Hyderabad (tiếng Telugu: హైదరాబాద్ [ˈɦaɪ̯daraːbaːd]; tiếng Urdu: حیدر آباد; phát âm tiếng Anh: ) là thành phố thủ phủ và lớn nhất của bang Telangana tại miền nam Ấn Độ. Thành phố có diện tích 650 km² và nằm trên cao nguyên Deccan, bên bờ sông Musi. Hyderabad có độ cao trung bình 542 m (1.778 ft), phần lớn nằm trên địa hình đồi núi xung quanh các hồ nhân tạo. Vào năm 2011, Hyderabad là thành phố đông dân thứ tư tại Ấn Độ với 6,9 triệu dân trong địa giới thành phố. Dân số vùng đô thị Hyderabad đông dân thứ sáu toàn quốc. Hyderabad có nền kinh tế đô thị lớn thứ năm tại Ấn Độ.
Muhammad Quli Qutb Shah của Vương triều Qutb Shahi thành lập Hyderabad vào năm 1591 nhằm mở rộng thủ đô. Đế quốc Mughal sáp nhập thành phố vào năm 1687. Đến năm 1724, phó vương của Mughal là Asaf Jah I tự lập ra vương triều riêng, có tước hiệu là nizam. Hyderabad là thủ đô của Vương triều Asaf Jahi từ năm 1769 đến năm 1948. Trong thời thuộc địa Anh, thành phố là thủ đô của phiên vương quốc Hyderabad, và có toà công sứ và doanh trại của Anh. Liên bang Ấn Độ sáp nhập Hyderabad vào năm 1948, và thành phố tiếp tục là thủ phủ của bang Hyderabad từ năm 1948 đến năm 1956. Sau Đạo luật tái tổ chức các bang vào năm 1956, Hyderabad là thủ phủ của bang Andhra Pradesh mới thành lập. Năm 2014, Hyderabad trở thành thủ phủ của bang Telangana tách khỏi Andhra Pradesh.
Di tích từ các thời đại Qutb Shahi và Nizam vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay; công trình Charminar trở thành biểu tượng của thành phố. Vào cuối thời kỳ cận đại, nhờ được các nizam bảo trợ nên thành phố thu hút các văn sĩ từ nhiều nơi trên thế giới. Một nền văn hóa đặc biệt phát sinh tại Hyderabad nhờ kết hợp các nghệ nhân địa phương và di cư, sở hữu nền hội hoạ, thủ công mỹ nghệ, đồ trang sức, văn học, phương ngữ và trang phục nổi bật cho đến tận ngày nay. Ngành công nghiệp điện ảnh Telugu có trụ sở tại thành phố là ngành điện ảnh có doanh thu cao nhất tại Ấn Độ tính đến năm 2021.
Từ thế kỷ 19 trở về trước, Hyderabad từng được mệnh danh là "thành phố ngọc trai", đồng thời là trung tâm giao dịch kim cương Golconda duy nhất. Nhiều khu chợ có tính lịch sử và truyền thống của thành phố vẫn còn mở cửa. Vị trí địa lý và quá trình công nghiệp hóa trong suốt thế kỷ 20 tại Hyderabad đã thu hút các tổ chức nghiên cứu, sản xuất, giáo dục và tài chính lớn của Ấn Độ. Kể từ thập niên 1990, thành phố này nổi lên thành một trung tâm dược phẩm, công nghệ sinh học và công nghệ thông tin của Ấn Độ.
Từ nguyên
Tên gọi Hyderabad có nghĩa là "thành phố của Haydar" hoặc "thành phố sư tử", haydar nghĩa là 'sư tử' và ābād nghĩa 'thành phố'. Tên gọi này được đặt theo Caliph Ali Ibn Abi Talib (600–661), ông được gọi là Haydar vì có lòng dũng cảm giống như sư tử trên chiến trường.
Thành phố ban đầu được gọi là Baghnagar ("thành phố của những khu vườn"), và sau đó mới đổi sang Hyderabad. Các lữ khách châu Âu là von Poser và Thévenot nhận thấy hai cái tên này đều được sử dụng trong thế kỷ 17.
Một truyền thuyết nổi tiếng cho rằng người sáng lập thành phố là Muhammad Quli Qutb Shah đã đặt cho nơi này tên gọi Bhagya-nagar ("thành phố may mắn",) theo tên của một nữ vũ công nautch địa phương là Bhagmati, là người mà ông kết hôn. Sau khi Bhagmati cải sang Hồi giáo và nhận tước hiệu Hyder Mahal, thành phố được đổi tên thành Hyderabad.
Lịch sử
Lịch sử sơ khởi và trung đại
Nhà bác học Philip Meadows Taylor phục vụ cho Nizam đã phát hiện các khu chôn cất cự thạch và các vòng tròn ụ đá vào năm 1851 tại ngoại ô Hyderabad. Chúng cho thấy khu vực có loài người cư trú từ thời đại đồ đá. Năm 2008, các nhà khảo cổ tiến hành khai quật gần thành phố và phát hiện được các di chỉ từ thời đại đồ sắt có thể có niên đại từ năm 500 TCN. Khu vực Hyderabad hiện đại và xung quanh thuộc về Vương triều Chalukya từ năm 624 đến năm 1075. Sau khi Chalukya tan rã thành bốn phần vào thế kỷ 11, Golconda (nay thuộc Hyderabad) nằm dưới quyền kiểm soát của Vương triều Kakatiya từ năm 1158, trụ sở của thế lực này nằm tại Warangal cách Hyderabad hiện nay 148 km (92 mi) về phía đông bắc. Một vị quân chủ của Kakatiya là Ganapatideva (1199–1262) cho xây dựng pháo đài Golconda trên đỉnh đồi nhằm phòng thủ khu vực miền tây của ông.
Sau khi bị Vương quốc Hồi giáo Delhi (thời kỳ Vương triều Khalji) đánh bại, Vương triều Kakatiya trở thành chư hầu của thế lực này vào năm 1310. Đến năm 1321, tướng Malik Kafur của Khalji tiến hành sáp nhập Kakatiya. Trong thời kỳ này, Vương triều Khalji đã mang viên kim cương Koh-i-Noor về Delhi, được cho là khai thác từ khu mỏ Kollur tại Golconda. Muhammad bin Tughluq lên nắm quyền tại Delhi vào năm 1325, đưa Warangal nằm dưới quyền của Vương triều Tughlaq; Malik Maqbul Tilangani được bổ nhiệm làm thống đốc tại đó. Các tù trưởng Musunuri Nayaka trong khu vực nổi dậy chống lại Vương quốc Hồi giáo Delhi vào năm 1333, đến năm 1336 họ kiểm soát trực tiếp Warangal và tuyên bố nơi này là thủ đô của mình. Năm 1347, một vị thống đốc là Ala-ud-Din Bahman Shah nổi dậy chống lại Delhi và thành lập Vương quốc Hồi giáo Bahmani tại cao nguyên Deccan, thủ đô là Gulbarga (cách Hyderabad 200 km (124 mi) về phía tây). Hai thế lực láng giềng là các tù trưởng Musunuri Nayaka tại Warangal và các sultan Bahmani tại Gulbarga tiến hành nhiều cuộc chiến đến năm 1364–1365, kết thúc khi họ ký kết hoà ước và các tù trưởng Musunuri Nayaka nhượng lại Pháo đài Golconda cho sultan Bahmani. Các sultan Bahmani cai trị khu vực đến năm 1518, họ cũng là các quân chủ Hồi giáo độc lập đầu tiên trên cao nguyên Deccan.
Năm 1496 Sultan Quli được bổ nhiệm làm thống đốc Telangana của Bahmani. Ông cho tái thiết, mở rộng và củng cố pháo đài cũ xây bằng bùn tại Golconda, và đặt tên thành phố này là "Muhammad Nagar". Năm 1518, ông nổi dậy chống lại Vương quốc Hồi giáo Bahmani và thành lập Vương triều Qutb Shahi. Sultan thứ năm của Qutb Shahi là Muhammad Quli Qutb Shah cho thành lập Hyderabad trên bờ sông Musi vào năm 1591, do tình trạng thiếu nước tại Golconda. Ông cũng cho xây dựng Charminar và Mecca Masjid trong thành phố. Vào ngày 21 tháng 9 năm 1687, Đế quốc Mughal chiếm lĩnh Vương quốc Hồi giáo Golconda (tức Vương triều Qutb Shahi) sau một năm bao vây Pháo đài Golconda. Thành phố "Hyderabad" sau đó được đổi tên thành Darul Jihad (Nhà chiến tranh), và các lãnh thổ chính của Vương quốc Hồi giáo Golconda được sáp nhập vào Đế quốc Mughal với vị thế là tỉnh Hyderabad Subah. Ba vị thống đốc chính trong thời kỳ Mughal cai trị Hyderabad là Jan Sipar Khan (1688–1700), con trai ông Rustam Dil Khan (1700–13) và Mubariz Khan (1713–24).
Lịch sử hiện đại
Năm 1713, Mubariz Khan được bổ nhiệm làm Thống đốc Hyderabad. Ông cho củng cố phòng thủ thành phố và kiểm soát các mối đe dọa từ nội bộ và lân cận. Năm 1714, Hoàng đế Mughal Farrukhsiyar bổ nhiệm Asaf Jah I làm Phó vương Deccan—(quản lý sáu tỉnh của Mughal) với tước hiệu Nizam-ul -Mulk (người quản lý lãnh địa). Năm 1721, ông được bổ nhiệm làm Thủ tướng của Đế quốc Mughal. Do có những khác biệt với các quý tộc trong triều đình, ông từ bỏ mọi chức vụ trong đế quốc vào năm 1723 và rời đến Deccan. Hoàng đế Mughal Muhammad Shah ban hành sắc lệnh cho Mubariz Khan để ngăn chặn Asaf Jah I, dẫn đến Trận Shakar Kheda. Năm 1724, Asaf Jah I đánh bại Mubariz Khan và thiết lập quyền tự trị tại Deccan, đặt tên cho khu vực là Hyderabad Deccan, và khởi đầu vương triều Asaf Jahi. Những người cai trị tiếp theo vẫn giữ tước hiệu Nizam ul-Mulk và được gọi là các nizam Asaf Jahi, hay các Nizam Hyderabad. Nhà nước Hyderabad xảy ra bất ổn chính trị sau khi Asaf Jah I chết vào năm 1748, do các con trai và cháu trai của ông là Nasir Jung, Muzaffar Jang và Salabat Jung tranh giành ngôi vị. Họ nhận được hậu thuẫn của các quốc gia láng giềng muốn tranh thủ cơ hội, và các thế lực thực dân nước ngoài. Tình trạng bất ổn kết thúc khi Asaf Jah II lên ngôi vào năm 1762. Năm 1768, ông ký kết Hiệp ước Masulipatam, trao cho Công ty Đông Ấn Anh quyền kiểm soát và thu thuế tại Bờ biển Coromandel để nhận một khoản tiền thuê cố định hàng năm.
Năm 1769, thành phố Hyderabad trở thành thủ đô chính thức của chế độ nizam Asaf Jahi. Nhằm đối phó với các mối đe dọa thường xuyên từ Hyder Ali (Dalwai của Mysore), Baji Rao I (Peshwa của Maratha) và Basalath Jung (anh trai của Asaf Jah II, được Pháp hậu thuẫn), Nizam ký kết một liên minh phụ thuộc (subsidiary alliance) với Công ty Đông Ấn Anh vào năm 1798. Liên minh này cho phép Lục quân Ấn Độ thuộc Anh đóng quân tại Bolarum (Secunderabad hiện nay) để bảo vệ thủ đô của nhà nước, các nizam trả tiền bảo vệ hàng năm cho người Anh.
Hyderabad không có ngành công nghiệp hiện đại nào cho đến năm 1874. Bốn nhà máy được xây dựng tại phía nam và phía đông của hồ Hussain Sagar khi đường sắt xuất hiện vào thập niên 1880. Đến đầu thế kỷ 20, Hyderabad được chuyển đổi thành một thành phố hiện đại, sở hữu các dịch vụ giao thông, thoát nước ngầm, cấp nước sinh hoạt, điện năng, viễn thông, đại học, ngành công nghiệp, và sân bay Begumpet. Các nizam cai trị phiên vương quốc (princely state) Hyderabad trong thời kỳ Raj thuộc Anh.
Sau độc lập
Sau khi Ấn Độ giành được độc lập, Nizam tuyên bố ý định duy trì độc lập thay vì trở thành một phần của Liên bang Ấn Độ hoặc của nước Pakistan mới thành lập. Nhận được hỗ trợ từ Đảng Quốc đại Ấn Độ và Đảng Cộng sản Ấn Độ, Đảng Đại hội Nhà nước Hyderabad bắt đầu khích động chống lại Nizam VII vào năm 1948. Đến ngày 17 tháng 9 cùng năm, Lục quân Ấn Độ nắm quyền kiểm soát Nhà nước Hyderabad sau một cuộc xâm lược có mật danh Chiến dịch Polo. Nizam VII phải đầu hàng Liên bang Ấn Độ bằng cách ký một văn kiện gia nhập, và ông trở thành Rajpramukh (thống đốc phiên vương) của bang Hyderabad cho đến khi bang này bị bãi bỏ vào ngày 31 tháng 10 năm 1956.
Từ năm 1946 đến năm 1951, Đảng Cộng sản Ấn Độ xúi giục khởi nghĩa Telangana nhằm chống lại các lãnh chúa phong kiến tại khu vực Telangana. Hiến pháp Ấn Độ có hiệu lực vào ngày 26 tháng 1 năm 1950, theo đó bang Hyderabad trở thành một bang thuộc bộ phận B của Ấn Độ, và thành phố Hyderabad tiếp tục là thủ phủ. Trong báo cáo Suy nghĩ về các bang theo ngôn ngữ vào năm 1955, Chủ tịch Ủy ban soạn thảo Hiến pháp Ấn Độ B. R. Ambedkar đề xuất chỉ định thành phố Hyderabad là thủ đô thứ hai của Ấn Độ, vì tiện nghi và vị trí trung tâm chiến lược của thành phố.
Vào ngày 1 tháng 11 năm 1956, các bang của Ấn Độ được tổ chức lại theo ngôn ngữ. Bang Hyderabad được chia thành ba phần, và chúng được sáp nhập với các bang lân cận để tạo thành Maharashtra, Karnataka và Andhra Pradesh. Chín huyện nói tiếng Telugu và tiếng Urdu tại vùng Telangana của bang Hyderabad được sáp nhập với bang Andhra cũng nói tiếng Telugu để tạo ra Andhra Pradesh, có thủ phủ là Hyderabad. Một số cuộc biểu tình trong phong trào Telangana cố gắng vô hiệu hóa việc sáp nhập và yêu cầu thành lập một bang Telangana mới. Các hành động quy mô lớn diễn ra vào năm 1969 và 1972, và hành động lần thứ ba bắt đầu vào năm 2010 . Thành phố từng hứng chịu một vụ nổ Dilsukhnagar vào năm 2002 khiến hai người thiệt mạng; các vụ đánh bom khủng bố vào tháng 5 và tháng 8 năm 2007 gây ra căng thẳng cộng đồng và bạo loạn; và hai quả bom phát nổ vào tháng 2 năm 2013. Vào ngày 30 tháng 7 năm 2013, chính phủ Ấn Độ tuyên bố một phần của bang Andhra Pradesh được tách ra để thành lập bang Telangana mới, và thành phố Hyderabad sẽ là thủ phủ và một phần của Telangana, nhưng vẫn là thủ phủ của Andhra Pradesh trong không quá mười năm. Đến ngày 3 tháng 10 năm 2013, Nội các Liên minh đã phê duyệt đề xuất, Sau khi được Tổng thống Ấn Độ phê chuẩn cuối cùng, bang Telangana được thành lập vào ngày 2 tháng 6 năm 2014.
Địa lý
Hyderabad nằm cách 1.566 km (973 mi) về phía nam của Delhi, 699 km (434 mi) về phía đông nam của Mumbai, và 570 km (350 mi) về phía bắc của Bengaluru theo đường bộ. Thành phố nằm ở phần phía nam của bang Telangana, thuộc phần đông nam Ấn Độ, bên bờ sông Musi thuộc hệ thống sông Krishna trên cao nguyên Deccan thuộc Nam Ấn Độ. Đại Hyderabad có diện tích 650 km², là một trong những vùng đô thị lớn nhất tại Ấn Độ. Thành phố có độ cao trung bình 542 m (1.778 ft), nằm chủ yếu trên địa hình dốc granite xám và hồng, những ngọn đồi nhỏ nằm rải rác, cao nhất là vùng đồi Banjara với độ cao 672 m (2.205 ft). Thành phố có nhiều hồ, đôi khi được gọi là sagar nghĩa là "biển". Trong số này có các hồ nhân tạo được tạo ra do xây đập trên Musi, chẳng hạn như Hussain Sagar (được xây dựng vào năm 1562 gần trung tâm thành phố), Osman Sagar và Himayat Sagar. Tính đến năm 1996, thành phố có 140 hồ và 834 bể chứa nước (ao).
Khí hậu
Hyderabad có khí hậu xavan nhiệt đới (Köppen Aw) giáp với khí hậu bán khô hạn nóng (Köppen BSh).. Nhiệt độ trung bình hàng năm là 26,6 °C (79,9 °F); nhiệt độ trung bình hàng tháng là 21–33 °C (70–91 °F). Mùa hè nóng khô kéo dài tháng 3 đến tháng 6, nhiệt độ cao nhất trung bình là từ giữa đến cuối trong thang 30 độ C; nhiệt độ cao nhất thường vượt quá 40 °C (104 °F) từ tháng 4 đến tháng 6. Nhiệt độ mát nhất là trong tháng 12 và tháng 1, nhiệt độ thấp nhất khi đó thỉnh thoảng giảm xuống 10 °C (50 °F). Tháng 5 là tháng nóng nhất, nhiệt độ hàng ngày dao động từ 26–39 °C (79–102 °F); tháng 12 là tháng lạnh nhất, có nhiệt độ thay đổi từ 14,5–28 °C (58,1–82,4 °F).
Mưa lớn từ gió mùa Tây Nam xuất hiện từ giữa tháng 6 đến tháng 10, chiếm phần lớn lượng mưa trung bình hàng năm của Hyderabad. Kể từ khi có ghi chép vào tháng 11 năm 1891, lượng mưa lớn nhất ghi nhận được trong khoảng thời gian 24 giờ là 241,5 mm (10 in) vào ngày 24 tháng 8 năm 2000. Nhiệt độ cao nhất từng ghi nhận được là 45,5 °C (114 °F) vào ngày 2 tháng 6 năm 1966 và mức thấp nhất là 6,1 °C (43 °F) vào ngày 8 tháng 1 năm 1946. Thành phố nhận được 2.731 giờ nắng mỗi năm; tiếp xúc với ánh nắng hàng ngày đạt mức tối đa vào tháng 2.
Bản mẫu:Hyderabad weatherbox