Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sảnh các Danh tướng
Thành Cát Tư Hãn
Người sáng lập Đế quốc Mông Cổ
- khoảng 1162 – 1227
- Sảnh các Danh tướng · 7/10
Sảnh các Danh tướng
Người sáng lập Đế quốc Mông Cổ
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Thành Cát Tư Hãn (tiếng Mông Cổ: Чингис хаан, phát âm tiếng Mông Cổ: [tʃiŋɡɪs xaːŋ] ⓘ; tiếng Anh: Genghis Khan, tên thật: Temüjin; phiên âm Hán-Việt: Thiết Mộc Chân; k. 1162 – tháng 8 năm 1227) là người sáng lập và khả hãn đầu tiên của Đế quốc Mông Cổ. Sau khi dành phần lớn cuộc đời thống nhất các bộ tộc Mông Cổ, ông đã phát động một loạt các chiến dịch quân sự, chinh phục đại bộ phận Trung Quốc và Trung Á.
Chào đời khoảng những năm 1155 và 1167 với cái tên Thiết Mộc Chân, ông là con trai cả của Dã Tốc Cai, một tù trưởng Mông Cổ thuộc thị tộc Bột Nhi Chỉ Cân, với người vợ Ha Ngạch Luân. Cái chết của thân phụ khi Thiết Mộc Chân mới lên tám đã khiến gia đình ông bị ruồng bỏ bởi thị tộc của mình. Nghịch cảnh éo le đã buộc ông phải ra tay giết hại người anh trai cùng cha khác mẹ tên Biệt Khắc Thiếp Nhi để bảo toàn vị thế cho gia đình. Nhờ tài lãnh đạo thiên bẩm, ông lần hồi thu phục được nhiều đồ đệ, tạo mối liên minh với hai thủ lĩnh thảo nguyên hùng mạnh là Trát Mộc Hợp và Thoát Lý. Khi danh thế ngày một vang xa, quan hệ của ông với Trát Mộc Hợp dần dà suy suyển thành hiềm thù. Thất trận Dalan Balzhat vào năm 1187, Thiết Mộc Chân có lẽ đã dành nhiều năm tháng đày đọa và làm hạ thuộc tại triều đình nhà Kim. Tái xuất vào năm 1196, ông nhanh chóng nổi lên thâu tóm quyền lực. Thoát Lý bắt đầu nhìn nhận Thiết Mộc Chân như một mối đe dọa thực thụ và ra đòn phủ đầu bằng một cuộc đột kích tại triền cát Qalaqaljid vào năm 1203. Thiết Mộc Chân thoái lui, tập hợp lại lực lượng và đánh bại Thoát Lý không lâu sau đó. Sau khi quy phục tộc Nãi Man và xử tử Trát Mộc Hợp, Thiết Mộc Chân trở thành người cai trị duy nhất của thảo nguyên Mông Cổ rộng lớn.
Năm 1206, Thiết Mộc Chân lấy danh hiệu "Thành Cát Tư Hãn" với ý nghĩa mà nay không còn rõ. Ông thực thi các chính sách bình định hóa, cải biến cơ cấu bộ lạc của người Mông Cổ thành chế độ nhân tài phụng sự gia tộc cai trị. Sau khi đập tan âm mưu chính biến của một thầy pháp có thế lực, Thành Cát Tư Hãn đẩy nhanh tiến trình củng cố quyền lực. Năm 1209, ông phát động chiến dịch đánh Tây Hạ, giành được nhượng bộ vào năm sau. Tiếp nối là chiến dịch đánh Kim kéo dài bốn năm, giành thắng lợi sau khi hạ thành Trung Đô vào năm 1215. Năm 1218, ông phái bộ tướng Triết Biệt đánh chiếm Tây Liêu ở Trung Á. Năm 1219, ông thân chinh thảo phạt Đế quốc Khwarazm lấy cớ sứ thần cử đi bị giết; chính quyền trung ương của nước này nhanh chóng tan rã, cho phép đại quân Mông Cổ tự do làm cỏ Transoxiana và Khorasan, trong khi các đạo quân của Triết Biệt và Tốc Bất Đài tiện đường đánh lấn sang Gruzia và Rus' Kiev. Năm 1227, Thành Cát Tư Hãn qua đời khi đang dẹp loạn ở Tây Hạ; theo sau thời kỳ nhiếp chính kéo dài hai năm, con trai thứ ba của ông là Oa Khoát Đài nối ngôi khả hãn vào năm 1229.
Thành Cát Tư Hãn được coi là một nhân vật lịch sử gây nhiều tranh cãi. Ông là người rộng lượng và trung thành với đồ đệ song hết sức tàn nhẫn khi đối xử với kẻ thù. Ông chấp nhận lời tham chính từ nhiều phía trong sứ mạng chinh phục thế giới của mình, tin rằng đây là định mệnh do vị thần shaman giáo Tengri giao phó. Các cuộc chinh phục của Thành Cát Tư Hãn đã gieo rắc hàng triệu cái chết song đã góp phần kiến tạo những mạng lưới giao thương và trao đổi văn hóa xuyên lục địa. Ở Nga và các nước Ả Rập, ông bị đánh giá tiêu cực là kẻ man rợ lạc hậu, trong khi sử giới phương Tây gần đây đã suy xét và đánh giá lại ông dưới ánh sáng mới. Ở Mông Cổ hiện đại, ông được nhân dân nước này tôn kính và thờ phụng như một kiến quốc phụ.
Không có một hệ thống Latinh hóa phổ quát nào để phiên âm tiếng Mông Cổ; vì lẽ này, tên Mông Cổ biến thiên rất lớn giữa các nguồn khác nhau và hệ quả là khiến phát âm bị sai lệch ít nhiều. Tôn hiệu phổ biến "Genghis" xuất phát từ tiếng Mông Cổ ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ cũng có thể được chuyển tự thành Činggis. Từ này được phiên âm sang tiếng Hán là 成吉思 (bính âm: Chéngjísī; Hán-Việt: Thành Cát Tư) và sang tiếng Ba Tư là چنگیز Čəngīz. Bởi vì tiếng Ả Rập không có âm [tʃ], âm tố mà được ký bằng chữ ⟨č⟩ trong hệ thống Latinh hóa tiếng Mông Cổ và Ba Tư, các tác giả Ả Rập thường phiên âm cụm này là J̌ingiz, trong khi các tác giả Syriac phiên là Šīngīz.
Ngoài cách viết "Genghis", vốn được truyền bá vào văn liệu tiếng Anh từ thế kỷ 18 dựa trên sự phiên âm sai lệch các nguồn Ba Tư, một số phiên âm tiếng Anh phổ biến khác bao gồm "Chinggis", "Chingis", "Jinghis" và "Jengiz". Tên thật của Thành Cát Tư Hãn, "Temüjin" (chữ Mông Cổ: ᠲᠡᠮᠦᠵᠢᠨ; chữ Hán: 鐵木真; bính âm: Tiěmùzhēn; Hán-Việt: Thiết Mộc Chân), cũng đôi khi được phiên thành "Temuchin" trong tiếng Anh.
Cháu của Thành Cát Tư Hãn, Hốt Tất Liệt, người sáng lập triều Nguyên năm 1271, đã truy tôn miếu hiệu Thái Tổ (太祖) và thụy hiệu Thánh Vũ Hoàng Đế (聖武皇帝) cho ông nội. Chắt của Hốt Tất Liệt là Khúc Luật Hãn sau đó đã mở rộng thụy hiệu thành Pháp Thiên Khải Vận Thánh Vũ Hoàng Đế (法天啟運聖武皇帝).
Bởi lẽ các nguồn sử liệu về Thành Cát Tư Hãn được viết bằng hàng tá ngôn ngữ trải khắp Đại lục Á-Âu, các sử gia hiện đại đã gặp rất nhiều khó khăn trong việc khảo cứu cuộc đời ông. Tường thuật về thuở đời niên thiếu và sự nghiệp của Thành Cát Tư Hãn thường dựa trên hai sử liệu sơ cấp chính bằng tiếng Mông Cổ là Mông Cổ bí sử và Altan Debter (Sách Vàng). Cuốn Altan Debter, nay đã thất lạc, được vận dụng để viết hai bộ sử Hán văn vào thế kỷ thứ 14 là Nguyên sử và Thánh Vũ thân chinh lục. Nguyên sử, tuy được biên soạn khá hời hợt, lại cung cấp cho ta rất nhiều chi tiết về các chiến dịch đơn lẻ và nhân vật liên quan. Trái lại, Thánh Vũ được biên soạn quy củ hơn về mặt niên đại, song không dám chỉ trích Thành Cát Tư Hãn và đôi chỗ vẫn bị sai sót.
Cuốn Bí sử tồn tại đến ngày nay thông qua các bản dịch Hán văn xuất bản vào thế kỷ thứ 14 và 15 ở Trung Quốc. Tính xác tín lịch sử của tác phẩm đã bị hồ nghi bởi giới học giả cận đại: nhà Hán học thế kỷ thứ 20 Arthur Waley cho rằng đây là một tác phẩm nghệ thuật thuần túy và vì vậy không có giá trị tham khảo, song các học giả ngày nay cho rằng nó vẫn khả tin ở một chừng mực nào đó. Tuy rõ ràng rằng dòng thời gian trong tác phẩm không đáng tin cậy và một số đoạn đã bị lược bỏ hoặc cải biến để đảm bảo sự lưu loát cho mạch văn, Bí sử vẫn rất giá trị ở chỗ: đây là một trong những trường hợp hiếm hoi tác giả thể hiện sự phê phán đối với Thành Cát Tư Hãn. Bên cạnh việc đánh giá vị hãn là một người thiếu quyết đoán và mắc hội chứng sợ chó, Bí sử cũng thuật lại một số sự kiện bị coi là cấm kỵ như việc ông sát hại anh trai mình và đồn đại xung quanh tính bất chính danh của con trai ông là Truật Xích.
Nhiều biên niên sử Ba Tư cũng còn tồn tại cho đến tận ngày nay, thể hiện nhiều chiều hướng quan điểm cả tốt lẫn xấu về Thành Cát Tư Hãn và người Mông Cổ. Hai tác giả Minhaj-i Siraj Juzjani và Ata-Malik Juvayni đều hoàn thành các tác phẩm tương ứng của mình vào năm 1260. Juzjani đã tận mắt chứng kiến sự tàn bạo của quân đội Mông Cổ và sự thù hằn trong sử phẩm của ông phản ánh điều đó. Sử gia cùng thời Juvayni, người từng hai lần du khảo Mông Cổ và làm quan to trong triều đình Hãn quốc Y Nhi, lại thể hiện sự đồng cảm đối với người Mông Cổ; tác phẩm của ông cũng là nguồn đáng tin cậy nhất về các chiến dịch tây phạt của Thành Cát Tư Hãn. Tuy nhiên, sử phẩm Ba Tư quan trọng nhất phải kể đến là cuốn Jami' al-tawarikh (Tập sử biên niên) do Rashid al-Din biên soạn theo lệnh của Ghazan, một hậu duệ của Thành Cát Tư Hãn, đầu thế kỷ thứ 14. Ghazan cho phép Rashid tiếp cận các nguồn tuyệt mật như Altan Debter và các bậc thầy về truyền khẩu người Mông Cổ, bao gồm sứ thần của Hốt Tất Liệt là Bolad Chingsang. Rashid đã cắt bỏ một số chi tiết bất tiện, bị kiêng kỵ để phù hợp cho một bộ chính sử.
Tồn tại nhiều nguồn sử liệu đương thời từ các nền văn hóa khác về Thành Cát Tư Hãn và người Mông Cổ, song độ xác tín của chúng hầu như bị đặt nghi vấn. Nguồn phụ lưu Trung Quốc bao gồm nhiều bộ sử của các hoàng triều bị người Mông Cổ khuất phục và lời thuật của sứ thần Tống triều tên Triệu Công, người từng tới Mông Cổ vào năm 1221. Nguồn Ả Rập bao gồm một cuốn tiểu sử về hoàng thân Khwarazm tên Jalal al-Din do al-Nasawi biên soạn. Ngoài ra còn tồn tại một số biên niên sử Kitô như Biên niên sử Gruzia, cùng một số tác phẩm của các nhà lữ hành người Âu như Carpini và Marco Polo.
Năm sinh của Thiết Mộc Chân là vấn đề lịch sử còn bị bàn cãi và tồn tại nhiều giả thuyết khác nhau: 1155, 1162 hoặc 1167. Một số truyền thống sử học cho rằng ông sinh năm Hợi, tức năm 1155 hoặc 1167 theo dương lịch. Tuy năm sinh 1155 được ủng hộ bởi nguồn của sứ thần Triệu Công và Rashid al-Din, các bộ sử đồ sộ hơn như Nguyên sử và Thánh Vũ khẳng định năm sinh của ông là 1162. Giả thuyết năm sinh 1167, được tán thành bởi nhà Hán học Paul Pelliot, vốn trích dẫn từ một nguồn nhỏ — tên một bức tranh của nhà bút pháp Nguyên triều Dương Duy Trinh — song lại rất phù hợp với những sự kiện xảy ra trong đời Thiết Mộc Chân, hơn là giả thuyết năm sinh 1155 vốn bất hợp lý ở chỗ thiết lập rằng ông không có con cho tới năm 30 tuổi và tiếp tục chinh chiến khi đã ngoài 70 tuổi. Dẫu vậy, năm sinh 1162 mới là giả thuyết được nhiều sử gia chấp nhận; sử gia Paul Ratchnevsky bình chú rằng bản thân Thiết Mộc Chân có lẽ cũng không biết năm sinh chính xác của mình. Nơi sinh của Thiết Mộc Chân, được Bí sử cho là Delüün Boldog ven sông Onon, cũng đã bị đặt nghi vấn: một số ý kiến cho rằng nơi sinh chính xác của ông là Dadal thuộc tỉnh Khentii hoặc đâu đó ở miền nam Agin-Buryat Okrug của Nga.
Thiết Mộc Chân sinh ra và lớn lên trong bộ lạc Bột Nhi Chỉ Cân, có cha là Dã Tốc Cai, một tù trưởng tự xưng là hậu duệ của vị thủy tổ huyền thoại Bột Đoan Sát Nhi, và mẹ là Ha Ngạch Luân, xuất thân từ bộ lạc Oát Lặc Hốt Nột, vốn bị Dã Tốc Cai cướp làm vợ từ tay hôn phu Xích Liệt Đô của tộc Miệt Nhi Khất. Nguồn gốc cái tên Thiết Mộc Chân cũng là vấn đề bị tranh cãi: tục truyền khi Dã Tốc Cai trở về từ một cuộc đột kích người Thát Đát, ông đã đặt tên cho đứa con trai sơ sinh phỏng theo tên của tù binh chiến lợi phẩm là Temüchin-uge như một cách để vinh danh chiến công của mình; trái lại thì giới từ nguyên học dựa trên căn tố temür 'sắt' mà cho rằng cái tên "Temüjin" nghĩa đen là 'thợ rèn'.
Có nhiều truyền thuyết xung quanh sự khai sinh của Thiết Mộc Chân. Truyền thuyết nổi tiếng nhất kể rằng, khi vừa mới được sinh ra, người ta thấy ông nắm chặt huyết khối trong tay; mô-típ phổ biến trong chuyện dân gian Á châu, ám chỉ đứa trẻ lớn lên sẽ trở thành chiến binh. Có truyền thuyết thì rằng Ha Ngạch Luân được thụ thai bởi một tia sáng thần nhiệm, phảng phất âm hưởng huyền sử về sự khai sinh thủ lĩnh đầu tiên của tộc Bột Nhi Chỉ Cân là A Lan Khoát A. Dã Tốc Cai và Ha Ngạch Luân có với nhau thêm bốn người con sau Thiết Mộc Chân: ba trai là Cáp Tát Nhi, Hợp Xích Ôn và Thiết Mộc Cách; một gái là Thiết Mộc Luân. Ngoài ra, ông cũng có hai người anh trai chung nửa dòng máu là Biệt Khắc Thiếp Nhi và Biệt Lặc Cổ Đài, hạ sinh từ người vợ lẽ của Dã Tốc Cai là Tốc Xích Cách Lặc. Những đứa trẻ sinh trưởng cùng nhau trong túp lều cả của thân phụ ven sông Onon, nơi chúng học cách cưỡi ngựa và bắn cung.
Khi Thiết Mộc Chân lên tám, Dã Tốc Cai quyết định hứa hôn con trai với một nữ nhi thích hợp. Ông đưa Thiết Mộc Chân tới đồng cỏ của bộ lạc thanh thế bên ngoại là Hoằng Cát Lạt. Tại đây, ông thương thuyết để đính hôn Thiết Mộc Chân với Bột Nhi Thiếp, con gái tù trưởng Đặc Tiết Thiền. Vì gia tộc Hoằng Cát Lạt rất đỗi bề thế và do sính lễ nhà gái thách cưới quá đắt đỏ, Đặc Tiết Thiền đã bắt Thiết Mộc Chân phải lưu lại làm gia nô để trả nợ rể tương lai. Chấp nhận điều khoản của nhà gái, Dã Tốc Cai ruổi ngựa về một mình, nửa đường ghé trại của một toán người Thát Đát. Theo luật thảo nguyên, gia chủ phải đối đãi tử tế với khách lạ nương nhờ, song đám người Thát Đát kia nhận ra cựu thù, bèn bí mật bỏ độc vào đồ uống. Dã Tốc Cai trúng độc nhưng vẫn về được tới trại; trước lúc lâm chung, ông dặn Münglig đưa Thiết Mộc Chân về nhà.
Cái chết của Dã Tốc Cai đã làm rạn nứt tình đoàn kết giữa các thần dân dưới trướng ông, trong đó bao gồm các thành viên của bộ lạc Bột Nhi Chỉ Cân và Thái Xích Ô. Vì Thiết Mộc Chân chưa lên mười và Biệt Khắc Thiếp Nhi cũng mới chỉ hơn hai tuổi, không người con trai cả nào có khả năng chấp chính. Phía Thái Xích Ô cản trở Ha Ngạch Luân dự lễ cúng gia tiên theo sau cái chết của tộc trưởng, khiến bà phải bỏ trại ra đi. Bí sử thuật rằng cả bộ lạc Bột Nhi Chỉ Cân đã nhất quyết bỏ đi cùng bà, bất chấp sự phản đối của Ha Ngạch Luân. Rashid al-Din và Thánh Vũ thì ngụ ý rằng các phu đệ của Dã Tốc Cai ủng hộ chị dâu tới cùng. Có lẽ Ha Ngạch Luân đã từ chối nối dây với một trong những phu đệ của chồng quá cố, từ đó mà sinh ra mâu thuẫn về sau, hoặc tác giả của Bí sử đơn thuần là đã kịch tính hóa câu chuyện. Dù sao thì tất cả các nguồn sử liệu đều đồng ý rằng, hầu hết thần dân không chịu tuân phục gia tộc của Ha Ngạch Luân mà chọn theo Thái Xích Ô, và rằng gia đình của Ha Ngạch Luân bị sự kiện này đẩy đến đằng bần cùng. Sống theo lối săn bắt hái lượm, họ đào rễ hái củ, săn thú vật, bắt tôm cá để lót bụng qua ngày.
Căng thẳng dần nảy sinh giữa hai anh em lớn cùng cha khác mẹ. Cả Thiết Mộc Chân và Biệt Khắc Thiếp Nhi đều muốn kế ngôi cha: mặc dù Thiết Mộc Chân là đích tử của Dã Tốc Cai, Biệt Khắc Thiếp Nhi lại lớn hơn ông hai tuổi. Thậm chí có khả năng, theo luật nối dây, Biệt Khắc Thiếp Nhi sẽ cưới Ha Ngạch Luân ngay khi đủ tuổi và trở thành cha dượng trên danh nghĩa của Thiết Mộc Chân. Một phần bắt nguồn từ việc tranh giành tài nguyên, xung đột hai bên trở nên sâu sắc, lên đến cao trào khi Thiết Mộc Chân và em trai ruột Cáp Tát Nhi mai phục và giết chết Biệt Khắc Thiếp Nhi. Hành động kiêng kỵ này đã bị giấu khỏi tất cả các bộ chính sử, trừ Bí sử, trong đó kể rằng Ha Ngạch Luân đã rất phẫn nộ và mắng nhiếc con trai. Em trai ruột của Biệt Khắc Thiếp Nhi là Biệt Lặc Cổ Đài tuy vậy không tìm cách trả thù, sau thậm chí trở thành một trong những đồ đệ thân tín nhất của Thiết Mộc Chân bên cạnh Cáp Tát Nhi. Cũng trong khoảng thời gian này, Thiết Mộc Chân gặp gỡ Trát Mộc Hợp; Bí sử chép rằng họ đã trao nhau những shagai và mũi tên làm quà, rồi thề lời thề anda kết nghĩa anh em khi mới 11 tuổi.
Bởi vị thế gia đình kém hèn, Thiết Mộc Chân từng nhiều lần bị ngoại tộc bắt. Có lần bị giam cầm bởi tộc Thái Xích Ô, Thiết Mộc Chân lén chạy xuống sông Onon nhân lúc những kẻ giam cầm mở tiệc và ẩn nấp trong túp lều của Tỏa Nhi Hãn Thất Lạt. Vị ân nhân chứa chấp Thiết Mộc Chân trong ba ngày rồi giúp ông trốn thoát êm đềm. Lần khác ông được người tên Bác Nhĩ Truật giúp đỡ lấy lại những con ngựa bị trộm. Vị này sau đó gia nhập trại của Thiết Mộc Chân với tư cách là nökor ('bằng hữu'; dsn. nökod) đầu tiên của ông. Những biến cố này, trích từ Bí sử, cho thấy tác giả của cuốn sách muốn nêu bật lên cái đức độ cá nhân của Thành Cát Tư.
Nội dung từ bài Wikipedia “Thành Cát Tư Hãn”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.