng biển gần bờ miền Bắc Việt Nam, với cường độ bão theo ghi nhận của JMA đã mạnh lên 90 kn (165 km/h) tương đương cấp độ very strong typhoon (bão cuồng phong rất mạnh), còn theo đánh giá ban đầu của JTWC là 115 kn (215 km/h), sau đó Best Track của JTWC điều chỉnh giảm cường độ của Yagi khi bão ở trên vịnh Bắc Bộ xuống còn 110 kn (205 km/h), tương đương với bão cấp 3 theo thang bão Saffir-Simpson. Vào khoảng 14:00 giờ Việt Nam ngày 7 tháng 9, Yagi đổ bộ vào Hải Phòng và Quảng Ninh, Việt Nam. JTWC mô tả đây là một sự kiện có tính lịch sử, xem cơn bão này là một trong những cơn bão dữ dội nhất từng tấn công miền Bắc Việt Nam. Sức gió mạnh nhất quan trắc được trên đất liền là cấp 14–15 tại trạm khí tượng Bãi Cháy. Khí áp mực nước biển thấp nhất đo được tại trạm khí tượng Bãi Cháy (Quảng Ninh) là 955,2 hPa (28,21 inHg). Sau khi đổ bộ, JTWC đã ngừng cảnh báo về hệ thống này. Đỉnh mây ấm lên và đặc điểm mắt mây đầy lên, chứng tỏ bão đang suy yếu. Theo JMA, Yagi tiếp tục suy yếu dần khi di chuyển về phía Tây Nam dọc theo rìa phía Đông Nam của áp cao cận nhiệt đới ở mực trung sau khi đổ bộ, kết hợp với tương tác địa hình vùng núi phía Tây Bắc Bộ Việt Nam, Yagi đã yếu thành một áp thấp nhiệt đới vào ngày 8 tháng 9. Theo phân tích của JMA, Yagi được ghi nhận lần cuối vào lúc 12:00 UTC ngày 9 tháng 9 trên khu vực Bắc Lào–Myanmar. Tuy nhiên sau đó những tàn dư của Yagi bắt đầu di chuyển về phía Bắc Ấn Độ Dương, góp phần hình thành nên áp thấp sâu BOB 05 vào ngày 13–14 tháng 9.
Các lớp học tại Metro Manila và nhiều tỉnh khắp Luzon và Visayas đã bị đình chỉ vào ngày 2 và 3 tháng 9. Nhiều chuyến bay nội địa đến Bicol, Cagayan Valley, Mimaropa, Visayas và bán đảo Zamboanga cũng bị hủy tại Sân bay Quốc tế Ninoy Aquino, trong khi các hoạt động tại sáu sân bay khu vực bị đình chỉ. Các lệnh cưỡng chế sơ tán đã được ban hành và thực thi ở Naga, Camarines Sur. Một khuyến cáo sơ tán cũng đã được đưa ra đối với khu vực sông Marikina sau khi mực nước đạt 16 mét. Các hoạt động cứu hộ cho tàu MT Terranova, đã chìm ở Vịnh Manila và gây ra tràn dầu trong cơn bão Gaemi (được gọi là Carina ở Philippines) vào tháng 7, cũng bị đình chỉ. Premier Volleyball League đã hoãn trận chung kết Reinforced Conference 2024, dự kiến ấn định vào ngày 2 tháng 9, và lùi đến ngày 4 tháng 9. Hệ thống Bảo hiểm Dịch vụ Chính phủ đã chuẩn bị các gói vay khẩn cấp cho những cá nhân bị ảnh hưởng bởi thiên tai.
Trung Quốc
Hồng Kông và Ma Cao
Vào ngày 3 tháng 9, Đài Quan sát Hồng Kông đã ban hành Tín hiệu Cảnh báo Số 1 khi Yagi tiếp cận thành phố. Ngày hôm sau, Tín hiệu Gió Mạnh Số 3 đã được nâng lên, và sáu chuyến bay của HK Express đã được điều chỉnh lại. Hơn 100 chuyến bay tại đặc khu này đã bị hoãn hủy. Tín hiệu Số 8 Gió Đông Bắc hoặc Bão đã được nâng lên vào ngày 5 tháng 9. Giao dịch và thanh toán bù trừ trên Sở Giao dịch Chứng khoán Hồng Kông bị đình chỉ vào ngày 6 tháng 9, với phiên giao dịch buổi sáng bị hủy. Cầu Hồng Kông – Chu Hải – Ma Cao cũng bị đóng cửa giao thông.
Tại Ma Cao, vào lúc 22h, Cục Khí tượng Ma Cao cũng đã phát "Tín hiệu Số 8" do những ảnh hưởng từ Yagi, và là cơn bão duy nhất đặc khu này phát cấp tín hiệu số 8 trong năm 2024, đồng thời ban hành cảnh báo bão ở mức màu xanh. Cả ba cây cầu nối Bán đảo Ma Cao với Taipa đã bị đóng cửa. Hàng chục chuyến bay tại Sân bay quốc tế Ma Cao trên đảo Taipa đã bị hủy, có tổng cộng 181 chuyến bay đi và đến sân bay này bị ảnh hưởng bởi bão Yagi. Các trường học đã đóng cửa và dịch vụ phà đến Đảo Hồng Kông đã bị đình chỉ. Cục Du lịch Ma Cao đã thông báo vào tối ngày 3 tháng 9 rằng hai buổi biểu diễn trong Cuộc thi trình diễn pháo hoa quốc tế Ma Cao, dự kiến tổ chức vào tối ngày 7 tháng 9, bị hoãn lại.
Đại lục
Vào lúc 20 giờ ngày 3 tháng 9, Cơ quan Kiểm soát Lũ lụt và Cứu trợ Hạn hán Quốc gia Trung Quốc đã ban hành lệnh ứng phó khẩn cấp ở cấp độ IV về phòng chống lũ lụt và bão ở các tỉnh Quảng Đông và Hải Nam. Để chuẩn bị phòng chống bão Yagi, các trường học trên toàn tỉnh Hải Nam đã đóng cửa vào ngày 5 tháng 9 và các hoạt động vận chuyển và hàng hải địa phương bị đình chỉ vào ngày hôm sau. Cơn bão dự kiến sẽ đổ bộ gần Quỳnh Hải. Đài Khí tượng Hải Nam dự báo Yagi có thể là cơn bão mạnh nhất tấn công đảo này kể từ bão Rammasun năm 2014. Tại tỉnh Quảng Đông, tất cả các điểm tham quan ven biển và các hoạt động đã bị hủy bỏ cùng với các chuyến bay tại sân bay Kim Loan Châu Hải. Hơn 400.000 người đã được sơ tán.
Cảnh báo khẩn cấp cũng được ban hành ở các vùng ven biển phía Nam của tỉnh Quảng Tây. Tại tỉnh Vân Nam, Sở Tài nguyên nước tỉnh Vân Nam đã kích hoạt lệnh ứng phó khẩn cấp phòng chống lũ lụt cấp IV cho các khu vực Văn Sơn, Hồng Hà, Ngọc Khê, Phổ Nhĩ, Lâm Thương vào lúc 16 giờ ngày 5 tháng 9. Cục Khí tượng tỉnh Vân Nam đã kích hoạt trạng thái ứng phó khẩn cấp cấp III vào lúc 10 giờ 30 ngày 6 tháng 9.