Đế quốc Maurya là một thế lực hùng mạnh trên một diện tích rộng lớn vào thời Ấn Độ cổ đại, do vương triều Maurya cai trị từ năm 321 đến 185 TCN. Đế quốc Maurya bắt nguồn từ vùng Magadha tại đồng bằng hạ du sông Hằng (nay là Bihar, phía đông Uttar Pradesh và Bengal) ở mặt phía đông của tiểu lục địa Ấn Độ, đế quốc có kinh đô đặt tại Pataliputra (nay là Patna). Đế quốc được Chandragupta Maurya thành lập vào năm 322 TCN, ông đã lật đổ vương triều Nanda và nhanh chóng mở rộng thế lực của mình về phía tây đến vùng trung và tây Ấn Độ do tận dụng được lợi thế là các thế lực địa phương ở các vùng này đang xâu xé lẫn nhau sau khi các đội quân Hy Lạp và Ba Tư của Alexandros Đại đế rút lui về phía tây. Năm 320 TCN, đế quốc đã hoàn toàn kiểm soát được vùng tây bắc bắc Ấn Độ, đánh bại và chinh phục các satrap do Alexandros để lại.
Với một diện tích 5.000.000 km², Maurya là một trong các đế quốc lớn nhất trên thế giới vào thời gian mà nó tồn tại, và là đế quốc lớn nhất từng tồn tại trên tiểu lục địa Ấn Độ. Vào lúc rộng nhất, đế quốc này mở rộng về phía bắc dọc theo ranh giới tự nhiên của dãy Himalaya, và mở rộng về phía đông đến vùng này là Assam. Ở phía tây, Maurya chinh phục chinh phục các vùng phía ngoài của Pakistan ngày nay, thôn tính Balochistan, các phần đông nam của Iran và nhiều phần của Afghanistan ngày nay, bao gồm cả các tỉnh Herat và Kandahar. Đế quốc mở rộng đến các vùng miền trung và miền nam dưới thời các hoàng đế Chandragupta và Bindusara, song không bao gồm một phần nhỏ vùng đất của các bộ lạc chưa được thám hiểm và các khu vực rừng gần Kalinga (nay là Orissa), cho đến khi chúng bị A Dục Vương (Ashoka) chinh phục. Đế quốc bắt đầu suy sụp từ 60 năm sau thời kỳ trị vì của A Dục Vương, và tan rã vào năm 185 TCN với sự hình thành của vương triều Sunga tại Magadha.
Dưới thời Chandragupta, đế quốc Maurya đã chinh phục vùng Ngoại-Ấn, đang nằm dưới quyền cai quản của người Macedonia. Chandragupta sau đó đã đánh bại cuộc xâm lược do Seleukos I lãnh đạo (một tướng người Hy Lạp trong quân đội của Alexandros Đại đế). Dười thời cai trị của Chandragupta vè những người kế vị, nội thương và ngoại thương, các hoạt động nông nghiệp và thương mại, tất cả đều phát triển mạnh và mở rộng ra khắp Ấn Độ nhờ việc tạo ra một hệ thống đơn nhất về tài chính, quản trị và an ninh.
Sau chiến tranh Kalinga, đế quốc Maurya đã trải qua nửa thế kỷ hòa bình và an ninh dưới sự cai trị của A Dục vương. Ấn Độ dười thới Maurya cũng bước vào một kỷ nguyên của hòa hợp xã hội, biến đổi tôn giáo, và sự mở rộng của khoa học và kiến thức. Đường hướng Kỳ Na giáo của Chandragupta Maurya đã làm gia tăng các đổi mới và cải cách xã hội cùng tôn giáo, trong khi đường hướng Phật giáo của A Dục vương đã tạo nên nền tảng của triều đại là xã hội và chính trị thái bình và khắp Ấn Độ không có bạo lực. A Dục vương cũng hỗ trợ cho việc truyền bá các tư tưởng của Phật giáo đến Sri Lanka, Đông Nam Á, Tây Á và châu Âu Địa Trung Hải.
Dân số của đế quốc Maurya được ước tính là khoảng 50-60 triệu người mà nó đã khiến cho đế quốc này trở thành một trong những đế quốc đông dân nhất trong lịch sử. Arthashastra và các sắc lệnh của A Dục vương là những nguồn chính trong các sử liệu về thời kỳ Maurya.
Lịch sử
Thành lập triều đại
Trước khi triều đại Maurya (Khổng Tước) được thành lập, những kẻ cai trị phần lớn khu vực tiểu lục địa Ấn Độ là một đế chế to lớn, được quân sự hóa và có tiềm lực kinh tế hùng mạnh: triều đại Nanda. Theo truyền thuyết, Kautilya từng làm quan tại Pataliputra (Hoa Thị thành), kinh đô của triều Nanda. Tuy nhiên, khi ông báo tin cho Vua Dhana Nanda về việc Alexander Đại đế xâm lược Nam Á, ông lại bị nhà vua sỉ nhục không thương tiếc. Kautilya thề sẽ báo thù. Ông lưu vong đến Taxila, một trung tâm học thuật thời bấy giờ, và làm giáo viên tại đó. Trên đường đi, Kautilya nhìn thấy một vài cậu bé đang tập đánh nhau, một trong số đó chính là Chandragupta. Kautilya vô cùng ấn tượng với Chandragupta trẻ tuổi, cảm nhận được khí chất hoàng gia của cậu và cho rằng cậu thích hợp để trở thành người cai trị. Cuối cùng, dưới sự hỗ trợ của ông, Chandragupta đã tiêu diệt triều đại Nanda
Cùng lúc đó, Alexander Đại đế viễn chinh đến Ấn Độ và tiến vào vùng Punjab. Lúc này, quân đội của ông đã nổi loạn tại sông Beas, từ chối tiến xa hơn về phía đông để đối mặt với những kẻ thù khác. Do đó, Alexander quay trở lại Babylon và bố trí lại phần lớn quân đội của mình đến vùng phía tây sông Ấn. Không lâu sau, Alexander qua đời tại Babylon vào năm 323 TCN, đế chế của ông bị chia cắt thành các vương quốc độc lập do các tướng lĩnh của ông cai trị
Với sự giúp đỡ của người thầy Kautilya, Chandragupta đã thiết lập triều đại Maurya tại vùng Magadha (Ma Kiệt Đà). Kautilya đưa Chandragupta đến Taxila và dạy cho ông những kỹ năng cần thiết để cai trị đế chế. Quân đội Maurya trỗi dậy nhanh chóng, trở thành thế lực khu vực chính ở phía tây bắc tiểu lục địa Ấn Độ, sau đó quân đội Maurya đã chinh phục các nước chư hầu do người Macedonia thiết lập . Các tướng Hy Lạp là Eudemus và Peithon đã cai trị lưu vực sông Ấn cho đến khoảng năm 317 TCN, thờid điểm mà Chandragupta, dưới sự giúp đỡ của Kautilya, đã chiến đấu với người Hy Lạp và trục xuất họ thành công, sau đó sáp nhập lưu vực sông Ấn vào quyền kiểm soát của trung tâm quyền lực mới của ông tại Magadha.
Tổ quán của Chandragupta vẫn là một bí ẩn và gây nhiều tranh cãi. Một mặt, nhiều ghi chép cổ của Ấn Độ, như vở kịch Mudrarakshasa của Vishakhadatta, mô tả dòng dõi hoàng gia của ông, thậm chí liên kết ông với gia tộc Nanda. Bộ kinh Phật giáo sớm nhất là Kinh Đại Bát Niết Bàn (Mahāparinibbāna Sutta) thậm chí còn đề cập đến một gia tộc Kshatriya (Sát-đế-lỵ) tên là Moriya . Tuy nhiên, nếu không có thêm bằng chứng lịch sử, rất khó để đưa ra bất kỳ kết luận nào.
Chinh phục Nanda
Các chi tiết lịch sử trong các văn bản mô tả chiến dịch của Chandragupta chống lại triều đại Nanda không đáng tin cậy, và các truyền thuyết liên quan được ghi chép lại sau đó nhiều thế kỷ cũng mâu thuẫn với nhau. Các văn bản Phật giáo, Kỳ Na giáo và Ấn Độ giáo đều khẳng định rằng Magadha ban đầu do triều đại Nanda cai trị, và Chandragupta, dưới sự tham mưu của Kautilya, đã chinh phục triều đại Nanda : quân đội của ông trước tiên chinh phục các vùng lãnh thổ ngoại vi của triều đại Nanda, cuối cùng bao vây kinh đô Pataliputra (Hoa Thị thành). Khác với chiến thắng dễ dàng được mô tả trong các văn bản Phật giáo, các văn bản Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo chỉ ra rằng do triều đại Nanda sở hữu quân đội hùng mạnh và được huấn luyện bài bản, cuộc chiến này diễn ra vô cùng khốc liệt .
Văn bản Phật giáo Mahavamsa (Đại sử) và văn bản Kỳ Na giáo Parishishtaparvan (Phụ lục) ghi lại việc quân đội của Chandragupta tấn công kinh đô Pataliputra của triều đại Nanda nhưng thất bại . Sau đó, Chandragupta và Kautilya áp dụng chiến lược mới, từng bước chinh phục các vùng lãnh thổ xung quanh trên đường tiến về Pataliputra , đồng thời bố trí quân chủ lực trấn giữ tại đó. Cuối cùng, họ thành công bao vây Pataliputra, buộc hoàng đế cuối cùng của triều đại Nanda là Dhana Nanda phải đầu hàng . Vở kịch Mudrarakshasa đã thêm thắt nhiều tình tiết được cho là hư cấu vào cuộc chinh phạt này, bởi những nội dung đó không xuất hiện trong các truyền thuyết khác về Chandragupta và Kautilya .
Chandragupta
Năm 323 TCN, Alexander Đại đế qua đời. Ngay sau đó vào năm 305 TCN, Chandragupta đã phát động một loạt chiến dịch, chiếm lĩnh các tỉnh tại lưu vực sông Ấn và tây bắc Ấn Độ . Khi tàn quân của Alexander bị đánh bại và rút lui về phía tây, mặc dù Seleucus I Nicator đã dấy binh chiến đấu để bảo vệ các lãnh thổ này, nhưng vẫn không địch lại quân đội Maurya. Seleucus I bại trận và buộc phải rút lui về vùng núi Afghanistan . Có rất ít tư liệu cổ đại ghi lại chi tiết về các chiến dịch này.
Hai nhà cai trị đã ký một hiệp ước hòa bình vào năm 303 TCN, bao gồm cả một liên minh hôn nhân. Theo các điều khoản, Chandragupta nhận được ba tỉnh thuộc đế quốc của Alexander tại Nam Á, trong khi Seleucus I nhận được 500 con voi chiến từ Ấn Độ. Những con voi này sau đó đã đóng vai trò quyết định trong trận Ipsus diễn ra vào năm 301 TCN giữa những người kế thừa (Diadochi) của Alexander Đại đế. Ngoài ra, triều đại Maurya và Đế quốc Seleucid đã thiết lập quan hệ ngoại giao; một số học giả Hy Lạp đã đến cung điện Maurya, trong đó có các sử gia Megasthenes, Deimachus và Dionysius.
Megasthenes là một đại sứ Hy Lạp nổi tiếng từng phục vụ trong cung đình Maurya, tác phẩm Indica (Lịch sử Ấn Độ) của ông là nguồn tư liệu chính để tìm hiểu về triều đại Maurya. Theo ghi chép của Arrian, Megasthenes (khoảng 350 TCN đến khoảng 290 TCN) những năm đầu sống ở Arachosia, sau đó đến làm quan tại Pataliputra . Megasthenes mô tả xã hội Maurya yêu chuộng tự do, do đó Đế quốc Seleucid không cần lúc nào cũng lo lắng về việc lãnh thổ phía đông bị xâm lược, tuy nhiên trên thực tế, triều đại Maurya dù có xâm lược cũng khó mà giành chiến thắng. Trong những năm sau đó, các nhà cai trị Seleucid tiếp tục duy trì quan hệ ngoại giao với triều đại Maurya dựa trên các báo cáo tương tự do các đại sứ trở về cung cấp .
Chandragupta đã xây dựng một nhà nước tập quyền mạnh mẽ tại Pataliputra. Cơ quan quản lý của nơi này, theo Megasthenes mô tả, "được bao quanh bởi một bức tường gỗ, bên trên có 64 cổng lớn và 570 tháp canh". Mặc dù Aelian không trực tiếp trích dẫn lời Megasthenes hay đề cập đến Pataliputra, ông cũng mô tả sự huy hoàng của các cung điện Ấn Độ vượt xa Susa và Ecbatana của Ba Tư, và kiến trúc của thành phố này dường như có nhiều điểm tương đồng với các thành phố Ba Tư thời bấy giờ .
Triều đại Maurya đã mở rộng đến Nam Ấn dưới thời Chandragupta hoặc con trai ông là Bindusara. Theo lời Plutarch, triều đại Maurya đã chinh phục toàn bộ Ấn Độ. Những ghi chép này được văn học Sangam của người Tamil xác nhận; nhà thơ Tamil nổi tiếng Mamulanar đã mô tả trong văn học Sangam rằng triều đại Maurya, với sự trợ giúp của quân đội từ Karnataka, đã xâm lược vùng Tamil ở phía nam cao nguyên Deccan và đánh bại liên quân Nam Ấn trên một ngọn đồi thuộc huyện Tirunelveli, bang Tamil Nadu ngày nay .
Vào những năm cuối đời, Chandragupta truyền ngôi cho con trai là Bindusara, còn bản thân thì đi theo thánh nhân Kỳ Na giáo là Bhadrabahu . Tương truyền ông đã sống vài năm dưới thân phận một khổ hạnh giả tại Shravanabelagola, sau đó ông thực hiện nghi thức Sallekhana (tuyệt thực đến chết) của Kỳ Na giáo .
Bindusara
Các nguồn sử liệu như các phiên bản của Puranas (Vãng thế thư) và Mahavamsa (Đại sử) đều xác nhận Bindusara là con trai của Chandragupta . Ngoài ra, còn có các kinh điển Phật giáo như Dipavamsa (Đảo sử), văn bản Kỳ Na giáo Parishishtaparvan, trong đó tài liệu sau còn ghi chép rằng mẹ của Bindusara là Hoàng hậu Durdhara .
Nhà sử học Upinder Singh ước tính Bindusara lên ngôi vào khoảng năm 297 TCN . Khi đó, ông 22 tuổi và thừa kế một đế chế rộng lớn, lãnh thổ bao gồm miền bắc, miền trung và miền đông Ấn Độ hiện nay, cũng như một phần của Afghanistan và Balochistan. Bindusara đã mở rộng đế chế này xuống miền nam Ấn Độ, sáp nhập 16 tiểu quốc vào triều đại Maurya, kéo dài đến nước Karnataka ngày nay. Do đó, có thể nói Bindusara gần như đã chinh phục toàn bộ bán đảo Ấn Độ, và được cho là đã chinh phục hoàn toàn "vùng đất giữa hai biển" — khu vực bán đảo nằm giữa Vịnh Bengal và Biển Ả Rập. Ngoài ra, Bindusara đã không đi chinh phục ba vương quốc Tamil thân thiện: triều đại Chola sơ kỳ, triều đại Pandya và triều đại Chera. Ngoại trừ các nước phía nam này, Kalinga nằm ở bang Odisha ngày nay là vương quốc duy nhất ở Ấn Độ chưa bị đưa vào quyền quản lý của Maurya . Kalinga sau này bị con trai của Bindusara là Ashoka chinh phục. Ashoka từng giữ chức Thống đốc Ujjain trong thời gian trị vì của cha mình, điều này càng làm nổi bật tầm quan trọng của thị trấn này .
Cuộc đời của Bindusara không được ghi chép chi tiết như cha ông là Chandragupta hay con trai ông là Ashoka, tuy nhiên người ta biết rằng Kautilya tiếp tục giữ chức Tể tướng trong thời gian ông trị vì. Theo học giả Tây Tạng thời trung cổ Taranatha, người từng đến thăm Ấn Độ, ông nghe nói rằng Kautilya đã giúp Bindusara "tiêu diệt các quý tộc và vua của mười sáu vương quốc, qua đó trở thành chủ nhân tuyệt đối của lãnh thổ giữa vùng biển phía đông và phía tây ". Dưới sự cai trị của ông, công dân Taxila đã hai lần nổi dậy. Nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa đầu tiên là do sự quản lý yếu kém của con trai cả Susima, còn nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa thứ hai vẫn chưa rõ ràng, nhưng Bindusara khi còn sống đã không thể trấn áp quân khởi nghĩa, phải đến sau khi ông qua đời, thời Ashoka trị vì mới dẹp yên được .
Trong thời gian tại vị, Bindusara duy trì quan hệ ngoại giao hữu hảo với thế giới Hy Lạp. Hoàng đế Seleucid là Antiochus I đã phái Deimachus làm đại sứ tại cung đình của Bindusara . Deimachus ghi lại: "Vua của Pataliputra đã chào đón một nhà văn Hy Lạp là Iambulus", và vị vua này thường được cho là Bindusara . Pliny Già (Pliny the Elder) thì ghi lại rằng Vua Ai Cập Ptolemy II đã phái một sứ giả tên là Dionysius đến Ấn Độ . Các học giả hiện đại cho rằng điều này diễn ra trong thời gian cai trị của Bindusara .
Khác với người cha Chandragupta quy y Kỳ Na giáo, Bindusara tin theo giáo phái Ajivika. Vợ ông cũng là một người thuộc dòng dõi Bà-la-môn theo phái Ajivika đến từ vùng Bhagalpur. Ngoài ra, Bindusara được cho là đã cung cấp nhiều khoản trợ cấp cho các tu viện Bà-la-môn. Tài liệu lịch sử cho thấy Bindusara qua đời vào những năm 270 TCN, trong khoảng từ năm 274 TCN đến 272 TCN . Sau khi Bindusara mất, một cuộc đấu tranh giành quyền thừa kế kéo dài khoảng 4 năm đã diễn ra, sau đó con trai ông là Ashoka giành chiến thắng và trở thành hoàng đế vào năm 269-268 TCN.
Ashoka
Ngay từ thời còn là hoàng tử, Ashoka (A Dục Vương) đã là một thống soái xuất sắc, từng bình định các cuộc nổi loạn ở vùng Ujjain và Taxila. Trong suốt thời gian trị vì từ năm 272 đến 232 TCN, Ashoka luôn đầy tham vọng và tích cực, tái xác lập vị thế cường báu của triều đại tại miền Nam và miền Tây Ấn Độ. Sự kiện quan trọng nhất trong cuộc đời ông là cuộc chinh phạt Kalinga vào khoảng năm 262-261 TCN. Ông dùng chiến thắng này để phô trương quyền kiểm soát lên một vùng lãnh thổ rộng lớn: tại đây, ông cho xây dựng một pháo đài và biến nơi này thành vùng đất bị đô hộ .
Mặc dù quân đội của Ashoka đã đánh bại hoàn toàn quân hoàng gia và dân binh của Kalinga, nhưng cái giá của cuộc chiến khốc liệt này là khoảng 100.000 binh lính và thường dân thiệt mạng (trong đó có hơn 10.000 binh sĩ của triều đại Maurya), và hàng trăm nghìn người khác phải chịu ảnh hưởng tiêu cực từ chiến tranh. Khi tận mắt chứng kiến thảm cảnh do chiến tranh gây ra, Ashoka bắt đầu cảm thấy day dứt và hối hận. Mặc dù việc thôn tính Kalinga đã hoàn tất, Ashoka quyết định quy y Phật giáo, từ bỏ chiến tranh và bạo lực, đồng thời phái các nhà truyền giáo đi khắp châu Á để truyền bá Phật pháp sang các quốc gia khác.
