Đế quốc Mogul (Tiếng Ba Tư: شاهان مغول Shāhān-e Moġul; self-designation: گوركانى - Gūrkānī), thường được các sử liệu Anh ghi là đế quốc Mughal, Pháp ghi là đế quốc Moghol và Việt Nam gọi là đế quốc Mô-gôn, là một đế quốc Hồi giáo (chịu ảnh hưởng từ nền văn hoá Ba Tư) ở Tiểu lục địa Ấn Độ đã ra đời vào năm 1526, nắm quyền kiểm soát trên phần lớn tiểu lục địa trong các thế kỷ XVII và XVIII, và cáo chung vào giữa thế kỷ XIX. Các vua nhà Mogul đều thuộc dòng dõi nhà Timur có dòng máu Đột Quyết, Mông Cổ, Rajput và Ba Tư. Khi ở đỉnh cao quyền lực, vào khoảng năm 1700, đế quốc này trị vì trên phần lớn Tiểu lục địa - trải dài từ Bangladesh ở phía đông tới Balochistan ở phía tây, Kashmir ở phía bắc tới lòng chảo Kaveri ở phía nam. Trong thời gian này, đế quốc Mogul có lãnh thổ rộng đến 4.000.000 km² với dân số khoảng 110.000.000 - 130.000.000. Sau năm 1725, đế quốc Mogul suy yếu. Các sử gia xem nguyên nhân của sự suy yếu này là:
Sau thất bại cuộc binh biến Ấn Độ năm 1857, vị vua cuối cùng là Bahadur Shah II bị thực dân Anh bắt sống và đày ải.
Thời cực thịnh của đế quốc Mogul được bắt đầu khi Jalaluddin Mohammad Akbar, được biết như Akbar Đại đế, lên ngôi năm 1556 và kết thúc khi vua Aurangzeb qua đời năm 1707, mặc dù đế quốc Mogul vẫn tiếp tục tồn tại trong 150 năm sau đó. Trong giai đoạn này, đất nước được trị vì bởi triều đình trung ương liên kết với các địa phương, thi hành chính sách tự do tôn giáo. Nhiều công trình kiến trúc nổi tiếng mà ngày nay thu hút rất nhiều khách du lịch, đều được xây dựng vào giai đoạn này.
Lịch sử
Babur và Humayun (1526–1556)
Đế quốc Mogul được thành lập bởi Babur (trị vì 1526–1530), một nhà cai trị vùng Trung Á. Về phía cha, ông là hậu duệ của nhà chinh phạt Timur (người sáng lập Đế quốc Timurid), còn về phía mẹ, ông là hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn. Xét theo dòng nội, Babur thuộc bộ tộc Barlas có nguồn gốc Mông Cổ nhưng đã bị Turk hóa. Sau khi bị đánh bật khỏi lãnh địa của tổ tiên tại Trung Á, Babur chuyển hướng sang Ấn Độ để thực hiện tham vọng bành trướng của mình. Ông củng cố thế lực tại Kabul rồi từ Afghanistan tiến dần về phía nam vào Ấn Độ thông qua đèo Khyber. Quân đội của Babur đã đánh bại Ibrahim Lodi, Sultan của Delhi, trong Trận Panipat lần thứ nhất vào năm 1526. Nhờ sử dụng hỏa khí và đại bác, ông đã đập tan quân đội của Ibrahim bất chấp sự thua thiệt về quân số, qua đó mở rộng lãnh thổ riêng của mình đến giữa vùng đồng bằng Ấn-Hằng. Sau trận chiến này, trung tâm quyền lực của Mogul chuyển về Agra. Trong trận quyết chiến Khanwa diễn ra gần Agra một năm sau đó, lực lượng Timurid của Babur đã đánh bại liên quân Rajput do Rana Sanga xứ Mewar chỉ huy, với sự hỗ trợ từ lực lượng kỵ binh bản địa sử dụng chiến thuật đánh tạt sườn truyền thống.
Tuy nhiên, việc sa đà vào các cuộc chiến tranh và chiến dịch quân sự triền miên khiến vị hoàng đế mới không thể củng cố vững chắc những thành quả đạt được tại Ấn Độ. Sự bất ổn của đế quốc lộ rõ dưới thời con trai ông là Humayun (trị vì 1530–1556), người buộc phải sống lưu vong ở Ba Tư do sự trỗi dậy của thế lực nổi loạn do Sher Shah Suri (trị vì 1540–1545) lãnh đạo. Thời gian lưu vong của Humayun tại Ba Tư đã thiết lập quan hệ ngoại giao giữa triều đình Safavid và Mogul, dẫn đến sự gia tăng ảnh hưởng của văn hóa Ba Tư trong Đế quốc Mogul được khôi phục sau này. Cuộc trở về khải hoàn của Humayun từ Ba Tư năm 1555 đã tái thiết lập sự cai trị của Mogul tại một số vùng của Ấn Độ, nhưng ông đã qua đời vì một tai nạn chỉ ngay năm sau đó.
Akbar đến Auzengreb
Akbar (trị vì 1556–1605), tên khai sinh là Jalal-ud-din Muhammad, là con trai của Humayun và Hamida Banu Begum, một công chúa Ba Tư. Akbar lên ngôi dưới quyền nhiếp chính của Bairam Khan. Thông qua các cuộc chinh phạt, Akbar đã mở rộng bờ cõi đế quốc về mọi hướng và kiểm soát gần như toàn bộ tiểu lục địa Ấn Độ ở phía bắc sông Godavari. Ông đã kiến tạo một tầng lớp cai trị tinh hoa mới trung thành với mình, thiết lập một hệ thống hành chính hiện đại và khuyến khích các bước tiến về văn hóa. Ông cũng tăng cường giao thương với các công ty thương mại châu Âu. Ấn Độ dưới triều đại của ông đã phát triển một nền kinh tế vững mạnh và ổn định, dẫn đến sự mở rộng giao thương và tăng trưởng kinh tế. Akbar cho phép tự do tôn giáo tại triều đình và nỗ lực giải quyết những khác biệt về văn hóa, chính trị - xã hội trong đế quốc bằng cách sáng lập một tôn giáo mới có tên là Din-i-Ilahi, mang đậm đặc điểm của tín ngưỡng sùng bái vua. Ông để lại cho con trai một quốc gia ổn định về nội trị, đang ở giữa thời kỳ hoàng kim, nhưng chẳng bao lâu sau, những dấu hiệu suy yếu chính trị đã bắt đầu nảy sinh.
Jahangir (tên khai sinh là Salim, trị vì 1605–1627) là con của Akbar và vợ ông là Mariam-uz-Zamani, một công chúa Ấn Độ. Salim được đặt tên theo vị thánh Sufi Ấn Độ, Salim Chishti. Ông bị mô tả là người "nghiện thuốc phiện, bỏ bê triều chính, và bị chi phối bởi các phe phái đối địch trong triều đình". Jahangir chứng tỏ sự khác biệt so với Akbar bằng những nỗ lực đáng kể nhằm tranh thủ sự ủng hộ của giới chức sắc Hồi giáo. Một cách ông thực hiện điều này là ban tặng nhiều madad-i-ma'ash (khoản cấp phát tô thuế đất đai cá nhân miễn thuế dành cho những người uyên bác về tôn giáo hoặc có phẩm hạnh tâm linh) hơn hẳn so với thời Akbar. Trái ngược với cha mình, Jahangir thường xuyên xung đột với các thủ lĩnh tôn giáo phi Hồi giáo, đáng chú ý là với đạo sư đạo Sikh Arjan; vụ hành quyết vị đạo sư này đã khơi mào cho hàng loạt xung đột sau này giữa Đế quốc Mogul và cộng đồng người Sikh.
Shah Jahan (trị vì 1628–1658) là con của Jahangir và người vợ Jagat Gosain. Triều đại của ông đã mở ra thời kỳ hoàng kim của kiến trúc Mogul. Dưới thời Shah Jahan, sự xa hoa tráng lệ của triều đình Mogul đã đạt đến đỉnh cao, mà minh chứng tiêu biểu chính là lăng Taj Mahal.Tuy nhiên, chi phí duy trì triều đình bắt đầu vượt quá nguồn thu ngân sách. Shah Jahan đã mở rộng Đế quốc Mogul xuống vùng cao nguyên Deccan bằng cách xóa sổ Vương quốc Hồi giáo Ahmadnagar và buộc các triều đại Adil Shahi cùng Qutb Shahi phải nộp cống.
Con trai cả của Shah Jahan, một người có tư tưởng phóng khoáng là Dara Shikoh, đã trở thành nhiếp chính vào năm 1658 do Shah Jahan lâm bệnh. Dara ủng hộ một nền văn hóa dung hợp giữa Ấn Độ giáo và Hồi giáo, noi theo cụ cố Akbar của mình. Tuy nhiên, với sự hậu thuẫn của phái Hồi giáo chính thống, một người con trai khác của Shah Jahan là Aurangzeb (trị vì 1658–1707) đã chiếm lấy ngai vàng. Aurangzeb đánh bại Dara vào năm 1659 và ra lệnh hành quyết ông. Mặc dù Shah Jahan đã hoàn toàn bình phục, Aurangzeb vẫn giam lỏng cha mình cho đến khi ông qua đời vào năm 1666.
Aurangzeb đã đưa lãnh thổ đế quốc Mogul đạt đến diện tích rộng lớn nhất, đồng thời thúc đẩy quá trình gia tăng Hồi giáo hóa nhà nước Mogul. Ông khuyến khích người dân cải đạo sang Hồi giáo, tái áp đặt thuế jizya đối với những người không theo đạo Hồi, và biên soạn Fatawa 'Alamgiri, một bộ luật Hồi giáo. Aurangzeb cũng ra lệnh hành quyết đạo sư đạo Sikh là Tegh Bahadu. Từ góc độ đế quốc, việc cải sang Hồi giáo là cách để đưa giới tinh hoa địa phương vào tầm nhìn của nhà vua về một mạng lưới có chung bản sắc, nhằm liên kết các nhóm cư dân rời rạc trong đế quốc thành một khối thống nhất phục tùng Hoàng đế Mogul.
Từ năm 1682, ông trực tiếp chỉ huy các chiến dịch quân sự tại Deccan và giành thắng lợi, qua đó sáp nhập các thế lực Hồi giáo còn lại ở đây là Bijapur và Golconda. Tuy nhiên, việc sa lầy vào một cuộc xung đột kéo dài tại khu vực này đã gây ra những hậu quả tai hại cho đế quốc. Các chiến dịch này đã làm cạn kiệt ngân khố của Mogul, việc Aurangzeb vắng mặt đã gây ra sự khủng hoảng nghiêm trọng trong bộ máy cai trị, làm cho trật tự và sản lượng kinh tế tại vùng Deccan thuộc Mogul suy sụp nặng nề.
Aurangzeb được xem là vị hoàng đế gây nhiều tranh cãi nhất của triều đại Mogul,, một số nhà sử học lập luận rằng lập trường bảo thủ về tôn giáo và thái độ thiếu khoan dung của ông đã làm lung lay sự ổn định của xã hội Mogul. Tuy nhiên, các nhà sử học khác lại đặt nghi vấn về quan điểm này; họ chỉ ra rằng ông đã tài trợ hoặc bảo trợ cho việc xây dựng các cơ sở phi Hồi giáo, trọng dụng số lượng người theo đạo Hindu trong bộ máy quan lại triều đình nhiều hơn đáng kể so với những người tiền nhiệm, Aurangzeb cũng phản đối sự kỳ thị nhắm vào người theo đạo Hindu và người Hồi giáo dòng Shia.
Suy tàn (1707-1857)
Con trai của Aurangzeb là Bahadur Shah I đã bãi bỏ các chính sách tôn giáo hà khắc của cha mình và nỗ lực cải cách nền hành chính. Tuy nhiên, sau khi ông băng hà vào năm 1712, triều đại Mogul bắt đầu chìm trong hỗn loạn và những cuộc tranh giành quyền lực đẫm máu. Chỉ riêng trong năm 1719, bốn vị hoàng đế đã lần lượt lên ngôi, tất cả họ đều đóng vai trò như những con rối dưới quyền một nhóm quý tộc thuộc tầng lớp Hồi giáo Ấn Độ được gọi là Sadaat-e-Bara; những người lãnh đạo nhóm này là anh em nhà Sayyid, đã trở thành những kẻ nắm thực quyền của đế quốc.
Dưới triều đại của Muhammad Shah (trị vì 1719–1748), đế quốc bắt đầu tan rã, và những vùng lãnh thổ rộng lớn ở miền Trung Ấn Độ của Mogul đã rơi vào tay người Maratha. Khi nhà Mogul cố gắng dập tắt nỗ lực giành độc lập của Nizam-ul-Mulk, Asaf Jah I tại vùng Deccan, ông ta đã xúi giục người Maratha xâm lược miền Trung và miền Bắc Ấn Độ. Chiến dịch Ấn Độ của vua Ba Tư Nader Shah, người trước đó đã tái thiết lập quyền cai trị của Iran trên hầu hết Tây Á, vùng Caucasus và Trung Á, đã lên đến đỉnh điểm với cuộc Cướp phá Delhi, làm tiêu tan những tàn dư quyền lực và uy danh của Mogul, đồng thời vơ vét toàn bộ kho báu tích lũy của triều đại này. Nhà Mogul không còn khả năng chu cấp cho những đội quân khổng lồ mà trước đây họ từng dùng để duy trì sự cai trị. Nhiều thành phần tinh hoa của đế quốc giờ đây tìm cách tự nắm quyền kiểm soát và ly khai để thành lập các vương quốc độc lập. Tuy nhiên, sự tôn kính trên danh nghĩa vẫn tiếp tục được dành cho Hoàng đế Mogul như là biểu tượng cao nhất của quyền tối thượng. Không chỉ tầng lớp quý tộc Hồi giáo, mà ngay cả các thủ lĩnh người Maratha, Hindu và Sikh cũng đều tham gia vào các nghi thức thừa nhận hoàng đế là đấng cai trị của Ấn Độ.
Trong khi đó, một số chính quyền địa phương bên trong Đế quốc Mogul ngày càng phân rã đã bị cuốn vào các cuộc xung đột triền miên, kết cục chỉ chuốc lấy thất bại và mất mát lãnh thổ trong các cuộc chiến như Chiến tranh Carnatic hay Chiến tranh Bengal.
Hoàng đế Mogul Shah Alam II (1759–1806) đã nỗ lực trong vô vọng nhằm đảo ngược đà suy tàn của triều đại. Delhi bị người Afghan cướp phá; và khi Trận Panipat lần thứ ba nổ ra giữa Đế quốc Maratha và người Afghan (do Ahmad Shah Durrani chỉ huy) vào năm 1761 với phần thắng thuộc về người Afghan, hoàng đế đã phải lánh nạn trong tủi hổ dưới sự che chở tạm thời của người Anh ở phương đông. Năm 1771, người Maratha tái chiếm Delhi từ tay người Rohilla, và đến năm 1784, họ chính thức trở thành những người bảo hộ cho hoàng đế tại Delhi, một cục diện kéo dài cho đến Chiến tranh Anh-Maratha lần thứ hai. Sau đó, Công ty Đông Ấn Anh đã thay thế vai trò bảo hộ cho triều đại Mogul tại Delhi. Công ty Đông Ấn Anh giành quyền kiểm soát tỉnh cũ Bengal-Bihar của Mogul vào năm 1793 sau khi bãi bỏ quyền cai trị địa phương (Nizamat), sự kiện này đánh dấu sự khởi đầu kỷ nguyên thực dân Anh trên tiểu lục địa Ấn Độ. Đến năm 1857, một phần đáng kể lãnh thổ Ấn Độ thuộc Mogul trước đây đã nằm dưới sự kiểm soát của Công ty Đông Ấn. Sau thất bại thảm hại trong cuộc Khởi nghĩa Ấn Độ năm 1857 mà ông lãnh đạo trên danh nghĩa, vị hoàng đế Mogul cuối cùng, Bahadur Shah Zafar, đã bị Công ty Đông Ấn Anh phế truất và lưu đày sang Rangoon, Miến Điện vào năm 1858.
Nguyên nhân suy tàn
Các nhà sử học đã đưa ra nhiều luận giải về các yếu tố dẫn đến sự sụp đổ nhanh chóng của Đế quốc Mogul trong giai đoạn từ năm 1707 đến 1720, ngay sau một thế kỷ phát triển và hưng thịnh. Một chuỗi nối tiếp những kẻ cai trị yếu kém, bất tài với thời gian trị vì ngắn ngủi, cùng các cuộc nội chiến tranh giành vương vị đã gây ra tình trạng bất ổn chính trị tại trung ương. Người Mogul dường như vững như bàn thạch trong suốt thế kỷ 17, nhưng một khi thời hoàng kim qua đi, sự dàn trải lực lượng quá mức của đế quốc đã bộc lộ rõ, và tình thế trở nên không thể cứu vãn. Các công ty thương mại châu Âu tưởng chừng vô hại, như Công ty Đông Ấn Anh, thực tế không đóng vai trò gì trong giai đoạn suy thoái ban đầu; lúc bấy giờ họ vẫn đang phải đua nhau xin phép các vua chúa Mogul để được thiết lập thương mại và mở các thương điếm tại Ấn Độ.
Về mặt tài khóa, triều đình thất thu các nguồn ngân sách cần thiết để chi trả cho các đại thần, các tiểu vương (giới quý tộc) và đoàn tùy tùng của họ. Hoàng đế đánh mất uy quyền khi các quan chức đế quốc trấn nhậm ở những nơi xa xôi mất niềm tin vào chính quyền trung ương và tự ý thỏa hiệp với các hào cường địa phương. Quân đội đế quốc sa lầy vào những cuộc chiến dai dẳng và vô vọng chống lại người Maratha hiếu chiến hơn, dẫn đến việc đánh mất nhuệ khí. Sau cùng là hàng loạt các cuộc tranh chấp chính trị đẫm máu nhằm giành quyền kiểm soát ngai vàng. Sau vụ hành quyết Hoàng đế Farrukhsiyar vào năm 1719, các nhà nước kế thừa của Mogul tại các địa phương đã lần lượt nắm quyền kiểm soát tại hết vùng này đến vùng khác.
Hành chính và nhà nước
Đế quốc Mogul sở hữu một chính quyền quan liêu, tập quyền cao độ; phần lớn cơ cấu này được thiết lập dưới thời trị vì của vị hoàng đế Mogul thứ ba là Akbar. Chính quyền trung ương do Hoàng đế Mogul đứng đầu; ngay dưới quyền ông là bốn bộ.
