Một loạt các cuộc biểu tình chống phong tỏa COVID-19 đã bắt đầu ở Trung Quốc đại lục từ đầu tháng 11 năm 2022. Sự kiện còn được gọi với tên khác không chính thức là Biểu tình giấy trắng (tiếng Trung: 白纸抗议; Hán-Việt: Bạch chỉ kháng nghị; bính âm: Bái zhǐ kàngyì), hoặc Cách mạng giấy trắng (tiếng Trung: 白纸革命; Hán-Việt: Bạch chỉ cách mạng; bính âm: Bái zhǐ gémìng). Các cuộc biểu tình bắt đầu xuất hiện nhằm đáp trả lại các biện pháp mà chính phủ Trung Quốc thực hiện để ngăn chặn sự lây lan của COVID-19 tại quốc gia này, bao gồm cả việc thực hiện chính sách Zero-COVID. Sự bất bình đối với chính sách này đã gia tăng kể từ khi bắt đầu xảy ra đại dịch, khiến nhiều người phải ở nhà không có việc làm và không thể mua nhu yếu phẩm hằng ngày.
Trong khi các cuộc biểu tình quy mô nhỏ bắt đầu nhen nhóm xuất hiện vào đầu tháng 11 cộng với tình trạng bất ổn dân sự lan rộng đã xảy ra sau vụ hỏa hoạn chết người ở Ürümqi vào ngày 24 tháng 11, khiến 10 người thiệt mạng (thời điểm 3 tháng sau lệnh phong tỏa ở Tân Cương). Những người biểu tình yêu cầu chính phủ chấm dứt chính sách Zero-COVID và phong tỏa, một số người đã mở rộng cuộc biểu tình của họ đối với sự lãnh đạo của Tập Cận Bình và Đảng Cộng sản Trung Quốc. Một số người đã lợi dụng giải vô địch bóng đá thế giới 2022 để hét lên "hãy đeo khẩu trang", hoặc viết tất cả những từ ủng hộ để mỉa mai, đồng thời tích cực trích dẫn các bài phát biểu tuyên truyền trước đây của Đảng Cộng sản Trung Quốc, kêu gọi bỏ cấm vận, nối lại làm việc, sản xuất và cải cách các cơ quan đảng, chính phủ.
Tính đến ngày 28 tháng 11, phong trào này đã lan rộng ra ít nhất 19 tỉnh của Trung Quốc, với đám đông tập trung ở nhiều thành phố lớn, bắt đầu từ Nam Kinh và Thượng Hải, tiếp theo là Bắc Kinh, Quảng Châu, Phúc Châu, Thẩm Dương, Cáp Nhĩ Tân, Trường Xuân, Trùng Khánh, Thành Đô, Lan Châu, Tây An, Vũ Hán, Trịnh Châu, Đại Lý, Trường Sa, Ürümqi, Phật Sơn và những nơi khác, ít nhất 91 trường cao đẳng và đại học đã xuất hiện các cuộc biểu tình. Các cuộc biểu tình trên toàn quốc hiếm khi xuất hiện trở lại ở Trung Quốc đã gây ra sự quan ngại rộng rãi trong dư luận quốc tế, thường được coi là phong trào mít tinh và biểu tình trên toàn quốc lớn nhất kể từ sau sự kiện Thiên An Môn. Đã có nhiều trường hợp ghi nhận những người biểu tình bị đánh đập và bị xịt hơi cay trước khi bị giam giữ.
Đến đầu tháng 12, chính phủ Trung Quốc đã loại bỏ nhiều hạn chế liên quan COVID-19 bằng cách giảm tần suất xét nghiệm, giảm phong tỏa và cho phép những người mắc bệnh nhẹ cách ly tại nhà.
Bối cảnh
Phong tỏa và chính sách Zero-COVID
Kể từ khi bắt đầu đại dịch COVID-19 ở Trung Quốc đại lục, chính phủ Trung Quốc đã áp dụng rộng rãi các biện pháp phong tỏa để quản lý các đợt bùng phát COVID, đặc biệt là nỗ lực thực hiện chính sách Zero-COVID. Các đợt phong tỏa này bắt đầu với việc phong tỏa Vũ Hán vào tháng 1 năm 2020 và nhanh chóng lan sang các thành phố và đô thị khác, bao gồm cả Thượng Hải và Tân Cương. Khi các đợt phong tỏa này trở nên phổ biến hơn, kéo dài hơn và ngày càng căng thẳng, dẫn đến sự khó chịu và bất đồng ngày càng gia tăng. Vào tháng 4 năm 2022, chính phủ Trung Quốc đã tiếp tục áp đặt lệnh phong tỏa ở Thượng Hải, gây ra sự phẫn nộ trên các trang mạng xã hội, chẳng hạn như Sina Weibo và WeChat; người dân không hài lòng với những tác động kinh tế của việc phong tỏa, chẳng hạn như thiếu lương thực và không có việc làm. Sự bất mãn này càng trở nên trầm trọng hơn bởi các báo cáo về điều kiện tồi tệ trong các bệnh viện dã chiến và việc thực thi nghiêm ngặt các biện pháp kiểm dịch. Những ý kiến phản đối vẫn không hề giảm, bất chấp sự kiểm duyệt nghiêm ngặt của các phương tiện truyền thông xã hội ở Trung Quốc.
Sự lan rộng của các biến thể phụ dễ lây nhiễm hơn của biến thể Omicron càng làm gia tăng những bất bình này. Vào ngày 5 tháng 3 năm 2022, trước khi Omicron bùng phát, báo cáo công tác của chính phủ được Quốc hội thông qua đã đề ra mục tiêu tăng trưởng GDP hàng năm là 5,5%. Trên thực tế chỉ ghi nhận mức tăng 4,8% trong quý đầu tiên, chỉ 0,4% trong quý thứ hai do phong tỏa quy mô lớn, phục hồi lên 3,9% trong quý thứ ba và ghi nhận 3,0% trong ba quý đầu tiên. Tỷ lệ thất nghiệp của giới trẻ thành thị Trung Quốc cao tới gần 1/5, đạt mức cao kỷ lục.
Khi những biến thể phụ này lan rộng, niềm tin của dân chúng vào chính sách Zero-COVID của chính phủ Trung Quốc đã bị xói mòn, cho thấy rằng các chiến lược phong tỏa đã trở nên không hiệu quả và không bền vững đối với nền kinh tế Trung Quốc. Nhượng bộ và do dự tạo ra sự thiếu tin tưởng, không ủng hộ hơn nữa đối với chính sách; vào ngày 11 tháng 11, chính phủ Trung Quốc đã công bố các hướng dẫn mới và chi tiết về các biện pháp COVID nhằm giảm bớt chính sách Zero-COVID. Việc thực thi của chính quyền địa phương rất khác nhau: Thạch Gia Trang tạm thời dỡ bỏ hầu hết các hạn chế sau thông báo, trong khi đó các thành phố khác tiếp tục với những hạn chế nghiêm ngặt, lo ngại hậu quả của việc nới lỏng phong tỏa. Sau khi triển khai các hướng dẫn mới, một đợt bùng phát COVID-19 đã xảy ra ở nhiều khu vực của Trung Quốc.
Các phong trào dân chủ ở Trung Quốc
Chế độ đơn đảng của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) đã dẫn đến nhiều phong trào chính trị đòi dân chủ. Sự bất mãn này ngày càng tăng khi phản ứng của chính phủ Trung Quốc đối với COVID-19 quá nghiêm ngặt đã thúc đẩy các cuộc thảo luận về tự do và dân chủ ở Trung Quốc; kêu gọi Tập Cận Bình từ chức, người đã được đắc cử ở nhiệm kỳ thứ ba, điều chưa từng có tiền lệ với tư cách là tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc chỉ vài tuần trước khi cuộc biểu tình bắt đầu lan rộng.
Vụ hỏa hoạn tại Ürümqi
Vụ hỏa hoạn tại Ürümqi, Tân Cương đã khiến ít nhất 10 người dân thiệt mạng. Khu vực Tân Cương đã bị phong tỏa nghiêm ngặt trong ba tháng vào thời điểm đó. Vào ngày 25 tháng 11 năm 2022, Chủ tịch Tập Cận Bình đã gửi lời chia buồn về trận động đất ở Quần đảo Solomon nhưng vẫn giữ im lặng về vụ hỏa hoạn tại Ürümqi, gây phẫn nộ trong dân chúng. Theo báo cáo của Đài tiếng nói Hoa Kỳ, vụ hỏa hoạn đã khiến cộng đồng mạng tại Trung Quốc đặt câu hỏi về các biện pháp phong tỏa. Chính quyền Ürümqi cho rằng vụ hỏa hoạn xảy ra là do họ không hiểu về chữa cháy và tự cứu lấy chính mình, tiếp tục gây ra sự bất mãn trong quần chúng.
Vụ biểu tình cầu Tứ Thông Bắc Kinh
Vào ngày 13 tháng 10 năm 2022, trước thềm Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ 20 của Đảng Cộng sản Trung Quốc, một người đàn ông đã treo hai biểu ngữ phản đối phong tỏa và ủng hộ dân chủ trên lan can cầu Tứ Thông ở Bắc Kinh. Các biểu ngữ đã nhanh chóng bị cảnh sát địa phương gỡ bỏ cũng như các đề cập liên quan đã bị kiểm duyệt khỏi internet Trung Quốc. Mặc dù vậy, tin tức về sự kiện đã trở nên phổ biến rộng rãi trong dân chúng, và đã thúc đẩy cho các cuộc biểu tình sau đó. Đến ngày 26 tháng 11, các khẩu hiệu của biểu ngữ đã được lặp lại bởi những người biểu tình trên toàn quốc.
Làn sóng biểu tình đầu tiên
Quảng Châu
Khi lệnh phong tỏa được tái áp đặt ở Quảng Châu bắt đầu từ ngày 5 tháng 11 năm 2022, người dân của quận Hải Châu đã diễu hành trên đường phố vào ban đêm, phá vỡ các hàng rào kim loại và yêu cầu chấm dứt lệnh phong tỏa. Quận Hải Châu là nơi sinh sống của nhiều lao động ngoại tỉnh, những người không thể tìm được việc làm và không thể có thu nhập bền vững trong thời gian phong tỏa. Trong các video được lan truyền trực tuyến, người dân cũng chỉ trích việc xếp hàng hàng giờ để xét nghiệm COVID-19, không thể mua được sản phẩm tươi sống với giá cả phải chăng và thiếu sự hỗ trợ của chính quyền địa phương.
Trịnh Châu
Kể từ cuối tháng 10, siêu nhà máy của Foxconn ở Trịnh Châu, miền Trung Trung Quốc, nơi sản xuất iPhone cho Apple, đã không cho công nhân nghỉ việc, như một phần của chính sách quốc gia Zero-COVID đồng thời cố gắng duy trì hoạt động của các nhà máy và nền kinh tế. Vào ngày 23 tháng 11, các công nhân tại một nhà máy của Foxconn đã đụng độ với lực lượng an ninh và cảnh sát về việc trả lương thấp và các hạn chế về COVID bất hợp lý. Các công nhân đã nêu rõ yêu cầu của họ trong các video lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc, cho rằng Foxconn đã không cung cấp các khoản thưởng và tiền lương như đã hứa. Theo một công nhân, các nhân viên mới được Foxconn thông báo rằng họ sẽ nhận được tiền thưởng vào tháng 3 và tháng 5 năm 2023, rất lâu sau Tết Nguyên đán, thời điểm cần tiền nhất. Những người biểu tình cũng cáo buộc Foxconn đã lơ là việc tách biệt những công nhân có kết quả xét nghiệm dương tính với những người khác, đồng thời ngăn cản họ rời khỏi khuôn viên nhà máy vì các biện pháp kiểm dịch nghiêm ngặt. Cơ quan thực thi pháp luật đã bị quay phim lại cảnh đánh đập công nhân bằng dùi cui và thanh kim loại, trong khi công nhân trả đũa bằng các ném lại các đồ vật và lật đổ xe cảnh sát. Các video còn lan truyền cảnh những người lao động rời thành phố bằng cách đi bộ để trở về nhà bất chấp các biện pháp phong tỏa. Đáp lại cuộc biểu tình, Foxconn đã treo thưởng 10.000 nhân dân tệ (khoảng 1.400 USD) cho những công nhân đồng ý nghỉ việc và rời khỏi nhà máy.
Trùng Khánh
Tại Trùng Khánh, một người đàn ông đã được quay hình lại đang phát biểu trong khu nhà ở của mình vào ngày 24 tháng 11, hét lớn bằng tiếng Trung "Cho tôi tự do hoặc cho tôi chết" trước sự cổ vũ và vỗ tay của đám đông. Khi cơ quan thực thi pháp luật cố gắng bắt giữ anh ta, đám đông đã chống lại cảnh sát và kéo anh ta đi, mặc dù cuối cùng anh ta vẫn bị giam giữ. Người đàn ông được mệnh danh là "anh hùng Trùng Khánh" trên mạng. Các video xuất hiện những câu trích dẫn của anh đã được lan truyền rộng rãi bất chấp sự kiểm duyệt, chẳng hạn như "chỉ có một căn bệnh trên thế giới, đó là vừa nghèo vừa không có tự do [...] chúng ta hiện có cả hai", ám chỉ cả việc phong tỏa và giá lương thực cao.
Leo thang
Biểu tình liên quan vụ hỏa hoạn tại Ürümqi
Vào ngày 24 tháng 11, một vụ hỏa hoạn tại một tòa nhà ở Ürümqi đã giết chết 10 người và làm bị thương 9 người trong một khu dân cư đang bị phong tỏa. Khu vực Tân Cương đã bị phong tỏa nghiêm ngặt trong ba tháng vào thời điểm đó. Trong thời gian này, các video và hình ảnh lan truyền trên mạng xã hội Trung Quốc cho thấy người dân không thể mua các nhu yếu phẩm cơ bản như thực phẩm và thuốc men. Người dân cáo buộc các biện pháp phong tỏa xung quanh tòa nhà đang cháy đã ngăn lính cứu hỏa không thể tiếp cận tòa nhà kịp thời, trong khi những người khác bày tỏ sự tức giận trước phản ứng của chính quyền và dường như đang cố gắng đỗ lỗi cho các nạn nhân. Nhiều người thiệt mạng là người Duy Ngô Nhĩ, với 5 người sống trong cùng một hộ gia đình.
Vào ngày 25 tháng 11, người dân ở Ürümqi đã xuống đường biểu tình, yêu cầu chấm dứt các biện pháp phong tỏa hà khắc. Sau đó chính quyền địa phương buộc phải có một bài phát biểu trước công chúng, hứa hẹn sẽ chấm dứt phong tỏa ở những khu vực "rủi ro thấp" vào ngày hôm sau.
26 tháng 11
Đến ngày 26 tháng 11, các cuộc biểu tình và tưởng niệm thể hiện sự đồng lòng với các nạn nhân vụ hỏa hoạn đã xuất hiện ở các thành phố lớn như Nam Kinh, Bắc Kinh và Thượng Hải.
Nam Kinh
Vào ngày 26 tháng 11, tại Nam Kinh, các biểu ngữ châm biếm chống lại chính sách Zero-COVID đã bị gỡ bỏ và để phản đối, một sinh viên đã đứng trên bậc thềm của Đại học Truyền thông Trung Quốc, Nam Kinh, cầm một tờ giấy trắng, cho đến khi nó bị giật khỏi tay. Sau đó, hàng trăm sinh viên tập trung trên các bậc thang với những tờ giấy trắng để tổ chức một buổi thắp nến cầu nguyện cho các nạn nhân của vụ hỏa hoạn, sử dụng đèn pin điện thoại làm giá đỡ cho những ngọn nến. Một người đàn ông giấu tên đã lên sân khấu để quở trách đám đông biểu tình, nói rằng "một ngày nào đó bạn sẽ phải trả giá cho tất cả những gì bạn đã làm hôm nay", sau đó các sinh viên trả lời rằng "nhà nước cũng sẽ phải trả giá cho những gì họ đã làm".
Lan Châu
Vào ngày 26 tháng 11, các video quay cảnh những người biểu tình ở Lan Châu phá hủy lều và khu vực xét nghiệm COVID-19. Những người biểu tình cáo buộc rằng họ bị phong tỏa mặc dù không có ca dương tính nào trong khu vực. Đầu tháng 11, một người ở Lan Châu đã lan truyền trên mạng xã hội, trong đó một cậu bé 3 tuổi đã chết trước khi được đưa đến bệnh viện kịp thời do các biện pháp phong tỏa, gây ra phản ứng dữ dội và tức giận trên mạng xã hội.
Thượng Hải
Các cuộc biểu tình lớn nhất đã xuất hiện ở Thượng Hải, khi các sinh viên đại học tụ tập trên đường Ürümqi để chỉ thành phố nơi xảy ra vụ hỏa hoạn. Các video cho thấy những người hô vang công khai chỉ trích chính quyền của Tổng bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình, hàng trăm người hô vang "Hãy từ chức, Tập Cận Bình! Hãy từ chức, Đảng Cộng sản!". Các video lan truyền trên mạng xã hội cũng cho thấy đám đông chạm mặt với cảnh sát và hô vang các khẩu hiệu như "phục vụ nhân dân", "chúng tôi muốn tự do" và "chúng tôi không muốn Health Code (mã sức khỏe)". Một số người đã hát quốc ca, "Nghĩa dũng quân tiến hành khúc", trong cuộc biểu tình. Vào đầu giờ sáng, cảnh sát bất ngờ bao vây đám đông và bắt giữ một số người. Cảnh sát cũng sử dụng bình xịt hơi cay để giải tán những người biểu tình và bắt giữ, đánh đập một số người biểu tình.
Thành Đô
Tại Thành Đô, đám đông hô vang "Chúng tôi không cần các người cai trị suốt đời. Chúng tôi không cần các hoàng đế".
Tây An
Một buổi cầu nguyện thắp đèn di động cũng được tổ chức tại Học viện Mỹ thuật Tây An, thu hút hàng trăm người biểu tình, theo các bài đăng lan truyền trên mạng xã hội.
Korla
Một video với hàng trăm người tập trung tại văn phòng chính quyền của tỉnh ở Korla, Tân Cương, kêu gọi "Dỡ bỏ phong tỏa!". Giống như những người biểu tình ở Ürümqi, nhiều người biểu tình ở Korla dường như là người Hán. Một quan chức bước ra và được chào đón bởi đám đông; người này hứa rằng việc phong tỏa sẽ được nới lỏng.
27 tháng 11
Thượng Hải
Vào ngày 27 tháng 11, nhà báo Edward Lawrence của BBC News đã bị cảnh sát Thượng Hải hành hung và giam giữ trong vài giờ. Đoạn phim lan truyền trên mạng xã hội cho thấy Lawrence bị còng tay kéo xuống đất. Các nhà chức trách trả lời tuyên bố rằng họ bắt giữ anh ta "vì lợi ích của anh ta" để anh ta không bị nhiễm COVID-19 từ đám đông. Nhóm báo chí của BBC News bác bỏ những tuyên bố vì đó không phải là một lời giải thích đáng để tin.
Một bức ảnh xuất hiện cho thấy cảnh sát đã dỡ bỏ biển báo trên Đường Ürümqi vào tối Chủ nhật.
Bắc Kinh
Ít nhất 1.000 người đã tập trung dọc theo đường vành đai ba của Bắc Kinh vào ngày 27 tháng 11 để phản đối các hạn chế về COVID. Người dân Bắc Kinh hô vang "Tất cả chúng tôi là người Thượng Hải! Tất cả chúng tôi là người Tân Cương!".