Chiến tranh Afghanistan là một cuộc chiến tranh diễn ra sau khi Hoa Kỳ xâm lược Afghanistan và sau khi Hoa Kỳ và các đồng minh đã hạ bệ thành công Taliban từ vị trí nắm quyền lực để không cho al-Qaeda có cơ sở hoạt động an toàn ở Afghanistan. Sau khi hoàn thành các mục tiêu ban đầu, một liên minh gồm hơn 40 quốc gia (bao gồm tất cả các thành viên NATO) đã thành lập một phái bộ an ninh tại quốc gia này với tên gọi Lực lượng Hỗ trợ An ninh Quốc tế (ISAF, được kế nhiệm bởi Resolute Support Mission (RS) vào năm 2014) trong đó có một số thành viên đã tham gia vào chiến đấu quân sự liên minh với chính phủ Afghanistan. Cuộc chiến chủ yếu bao gồm quá trình nổi dậy của Taliban chống lại Lực lượng vũ trang Afghanistan và các lực lượng đồng minh; phần lớn binh lính và nhân viên ISAF / RS là người Mỹ. Cuộc chiến được Mỹ đặt tên mã là Chiến dịch Tự do Bền vững (2001–14) và Chiến dịch Tự do Sentinel (2015 – 2021).
Sau các cuộc tấn công ngày 11 tháng 9 năm 2001, George W. Bush yêu cầu Taliban, khi đó là lực lượng thực tế đang cai trị Afghanistan khi đó, phải giao nộp Osama bin Laden. Việc Taliban từ chối dẫn độ bin Laden đã dẫn đến Chiến dịch Tự do Bền vững; Taliban và các đồng minh Al-Qaeda hầu hết đã bị các lực lượng do Hoa Kỳ lãnh đạo và Liên minh phương Bắc đã chiến đấu chống lại Taliban từ năm 1996 đánh bại trong nước Afghanistan. Tại Hội nghị Bonn, các chính quyền lâm thời mới của Afghanistan (hầu hết thuộc Liên minh phương Bắc) đã bầu Hamid Karzai làm người đứng đầu Chính quyền lâm thời Afghanistan. Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã thành lập ISAF để hỗ trợ chính quyền mới trong việc đảm bảo an ninh cho Kabul. Một nỗ lực tái thiết trên toàn quốc cũng đã được thực hiện sau khi chế độ Taliban kết thúc.
Sau khi thất bại trong cuộc tấn công của Mỹ và đồng minh, Taliban được Mullah Omar tổ chức lại và phát động một cuộc nổi dậy chống lại chính phủ Afghanistan vào năm 2003. Các phần tử nổi dậy của Taliban và các nhóm khác đã tiến hành chiến tranh phi đối xứng với các cuộc đột kích và phục kích của du kích ở vùng nông thôn, các cuộc tấn công liều chết nhằm vào các mục tiêu đô thị và giết người mặc áo khoác nhằm chống lại liên quân. Taliban đã khai thác những điểm yếu trong chính phủ Afghanistan để khẳng định lại ảnh hưởng trên khắp các vùng nông thôn ở miền nam và miền đông Afghanistan. Từ năm 2006, Taliban đã đạt được nhiều lợi ích hơn nữa và cho thấy sự sẵn sàng tăng cường thực hiện các hành động tàn bạo đối với dân thường - ISAF đã đáp trả bằng cách tăng quân cho các hoạt động chống nổi dậy nhằm "giải tỏa và giữ " các ngôi làng. Bạo lực leo thang từ năm 2007 đến năm 2009. Quân số bắt đầu tăng vào năm 2009 và tiếp tục tăng đến năm 2011 khi có khoảng 140.000 binh sĩ nước ngoài hoạt động dưới sự chỉ huy của ISAF và Mỹ ở Afghanistan.
Các nhà lãnh đạo NATO vào năm 2012 đã bắt đầu chiến lược rút lui lực lượng của họ và sau đó Hoa Kỳ tuyên bố rằng các hoạt động tác chiến lớn của họ sẽ kết thúc vào tháng 12 năm 2014, để lại một lực lượng còn sót lại trong nước. Vào ngày 28 tháng 12 năm 2014, NATO chính thức chấm dứt các hoạt động chiến đấu của ISAF tại Afghanistan và chính thức chuyển giao toàn bộ trách nhiệm an ninh cho chính phủ Afghanistan. Operation Resolute Support do NATO dẫn đầu được thành lập cùng ngày với tư cách là tổ chức kế nhiệm của ISAF. Vào ngày 29 tháng 2 năm 2020, Hoa Kỳ và Taliban đã ký một thỏa thuận hòa bình có điều kiện tại Doha, trong đó yêu cầu quân đội Mỹ rút khỏi Afghanistan trong vòng 14 tháng miễn là Taliban hợp tác với các điều khoản của thỏa thuận này. Ngoài ra, các phần tử nổi dậy thuộc al-Qaeda ở Tiểu lục địa Ấn Độ và ISIL-K tiếp tục được hoạt động ở các vùng của Afghanistan.
Theo dự án Chi phí chiến tranh tại Đại học Brown, tính đến tháng 4 năm 2021, cuộc chiến này đã giết chết 171.000 đến 174.000 người ở Afghanistan; 47.245 thường dân Afghanistan, 66.000 đến 69.000 quân đội và cảnh sát Afghanistan và ít nhất 51.000 chiến binh đối lập. Tuy nhiên, số người chết có thể cao hơn do "bệnh tật, mất khả năng tiếp cận thực phẩm, nước, cơ sở hạ tầng và / hoặc các hậu quả gián tiếp khác của chiến tranh". Theo LHQ, kể từ Cuộc xâm lược năm 2001, hơn 5,7 hàng triệu người tị nạn cũ đã trở lại Afghanistan, tuy nhiên, tính đến năm 2021, 2,6 triệu người Afghanistan vẫn tị nạn hoặc đã chạy trốn, chủ yếu ở Pakistan và Iran, và 4 triệu người Afghanistan khác vẫn là những người phải di cư trong nước. Kể từ năm 2001, Afghanistan đã có những cải thiện về y tế, giáo dục và quyền của phụ nữ.
Đến năm 2021, sau 20 năm Hoa Kỳ phát động chiến tranh xâm lược Afghanistan, sau một loạt các cuộc tấn công dồn dập, đến ngày 15 tháng 8 năm 2021, các lực lượng Taliban đã tiến vào thủ đô Kabul từ mọi hướng, máy bay quân sự Mỹ đã đáp xuống Đại sứ quán Mỹ ở thủ đô Kabul để sơ tán các nhân sự của Mỹ và những người cộng tác đang khẩn trương tiêu hủy tài liệu, cũng được một số nhà bình luận so sánh với khoảnh khắc Sự sụp đổ của Sài Gòn (Fall of Saigon) trong Chiến tranh Việt Nam
Bối cảnh
Nguồn gốc của cuộc nội chiến Afghanistan
Ổn định chính trị của Afghanistan bắt đầu bị phá vỡ vào những năm 1970. Đầu tiên, Mohammed Daoud Khan lên nắm quyền trong cuộc đảo chính Afghanistan năm 1973. Daoud Khan sau đó bị giết trong Cách mạng Saur 1978, một cuộc đảo chính trong đó Đảng Dân chủ Nhân dân Afghanistan (PDPA) nắm quyền kiểm soát chính phủ. PDPA đã thúc đẩy một quá trình chuyển đổi xã hội chủ nghĩa bằng cách xóa bỏ hôn nhân sắp đặt, thúc đẩy dân chúng biết chữ và cải cách quyền sở hữu đất đai. Điều này làm suy yếu trật tự bộ lạc truyền thống và gây ra sự phản đối ở các vùng nông thôn. Cuộc đàn áp của PDPA đã vấp phải cuộc nổi dậy mở bao gồm cả cuộc nổi dậy năm 1979 của Herat. PDPA trở nên căng thẳng do sự khác biệt về lãnh đạo nội bộ và bị ảnh hưởng bởi cuộc đảo chính nội bộ vào ngày 11 tháng 9 năm 1979 khi Hafizullah Amin lật đổ Nur Muhammad Taraki. Liên Xô nhận thấy sự yếu kém của PDPA và đã can thiệp quân sự ba tháng sau đó, để hạ bệ Amin và thiết lập một phe PDPA khác do Babrak Karmal đứng đầu lên làm lãnh đạo.
Sự tham gia của lực lượng Liên Xô tại Afghanistan vào tháng 12 năm 1979 đã thúc đẩy các đối thủ trong Chiến tranh Lạnh là Hoa Kỳ, Pakistan, Ả Rập Xê-út và Trung Quốc hỗ trợ quân nổi dậy chiến đấu chống lại Cộng hòa Dân chủ Afghanistan do Liên Xô hậu thuẫn. Trái ngược với chính phủ thế tục và xã hội chủ nghĩa, vốn kiểm soát các thành phố, mujahideen có động cơ tôn giáo đã lan rộng ở phần lớn các vùng nông thôn. CIA đã làm việc với Cơ quan Tình báo Liên ngành của Pakistan để hỗ trợ nước ngoài cho mujahideen. Cuộc chiến cũng thu hút các tình nguyện viên Ả Rập được gọi là " người Ả Rập Afghanistan ", bao gồm cả Osama bin Laden.
Sau khi quân đội Liên Xô rút khỏi Afghanistan vào tháng 5 năm 1989, chế độ PDPA dưới thời Mohammad Najibullah được duy trì cho đến năm 1992 khi Liên Xô bị giải thể và từ bỏ chế độ viện trợ cho nước này, và sự đào tẩu của tướng Uzbekistan Abdul Rashid Dostum đã mở đường tới Kabul. Afghanistan bước vào giai đoạn chính trị không còn những người theo chủ nghĩa xã hội, mà chỉ có các lãnh chúa, một số trong số họ là người Hồi giáo, tranh giành quyền lực với nhau.
Sự cai trị của lãnh chúa (1992–1996)
Năm 1992, chỉ huy Mujahideen Burhanuddin Rabbani chính thức trở thành tổng thống của Nhà nước Hồi giáo Afghanistan nhưng ông phải chiến đấu với các lãnh chúa khác để giành quyền kiểm soát Kabul. Cuối năm 1994, bộ trưởng quốc phòng của Rabbani, Ahmad Shah Massoud, đã đánh bại Hekmatyar ở Kabul và chấm dứt cuộc bắn phá đang diễn ra vào thủ đô. Massoud đã cố gắng khởi động một quá trình chính trị trên toàn quốc với mục tiêu củng cố quốc gia. Các lãnh chúa khác bao gồm Ismail Khan ở phía tây và Dostum ở phía bắc duy trì các vùng đất của họ.
Năm 1994, Mohammed Omar, một thành viên Mujahideen từng giảng dạy tại một madrassa ở Pakistan, trở về Kandahar và thành lập phong trào Taliban. Những người theo ông là những sinh viên tôn giáo được gọi là Talib và họ đã tìm cách chấm dứt chủ nghĩa lãnh chúa thông qua việc tuân thủ luật Sharia nghiêm ngặt hơn. Đến tháng 11 năm 1994, Taliban đã chiếm được toàn bộ tỉnh Kandahar. Họ từ chối lời đề nghị của chính phủ về việc tham gia vào một chính phủ liên minh và đánh đến Kabul vào năm 1995.
Taliban đối đầu với Liên minh phương Bắc
Những chiến thắng ban đầu của Taliban vào năm 1994 sau đó là một loạt các thất bại đắt giá. Pakistan "hỗ trợ đắc lực" cho Taliban. Các nhà phân tích như Amin Saikal mô tả nhóm này đang phát triển thành một lực lượng ủy nhiệm cho các lợi ích khu vực của Pakistan mà Taliban phủ nhận. Taliban bắt đầu pháo kích vào Kabul vào đầu năm 1995, nhưng đã bị Massoud đẩy lùi.
Ngày 27 tháng 9 năm 1996, Taliban, với sự hỗ trợ quân sự của Pakistan và hỗ trợ tài chính từ Ả Rập Xê Út, đã chiếm Kabul và thành lập Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan. Họ áp đặt cách giải thích theo chủ nghĩa chính thống Hồi giáo trong các khu vực do họ kiểm soát, ban hành các sắc lệnh cấm phụ nữ làm việc bên ngoài gia đình, đi học hoặc rời khỏi nhà trừ khi có họ hàng nam giới đi cùng. Theo chuyên gia người Pakistan Ahmed Rashid, "từ năm 1994 đến 1999, ước tính có khoảng 80.000 đến 100.000 người Pakistan được đào tạo và chiến đấu ở Afghanistan" theo phe Taliban.
Massoud và Dostum, những kẻ thù không đội trời chung một thời, đã tạo ra một Mặt trận thống nhất chống lại Taliban, Liên minh phương Bắc. Ngoài lực lượng Tajik của Massoud và người Uzbek của Dostum, Mặt trận Thống nhất bao gồm các phe phái Hazaravà lực lượng Pashtun dưới sự lãnh đạo của các chỉ huy như Abdul Haq và Haji Abdul Qadir. Abdul Haq cũng tập hợp một số người đào tẩu Pashtun Taliban. Cả hai đồng ý làm việc cùng với vua Afghanistan lưu vong Zahir Shah. Liên minh phương Bắc nhận được sự hỗ trợ ở các mức độ khác nhau từ Nga, Iran, Tajikistan và Ấn Độ. Taliban bắt Mazar-i-Sharif vào năm 1998 và đuổi Dostum phải đi lưu vong.
Theo Liên Hợp Quốc (LHQ), Taliban, trong khi cố gắng củng cố quyền kiểm soát đối với miền bắc và miền tây Afghanistan, đã thực hiện các vụ thảm sát có hệ thống nhằm vào dân thường. Các quan chức Liên Hợp Quốc tuyên bố rằng đã có "15 vụ thảm sát" từ năm 1996 đến năm 2001. Taliban đặc biệt nhắm vào người Shia Hazara. Để trả đũa việc hành quyết 3.000 tù nhân Taliban của tướng Uzbekistan Abdul Malik Pahlawan vào năm 1997, Taliban đã hành quyết khoảng 4.000 thường dân sau khi chiếm Mazar-i-Sharif vào năm 1998.
Lữ đoàn 055 của Bin Laden chịu trách nhiệm về các vụ giết người hàng loạt thường dân Afghanistan. Báo cáo của Liên Hợp Quốc trích lời nhân chứng tại một số ngôi làng mô tả "các chiến binh Ả Rập mang theo những con dao dài dùng để rạch cổ họng và lột da người".
Đến năm 2001, Taliban kiểm soát tới 90% Afghanistan trong khi Liên minh phương Bắc chỉ giới hạn ở góc đông bắc của đất nước này. Chiến đấu cùng với lực lượng Taliban là khoảng 28.000–30.000 người Pakistan (thường cũng là người Pashtun) và 2.000–3.000 chiến binh Al-Qaeda. Nhiều người Pakistan được tuyển mộ từ madrassas. Một tài liệu năm 1998 của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ xác nhận rằng "20–40 phần trăm binh lính Taliban [chính quy] là người Pakistan." Tài liệu cho biết một số phụ huynh của những công dân Pakistan này "không biết gì về việc con họ tham gia chiến đấu cho Taliban cho đến khi thi thể của họ được đưa về Pakistan". Theo báo cáo của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ và báo cáo của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, các công dân Pakistan khác đang chiến đấu ở Afghanistan là những binh sĩ chính quy, đặc biệt là từ Quân đoàn Biên phòng nhưng cũng có người từ Quân đội Pakistan hỗ trợ chiến đấu trực tiếp.
Al-Qaeda
Tháng 8/1996, Bin Laden buộc phải rời Sudan và đến Jalalabad, Afghanistan. Ông đã thành lập mạng lưới Al-Qaeda quốc tế vào cuối những năm 1980 để hỗ trợ cuộc chiến của Mujahideen chống lại Liên Xô nhưng trở nên vỡ mộng vì đấu đá nội bộ giữa các lãnh chúa. Bin Laden trở nên thân thiết với Mullah Omar và chuyển các hoạt động của Al-Qaeda đến miền đông Afghanistan, một nơi trú ẩn an toàn vì ông được Taliban bảo vệ ở đó.
Ủy ban 11/9 ở Mỹ phát hiện ra rằng dưới thời Taliban, al-Qaeda có thể sử dụng Afghanistan làm nơi đào tạo và tuyên truyền cho các chiến binh, nhập khẩu vũ khí, phối hợp với các chiến binh thánh chiến khác và âm mưu các hành động khủng bố. Trong khi al-Qaeda duy trì các trại riêng của mình ở Afghanistan, nó cũng hỗ trợ các trại huấn luyện của các tổ chức khác. Ước tính có khoảng 10.000 đến 20.000 người đã được huấn luyện tại các cơ sở này trước ngày 11/9, hầu hết trong số họ được cử đi chiến đấu cho Taliban chống lại Mặt trận Thống nhất. Một số ít hơn đã được giới thiệu vào al-Qaeda.
Sau vụ đánh bom đại sứ quán Hoa Kỳ vào tháng 8 năm 1998 có liên quan đến bin Laden, Tổng thống Bill Clinton đã ra lệnh tấn công tên lửa vào các trại huấn luyện chiến binh ở Afghanistan. Các quan chức Mỹ thúc ép Taliban đầu hàng bin Laden. Năm 1999, cộng đồng quốc tế áp đặt các lệnh trừng phạt đối với Taliban, kêu gọi giao nộp bin Laden. Taliban liên tục bác bỏ những yêu cầu này.
Các đội bán quân sự của Bộ phận hoạt động đặc biệt của Cơ quan Tình báo Trung ương Mỹ (CIA) đã hoạt động ở Afghanistan vào những năm 1990 trong các hoạt động bí mật nhằm xác định vị trí và tiêu diệt hoặc bắt giữ Osama bin Laden. Các toán này đã lên kế hoạch cho một số hoạt động nhưng không nhận được lệnh tiến hành từ Tổng thống Clinton. Những nỗ lực của họ đã xây dựng mối quan hệ với các nhà lãnh đạo Afghanistan đã được chứng minh là cần thiết trong cuộc xâm lược năm 2001.
Thay đổi chính sách của Hoa Kỳ đối với Afghanistan
Trong chính quyền Clinton, Hoa Kỳ có xu hướng ủng hộ Pakistan và cho đến năm 1998–1999 không có chính sách rõ ràng nào đối với Afghanistan. Ví dụ, vào năm 1997, Robin Raphel của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ đã yêu cầu Massoud đầu hàng Taliban. Massoud trả lời rằng, miễn là ông có kiểm soát một khu vực có kích thước bằng chiếc mũ của mình, ông sẽ tiếp tục bảo vệ nó chống lại Taliban. Cùng lúc đó, các quan chức chính sách đối ngoại hàng đầu trong chính quyền Clinton đã bay đến miền bắc Afghanistan để cố gắng thuyết phục Mặt trận Thống nhất không tận dụng cơ hội để đạt được những lợi ích quan trọng chống lại Taliban. Họ khẳng định đã đến lúc ngừng bắn và cấm vận vũ khí. Vào thời điểm đó, Pakistan đã bắt đầu một " cuộc không vận giống như Berlin để tiếp tế và tái trang bị cho Taliban", được tài trợ bằng tiền của Ả Rập Xê-út.
Chính sách của Mỹ đối với Afghanistan đã thay đổi sau vụ đánh bom đại sứ quán Mỹ năm 1998. Sau đó, Osama bin Laden bị truy tố vì liên quan đến vụ đánh bom đại sứ quán. Năm 1999, cả Mỹ và Liên Hợp Quốc đều ban hành các lệnh trừng phạt chống lại Taliban thông qua Nghị quyết 1267 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, trong đó yêu cầu Taliban đầu hàng Osama bin Laden để xét xử tại Mỹ và đóng cửa tất cả các căn cứ khủng bố ở Afghanistan. Sự hợp tác duy nhất giữa Massoud và Mỹ vào thời điểm đó là nỗ lực với CIA để truy tìm bin Laden sau vụ đánh bom năm 1998. Hoa Kỳ và Liên minh Châu Âu không hỗ trợ Massoud trong cuộc chiến chống Taliban.
Đến năm 2001, các sĩ quan CIA biết về Massoud đã thay đổi chính sách về Afghanistan. Luật sư của CIA, làm việc với các sĩ quan thuộc Phòng Cận Đông và Trung tâm Chống khủng bố, bắt đầu soạn thảo một phát hiện chính thức về chữ ký của Tổng thống George W. Bush, cho phép một chương trình hành động bí mật ở Afghanistan. Đây sẽ là lần đầu tiên trong một thập kỷ Hoa Kỳ tìm cách tác động đến tiến trình chiến tranh Afghanistan mà ủng hộ Massoud. Richard A. Clarke, chủ tịch Nhóm An ninh Chống Khủng bố dưới thời chính quyền Clinton, và sau đó là một quan chức trong Chính quyền Bush, được cho là đã trình bày một kế hoạch với Cố vấn An ninh Quốc gia củaBush là Condoleezza Rice vào tháng 1 năm 2001.
Sự thay đổi trong chính sách của Hoa Kỳ đã được thực hiện vào tháng 8 năm 2001. Chính quyền Bush đồng ý về một kế hoạch bắt đầu hỗ trợ Massoud. Một cuộc họp của các quan chức an ninh quốc gia hàng đầu đã nhất trí rằng sẽ đưa ra tối hậu thư cho Taliban để giao nộp bin Laden và các thành viên al-Qaeda khác. Nếu Taliban từ chối, Mỹ sẽ cung cấp viện trợ quân sự bí mật cho các nhóm chống Taliban. Nếu cả hai lựa chọn đó đều thất bại, "các đại biểu nhất trí rằng Hoa Kỳ sẽ tìm cách lật đổ chế độ Taliban thông qua hành động trực tiếp hơn."
Vụ ám sát Massoud trước thềm 11/9
Ahmad Shah Massoud là lãnh đạo duy nhất của Mặt trận Thống nhất (Liên minh phương Bắc) ở Afghanistan vào năm 2001. Trong các khu vực dưới quyền kiểm soát của mình, Massoud thiết lập các thể chế dân chủ và ký Tuyên bố về Quyền của Phụ nữ. Kết quả là, một số thường dân đã chạy trốn đến các khu vực do ông kiểm soát. Tổng cộng, ước tính có khoảng một triệu người chạy trốn khỏi Taliban.
Cuối năm 2000, Massoud mời một số thủ lĩnh bộ lạc Afghanistan khác đến một jirga ở miền bắc Afghanistan "để giải quyết tình trạng hỗn loạn chính trị ở Afghanistan". Trong số những người tham dự có những người theo chủ nghĩa dân tộc Pashtun, Abdul Haq và Hamid Karzai.