Ấn Độ thuộc Anh (British Raj ; bắt nguồn từ rāj, 'cai trị', 'chế độ' hay 'chính quyền') là thời kỳ cai trị của Đế quốc Anh trên tiểu lục địa Ấn Độ từ năm 1858 đến năm 1947. Thời kỳ này cũng gọi là Quân chủ cai trị tại Ấn Độ hoặc là Trực trị tại Ấn Độ. Khu vực do Anh kiểm soát thường được gọi là Ấn Độ theo cách sử dụng vào đương thời, bao gồm các tỉnh Ấn Độ thuộc Anh và các phiên vương quốc. Các tỉnh Ấn Độ thuộc Anh là các khu vực do Anh quản lý trực tiếp, các phiên vương quốc là khu vực do quân chủ bản địa cai trị nhưng dưới quyền tông chủ của Anh. Một tên gọi không chính thức của khu vực này đôi khi được gọi là Đế quốc Ấn Độ.
Dưới tên gọi Ấn Độ, đây là một thành viên sáng lập Hội Quốc Liên, một nước tham dự Thế vận hội Mùa hè năm 1900, 1920, 1928, 1932 và 1936, và là một thành viên sáng lập Liên Hợp Quốc tại San Francisco năm 1945.
Hệ thống quản trị này được thiết lập vào ngày 28 tháng 6 năm 1858 sau Khởi nghĩa Ấn Độ 1857, khi quyền cai trị của Công ty Đông Ấn Anh được chuyển giao cho Quân chủ dưới danh nghĩa cá nhân Nữ vương Victoria. (năm 1876, bà được tuyên là Nữ hoàng Ấn Độ). Chế độ này kéo dài đến năm 1947, khi Ấn Độ được phân chia thành hai lãnh thổ tự trị có chủ quyền: Lãnh thổ tự trị Ấn Độ (sau là Ấn Độ) và Lãnh thổ tự trị Pakistan (sau là Pakistan và Bangladesh). Khi thành lập Raj vào năm 1858, Hạ Miến là một phần của Ấn Độ thuộc Anh; Thượng Miến được đưa vào năm 1886, và Miến Điện là tỉnh tự trị cho đến khi trở thành thuộc địa riêng biệt của Anh vào năm 1937.
Phạm vi địa lý
Ấn Độ thuộc Anh bao trùm trên hầu như toàn bộ Ấn Độ, Pakistan và Bangladesh ngày nay, ngoại trừ các vùng đất nhỏ thuộc sở hữu của các quốc gia châu Âu khác như Goa và Pondicherry. Khu vực này rất đa dạng, bao gồm dãy núi Himalaya, các bãi bồi màu mỡ, đồng bằng Ấn-Hằng, đường bờ biển dài, rừng khô nhiệt đới, vùng cao khô cằn và hoang mạc Thar. Ngoài ra, trong nhiều thời điểm, Ấn Độ thuộc Anh còn bao gồm Aden (từ 1858 đến 1937), Hạ Miến (từ 1858 đến 1937), Thượng Miến (từ 1886 đến 1937), Somaliland thuộc Anh (từ 1884 đến 1898), và Các khu định cư Eo biển (từ 1858 đến 1867). Miến Điện được tách khỏi Ấn Độ và được Anh trực tiếp quản lý từ năm 1937 cho đến khi giành được độc lập vào năm 1948. Các quốc gia Đình chiến ven vịnh Ba Tư và các quốc gia khác thuộc Phủ thống sứ vịnh Ba Tư về mặt lý thuyết là các phiên vương quốc cũng như là tỉnh của Ấn Độ thuộc Anh cho đến năm 1947 và sử dụng rupee làm đơn vị tiền tệ của họ.
Trong khu vực Nam Á, Ceylon gồm các vùng ven biển và phần phía bắc của đảo (nay là Sri Lanka) được nhượng cho Anh vào năm 1802 theo Hiệp ước Amiens. Các vùng ven biển này được quản lý tạm thời dưới quyền tỉnh Madras từ năm 1793 đến 1798, nhưng trong những thời kỳ sau đó, các thống đốc Anh tại đảo báo cáo về London, và đảo này không thuộc về Raj. Các vương quốc Nepal và Bhutan từng chiến đấu với người Anh, sau đó họ ký các hiệp ước với Anh và được Anh công nhận là các quốc gia độc lập. Vương quốc Sikkim được thành lập trong địa vị một phiên vương quốc sau Hiệp ước Anh-Sikkim năm 1861; tuy nhiên, vấn đề chủ quyền vẫn chưa được xác định. Quần đảo Maldives là lãnh thổ bảo hộ của Anh từ năm 1887 đến năm 1965, nhưng không phải là một phần của Ấn Độ thuộc Anh.
Lịch sử
1858–1868: Hậu quả khởi nghĩa, phê bình và phản ứng
Mặc dù Khởi nghĩa Ấn Độ 1857 làm rung chuyển giới doanh nghiệp Anh tại Ấn Độ, nhưng vẫn không khiến họ sụp đổ. Cho đến trước năm 1857, đặc biệt là dưới thời Huân tước Dalhousie, người Anh hối hả xây dựng Ấn Độ, với dự tính là nơi này sẽ ngang hàng với chính nước Anh về chất lượng và sức mạnh của các tổ chức kinh tế-xã hội. Sau cuộc khởi nghĩa, họ trở nên thận trọng hơn. Người ta đã nghiên cứu nhiều về nguyên nhân của cuộc khởi nghĩa và rút ra ba bài học chính. Đầu tiên, ở mức độ thực tế, họ cảm thấy rằng cần phải có nhiều sự giao tiếp và tình bằng hữu thân thiết hơn giữa người Anh và người Ấn Độ - không chỉ giữa các sĩ quan lục quân Anh và nhân viên người Ấn Độ của họ mà còn trong cả đời sống dân sự. Lục quân Ấn Độ được tổ chức lại hoàn toàn: Các đơn vị bao gồm binh sĩ người Hồi giáo và Brahmin (Bà-la-môn) của tỉnh Thống nhất Agra và Oudh bị giải tán, vì họ là những người hình thành nên cốt lõi của cuộc khởi nghĩa. Các trung đoàn mới được thành lập, như các trung đoàn người Sikh và người Baluch, họ được Anh đánh giá đã thể hiện tính kiên định với Anh trong khởi nghĩa. Kể từ đó trở đi, lục quân Ấn Độ không thay đổi về tổ chức cho đến năm 1947. Cuộc điều tra nhân khẩu năm 1861 cho thấy rằng dân số người Anh tại Ấn Độ là 125.945 người. Trong số này chỉ có khoảng 41.862 người là thường dân, khoảng 84.083 người là sĩ quan và quân nhân người châu Âu trong Lục quân. Năm 1880, Lục quân Ấn Độ thường trực bao gồm 66.000 lính Anh, 130.000 lính bản địa và 350.000 lính trong các quân đội phiên vương quốc.
Thứ hai, họ cũng cảm thấy các phiên vương và các đại địa chủ không tham gia cuộc khởi nghĩa, theo cách nói của Huân tước Canning thì nhóm này chứng tỏ mình là "đê chắn sóng trong cơn bão". Nhóm này cũng được chế độ Ấn Độ thuộc Anh khen thưởng bằng cách được hòa nhập vào hệ thống chính trị Anh-Ấn và lãnh thổ của họ được đảm bảo. Đồng thời, họ cảm thấy rằng nông dân đã thể hiện sự không trung thành, dù cuộc cải cách ruộng đất quy mô lớn tại tỉnh Thống nhất từng được thực hiện vì lợi ích của họ, trong nhiều trường hợp nhóm này đã chiến đấu cho địa chủ cũ của họ để chống lại người Anh. Do đó, không có cuộc cải cách ruộng đất nào được thực hiện trong 90 năm tiếp theo: Bengal và Bihar vẫn là các lãnh địa của những đại địa chủ (không giống như Punjab và Uttar Pradesh).
Thứ ba, người Anh cảm thấy hết ảo tưởng với phản ứng của người Ấn Độ trước thay đổi xã hội. Cho đến trước cuộc khởi nghĩa, họ từng nhiệt tình thúc đẩy cải cách xã hội, chẳng hạn như Huân tước William Bentinck ban lệnh cấm sati. Giờ đây họ cảm thấy rằng các truyền thống và phong tục tại Ấn Độ quá mạnh mẽ và quá cứng nhắc nên không thể dễ dàng thay đổi; do đó, người Anh không can thiệp vào xã hội nữa, đặc biệt là trong các vấn đề liên quan đến tôn giáo, ngay cả khi người Anh có quan điểm rất mạnh mẽ về vấn đề này (như trường hợp tái hôn của những góa phụ trẻ em theo Ấn Độ giáo). Điều này được minh chứng rõ hơn trong Tuyên bố của Nữ vương Victoria được ban hành ngay sau cuộc khởi nghĩa. Tuyên bố nói rằng 'Chúng tôi từ bỏ quyền cũng như mong muốn áp đặt nhận thức về tội lỗi của chúng tôi đối với bất kỳ thần dân nào của chúng tôi'; thể hiện cam kết chính thức của Anh trong việc tránh can thiệp về xã hội tại Ấn Độ.
1858–1880: Đường sắt, kênh rạch, nạn đói
Trong nửa sau thế kỷ 19, nền kinh tế của Ấn Độ và Anh được gắn kết chặt chẽ, do tác động từ việc quân chủ Anh quản lý trực tiếp Ấn Độ cùng việc thay đổi công nghệ do cách mạng công nghiệp. Trên thực tế, nhiều thay đổi lớn trong giao thông và thông tin liên lạc (thường được gắn liền với thời quân chủ cai trị Ấn Độ) đã được bắt đầu trước cuộc khởi nghĩa. Do Dalhousie đón nhận những bước thay đổi công nghệ đang phát triển mạnh mẽ tại Anh, Ấn Độ cũng có những phát triển nhanh chóng trong tất cả những công nghệ đó. Đường sắt, đường bộ, kênh và cầu được xây dựng nhanh chóng tại Ấn Độ, và các đường dây điện báo cũng được thiết lập nhanh chóng, để các nguyên liệu thô như bông từ nội địa Ấn Độ có thể được vận chuyển hiệu quả hơn đến các cảng như Bombay để xuất khẩu sang Anh. Tương tự, hàng hóa thành phẩm từ Anh được vận chuyển trở lại để bán tại thị trường Ấn Độ đang phát triển. Tại Anh, các rủi ro thị trường trong phát triển cơ sở hạ tầng sẽ do các nhà đầu tư tư nhân gánh chịu, nhưng tại Ấn Độ thì chính những người nộp thuế—chủ yếu là nông dân và lao công nông trại—là những người phải gánh chịu rủi ro, và cuối cùng số tiền lên tới 50 triệu bảng. Bất chấp những chi phí này, người Ấn Độ nhận được rất ít việc làm có tay nghề. Đến năm 1920, Đường sắt Ấn Độ (Indian Railways) có mạng lưới đường sắt lớn thứ tư trên thế giới và lịch sử 60 năm xây dựng, nhưng chỉ có 10% "chức vụ cấp cao" là do người Ấn Độ nắm giữ.
Cơn sốt công nghệ cũng làm thay đổi nền kinh tế nông nghiệp tại Ấn Độ: cho đến thập niên cuối của thế kỷ 19, một phần lớn nguyên liệu thô - không chỉ bông mà còn một số loại ngũ cốc thực phẩm - được xuất khẩu sang các thị trường xa. Nhiều tiểu nông phụ thuộc vào những thay đổi bất chợt của những thị trường đó, nên họ đã bị mất đất, vật nuôi và công cụ vào tay những người cho vay tiền. Nửa sau của thế kỷ 19 cũng ghi nhận gia tăng số lượng nạn đói quy mô lớn tại Ấn Độ. Mặc dù nạn đói không phải là điều mới tại tiểu lục địa, nhưng chúng đặc biệt nghiêm trọng trong thời kỳ này, với hàng chục triệu người chết, và bị nhiều nhà phê bình cả người Anh và người Ấn Độ đổ lỗi cho chính quyền thuộc địa. Cũng có những tác động tích cực: trồng trọt mang tính thương mại dẫn đến tăng sản lượng lương thực dùng cho tiêu thụ nội địa, đặc biệt là tại vùng Punjab mới được đào kênh. Mạng lưới đường sắt giúp cung cấp cứu trợ cho các nạn đói nghiêm trọng, giảm đáng kể chi phí vận chuyển hàng hóa, và giúp ích cho ngành công nghiệp non trẻ thuộc sở hữu của người Ấn Độ. Sau Nạn đói lớn 1876–1878, báo cáo của Ủy ban Nạn đói Ấn Độ được công bố vào năm 1880, và Quy tắc Nạn đói Ấn Độ được thiết lập để quy định về quy mô nạn đói và các chương trình để ngăn chặn nạn đói.
Thập niên 1880–1890: Tầng lớp trung lưu, Đảng Quốc đại
Đến năm 1880, một tầng lớp trung lưu mới đã xuất hiện tại Ấn Độ và lan rộng trên khắp đất nước nhưng với mật độ thưa thớt. Hơn nữa, các thành viên trong tầng lớp này ngày càng đoàn kết từ những khích lệ và tức giận chung. Tầng lớp này cảm thấy được khích lệ từ thành công của họ trong giáo dục và năng lực của họ trong việc tận dụng những lợi ích của nền giáo dục đó, chẳng hạn như việc làm cấp cao trong công vụ Ấn Độ. Sự khích lệ cũng xuất phát từ tuyên bố của Nữ vương Victoria vào năm 1858 rằng, "Chúng tôi ràng buộc với người bản địa trên các lãnh thổ Ấn Độ của chúng tôi với cùng một bổn phận trách nhiệm đã ràng buộc chúng tôi với tất cả các thần dân khác của mình." Người Ấn Độ đặc biệt được khích lệ khi Canada được trao tình trạng lãnh thổ tự trị vào năm 1867 và thành lập một hiến pháp dân chủ tự trị. Cuối cùng, sự khích lệ đến từ tác phẩm của các học giả Đông phương học đương thời như Monier Monier-Williams và Max Müller, trong các tác phẩm này họ thể hiện Ấn Độ cổ đại giống như một nền văn minh vĩ đại. Mặt khác, sự tức giận không chỉ đến từ các sự cố kỳ thị chủng tộc dưới bàn tay của người Anh tại Ấn Độ mà còn từ các hành động của chính phủ như việc sử dụng quân đội Ấn Độ trong các chiến dịch của đế quốc (như trong Chiến tranh Anh-Afghanistan thứ hai) và những nỗ lực kiểm soát báo chí bản ngữ (như Đạo luật Báo chí bản ngữ năm 1878).
Tuy nhiên, Phó vương Huân tước Ripon tiến hành đảo ngược phần nào tình trạng này bằng Dự luật Ilbert (1883), một biện pháp lập pháp đề xuất đưa các thẩm phán Ấn Độ ngang hàng với người Anh trong tỉnh Bengal, ứng phó sự bất mãn thành hành động chính trị. Vào ngày 28 tháng 12 năm 1885, các chuyên gia và trí thức thuộc tầng lớp trung lưu này tập hợp tại Bombay — nhiều người được đào tạo tại các trường đại học mới do Anh thành lập tại Bombay, Calcutta và Madras, và quen thuộc với tư tưởng của các triết gia chính trị Anh, đặc biệt là những người theo chủ nghĩa vị lợi — đã thành lập Đảng Quốc đại Ấn Độ. 70 người đã bầu Womesh Chunder Bonerjee làm chủ tịch đầu tiên. Thành viên bao gồm tầng lớp ưu tú Tây hóa, và vào thời điểm đó không có nỗ lực nào được thực hiện để mở rộng nền tảng cơ sở của Đảng.
Trong 20 năm đầu tiên, Đảng Quốc đại chủ yếu tranh luận về chính sách của Anh đối với Ấn Độ. Các cuộc tranh luận của họ tạo ra một quan điểm mới của người Ấn Độ, theo đó họ cho rằng Anh phải chịu trách nhiệm về việc làm cạn kiệt của cải của Ấn Độ. Những người theo chủ nghĩa dân tộc tuyên bố rằng Anh đã làm điều này bằng việc thực hiện mậu dịch không công bằng, bằng sự hạn chế đối với ngành công nghiệp bản địa của người Ấn Độ, và bằng việc sử dụng thuế của người Ấn Độ để trả mức lương cao cho công chức Anh tại Ấn Độ.
Thomas Baring từng là Phó vương Ấn Độ thời kỳ 1872–1876. Baring đạt được những thành tựu lớn với tư cách là một nhà cải cách mạnh mẽ, ông luôn nỗ lực nâng cao chất lượng chính phủ tại Ấn Độ thuộc Anh. Ông bắt đầu công cuộc cứu trợ nạn đói trên quy mô lớn, giảm thuế và vượt qua những trở ngại quan liêu trong nỗ lực giảm thiểu việc thiếu ăn cũng như giảm thiểu tình trạng bất ổn xã hội đang lan rộng. Mặc dù được chính phủ Đảng Tự do Anh bổ nhiệm, các chính sách của ông cũng giống như các phó vương do chính phủ Đảng Bảo thủ Anh bổ nhiệm.
Cải cách xã hội được thực hiện cho đến thập niên 1880. Ví dụ, nhà thơ, học giả tiếng Phạn và nhà đấu tranh giải phóng phụ nữ Ấn Độ Pandita Ramabai chấp nhận việc góa phụ tái hôn, đặc biệt là những góa phụ Brahmin, sau này bà chuyển sang Kitô giáo. Đến năm 1900, các phong trào cải cách đã bén rễ trong Đảng Quốc đại Ấn Độ. Thành viên Đảng Quốc đại Gopal Krishna Gokhale thành lập Hội Những đầy tớ của Ấn Độ, vận động cải cách lập pháp (như luật cho phép tái hôn đối với những góa phụ trẻ em theo Ấn Độ giáo), và các thành viên của tổ chức này đã thề sống nghèo khó, và làm việc trong cộng đồng tiện dân.