Ngày 7 tháng 5 năm 1999, một máy bay B-2 Spirit của Không quân Hoa Kỳ tham gia chiến dịch ném bom Nam Tư của NATO thả năm quả Bom tấn công trực diện phối hợp được dẫn đường bằng vệ tinh xuống Đại sứ quán Trung Quốc tại Beograd, Serbia và Montenegro, khiến ba nhà báo Trung Quốc thiệt mạng và 27 người khác bị thương. Sự kiện này được gọi là sự kiện ngày 8 tháng 5 ở Trung Quốc. Theo Hoa Kỳ, mục tiêu là trụ sở nhà nhập khẩu vũ khí Yugoimport của Nam Tư, cách đại sứ quán Trung Quốc 440 mét về phía nam trên cùng một con phố. Tổng thống Hoa Kỳ Bill Clinton xin lỗi về vụ đánh bom, cho rằng đó là một tai nạn.
Giám đốc Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ George Tenet điều trần rằng vụ đánh bom là vụ duy nhất trong chiến dịch do CIA tổ chức và CIA "tính sai" tọa độ của Yugoimport từ địa chỉ của nó. Tòa nhà Yugoimport sau đó bị đánh bom nhưng vẫn còn đứng vững tính đến năm 2019. Hoa Kỳ tuyên bố bản đồ và phân tích hình ảnh vệ tinh của họ xác nhận mục tiêu nhưng không xác định được đó là một đại sứ quán. Tuy được đề cập phổ biến là một nhiệm vụ và máy bay của NATO, nhưng tất cả các cuộc tấn công bằng máy bay B-2 đều nhắm mục tiêu và chỉ được thực hiện dưới sự chỉ huy của Bộ Tư lệnh châu Âu của Hoa Kỳ. Một sĩ quan CIA bị sa thải sau một cuộc điều tra.
Chính phủ Trung Quốc tuyên bố vụ đánh bom là một "hành động man rợ" và bác bỏ lời giải thích cuối cùng ngày 17 tháng 6 của phái đoàn Hoa Kỳ là "hoàn toàn không thể chấp nhận được đối với Chính phủ và nhân dân Trung Quốc". Hàng chục nghìn người tham gia các cuộc biểu tình chống Mỹ và chống NATO trên khắp Trung Quốc. Tại các thành phố lớn, đám đông tụ tập bên ngoài các phái bộ ngoại giao của Hoa Kỳ và NATO, ném đá và phá hủy xe cộ. Tư dinh của Tổng Lãnh sự Hoa Kỳ tại Thành Đô bị đốt cháy. Không có thương vong nghiêm trọng. Sinh viên người Trung Quốc và Hoa kiều ở nước ngoài biểu tình ôn hòa trước các đại sứ quán Hoa Kỳ.
Tháng 10 năm 1999, tờ báo The Observer và Politiken công bố một cuộc điều tra chung kết luận rằng vụ đánh bom là có chủ ý. Theo cuộc điều tra, NATO cho rằng đại sứ quán đang thực hiện chuyển tiếp tín hiệu cho Quân đội Nam Tư nên đã chuyển đại sứ quán từ danh sách mục tiêu bị cấm sang danh sách mục tiêu được chỉ định. Đại sứ quán được cho là thu thập thông tin tình báo về phép đo và dấu hiệu của máy bay và tên lửa NATO, bao gồm máy bay tàng hình B-2 và F-117A, và Trung Quốc được cho là thu thập các bộ phận từ một chiếc F-117A bị bắn hạ hai tháng trước đó. Hoa Kỳ và Anh gọi cuộc điều tra là bịa đặt. Tháng 4 năm 2000, tờ báo The New York Times đăng một bài viết điều tra không tìm thấy bằng chứng cho thấy vụ đánh bom là có chủ ý.
Tháng 8 năm 1999, Hoa Kỳ đồng ý trả 4,5 triệu đô la Mỹ cho các nạn nhân của vụ đánh bom và gia đình họ. Tháng 12 năm 1999, Hoa Kỳ đồng ý bồi thường cho Trung Quốc 28 triệu đô la Mỹ cho thiệt hại đối với đại sứ quán, Trung Quốc đồng ý bồi thường 2,87 triệu đô la Mỹ cho thiệt hại của những người biểu tình. Luật Quan hệ Hoa Kỳ-Trung Quốc năm 2000 mở đường cho Trung Quốc gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới. Trong chuyến thăm Trung Quốc của Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Madeleine Albright vào tháng 6 năm 2000, cả hai bên đều nói rằng quan hệ giữa hai nước đã được cải thiện. Tuy nhiên, hầu hết người dân Trung Quốc vẫn tin rằng vụ tấn công là có chủ ý. Trong một cuộc khảo sát 28 chuyên gia an ninh Trung Quốc vào năm 2002, 16 người cho rằng vụ đánh bom là có chủ ý, trong đó 14 người không nghi ngờ Clinton có liên quan. Vụ đánh bom thúc đẩy Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc củng cố năng lực tác chiến phòng không nội địa, phát triển năng lực chiến tranh mạng, chống vệ tinh và xem xét lại chính sách vũ khí hạt nhân. Năm 2020, Trung tâm Văn hóa Trung Quốc, Beograd được khánh thành trên khu đất của đại sứ quán cũ.
Diễn biến
Trong những ngày trước vụ đánh bom, một tập tài liệu tấn công có nhãn "Kho Beograd 1" được lưu hành để bộ tư lệnh phê duyệt. Tập tài liệu này bắt nguồn từ CIA và mô tả mục tiêu là một kho hàng của một cơ quan chính phủ Nam Tư bị nghi ngờ có hoạt động phổ biến vũ khí. Tổng thống Clinton phê duyệt cuộc tấn công.
Không rõ liệu những lãnh đạo NATO khác có phê duyệt cuộc tấn công hay không. Một báo cáo của Bộ Quốc phòng Pháp sau cuộc chiến cho biết rằng "Hoa Kỳ tiến hành một phần các hoạt động quân sự bên ngoài khuôn khổ nghiêm ngặt của NATO" và có một cấu trúc chỉ huy song song. NATO không có thẩm quyền sử dụng máy bay ném bom tàng hình B-2, loại máy bay được dùng trong cuộc tấn công. Việc Hoa Kỳ tiến hành các chiến dịch bên ngoài cấu trúc chỉ huy chung của NATO dẫn đến một số tranh cãi với những thành viên khác, đặc biệt là Pháp.
Theo các quan chức được tờ The New York Times phỏng vấn, mục tiêu được đối chiếu với cơ sở dữ liệu "không tấn công" gồm các địa điểm như bệnh viện, nhà thờ và đại sứ quán, nhưng địa chỉ đại sứ quán trên cơ sở dữ liệu là địa chỉ cũ. Các quan chức cho biết một danh sách tương tự ở Anh cũng có lỗi tương tự. Tuy nhiên, cuộc điều tra chung của Observer / Politiken đưa tin rằng một nhân viên kiểm soát không lưu của NATO ở Naples cho biết địa chỉ đại sứ quán Trung Quốc trên cơ sở dữ liệu là chính xác và tọa độ của đại sứ quán Trung Quốc được liệt kê chính xác trên máy tính của NATO.
Vào lúc 23:46 Giờ mùa hè Trung Âu ngày 7 tháng 5, một máy bay ném bom B-2 với tổ bay hai người thuộc Phi đội ném bom 509 của Không quân Hoa Kỳ cất cánh từ Căn cứ Không quân Whiteman, Missouri để thực hiện cuộc tấn công. Máy bay ném bom được trang bị bom Mark 84 với bộ định vị GPS JDAM. Vũ khí có độ chính xác đến 13 m (14 yd). Tuy nhiên, tọa độ do CIA cung cấp và được lập trình vào bom lại là tọa độ của đại sứ quán Trung Quốc 440 m (480 yd) về phía bắc. Vào khoảng nửa đêm theo giờ địa phương, năm quả bom rơi xuống khuôn viên đại sứ quán. Đại sứ quán đã thực hiện các biện pháp phòng ngừa trước chiến dịch đánh bom đang diễn ra, cho nhân viên về nhà và đưa những người khác xuống tầng hầm. Vụ đánh bom khiến ba người thiệt mạng: Thiệu Vân Hoàn (邵云环) thuộc Tân Hoa Xã, Hứa Hạnh Hổ (许杏虎) và vợ anh là Chu Dĩnh (朱颖) thuộc Quang Minh nhật báo. Ngoài ra, ít nhất 20 người khác bị thương. Quan chức Hoa Kỳ cáo buộc một số hoặc tất cả ba người thiệt mạng thực chất là điệp viên, nhưng Trung Quốc phủ nhận cáo buộc này.
Phản ứng Trung Quốc
Phản ứng chính phủ
Chính phủ Trung Quốc bày tỏ phẫn nộ về vụ đánh bom. Một tuyên bố chính thức lên án vụ đánh bom là "cuộc tấn công man rợ và vi phạm nghiêm trọng chủ quyền của Trung Quốc". Đại sứ Trung Quốc tại Liên Hợp Quốc gọi vụ việc là "hành động man rợ của NATO" là "vi phạm nghiêm trọng hiến chương Liên Hợp Quốc, luật pháp quốc tế và các chuẩn mực quan hệ quốc tế" và "vi phạm Công ước Genève".
Tại hội nghị khẩn cấp Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Trung Quốc sau vụ đánh bom, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Giang Trạch Dân tuyên bố "tôi bị sốc và phẫn nộ. Sự kiện này không phải là chuyện tầm thường; nó vô cùng nghiêm trọng" và "nhân dân Trung Quốc không thể bị bắt nạt!" Ông cũng nói rằng nếu Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai không dẫn dắt Trung Quốc phát triển vũ khí hạt nhân và vệ tinh thì Trung Quốc đã bị tấn công sớm hơn.
Ngày 12 tháng 5 năm 1999, Hội đồng Lập pháp Hồng Kông nhất trí thông qua nghị quyết "Lên án NATO".
Ngày 12 tháng 5 năm 1999, trong tuyên bố đầu tiên kể từ vụ đánh bom, Tổng lý Quốc vụ viện Trung Quốc Chu Dung Cơ gọi NATO là "những kẻ đạo đức giả" và tuyên bố rằng "ý tưởng bảo vệ nhân quyền và dân chủ, cũng như phản đối thanh lọc sắc tộc mà họ [NATO] đang lớn tiếng hô hào, chỉ là một tấm màn che." Ông cũng kêu gọi Hoa Kỳ và NATO chính thức xin lỗi công khai với chính phủ Trung Quốc và nhân dân Trung Quốc.
Truyền thông nhà nước Trung Quốc ban đầu không phát sóng lời xin lỗi của Clinton và Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ. Chính phủ Trung Quốc ra lệnh giải tán các cuộc biểu tình sau bốn ngày, cuối cùng phát sóng lời xin lỗi của Clinton trên truyền hình và chỉ đạo cảnh sát kiềm chế người biểu tình.
Trong một tuần, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Giang Trạch Dân từ chối các cuộc gọi điện thoại từ Clinton. Ngày 14 tháng 5, ông nhận cuộc gọi xin lỗi kéo dài 30 phút từ Clinton, khi ông bày tỏ "sự hối tiếc" về vụ việc. Giang không dùng các kênh liên lạc giữa lãnh đạo Hoa Kỳ và Trung Quốc cho đến khi Ban Thường vụ Bộ Chính trị đạt được sự đồng thuận. Thời gian mà Bộ Chính trị cần để thu thập thông tin cần thiết và quyết định phản ứng của Trung Quốc khiến lãnh đạo Đảng xem xét lại đề xuất thành lập Ủy ban An ninh quốc gia.
Sau vụ đánh bom, chính phủ Trung Quốc chỉ đạo cho các phương tiện truyền thông không tiếp tục chỉ trích tổng thống Hoa Kỳ và đưa tin về Hoa Kỳ một cách ít thù địch hơn. Những hạn chế này gây khó khăn cho báo giới Trung Quốc.
Phản ứng dư luận
Các cuộc biểu tình chống Mỹ, chống NATO quy mô lớn và thường xuyên bạo lực nổ ra trên khắp Trung Quốc, nhắm vào các phái bộ ngoại giao của Hoa Kỳ và những nước NATO khác. Những phái bộ ngoại giao của Hoa Kỳ ở Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Thành Đô và Thẩm Dương buộc phải tạm thời đóng cửa. Các cuộc biểu tình khác diễn ra ở Nam Kinh, Lan Châu, Hồng Kông và Ma Cao thuộc Bồ Đào Nha, bảy tháng trước khi được chuyển giao cho Trung Quốc. Khẩu hiệu của người biểu tình bao gồm "đừng thi TOEFL, đừng thi GRE, hãy chiến đấu hết mình chống lại Đế quốc Mỹ".
Truyền thông phương Tây cáo buộc truyền thông Trung Quốc kích động các cuộc biểu tình vì ban đầu không đưa tin về lời xin lỗi của Hoa Kỳ và những nội dung như bài viết của Nhân Dân nhật báo nói rằng NATO cố tình "làm đổ máu người Trung Quốc".
Các cuộc biểu tình tiếp diễn trong vài ngày. Hàng chục nghìn người biểu tình ném đá khiến Đại sứ Hoa Kỳ tại Trung Quốc James Sasser và những nhân viên khác bị mắc kẹt trong đại sứ quán ở Bắc Kinh. Nơi ở của tổng lãnh sự Hoa Kỳ tại Thành Đô bị đốt cháy. Đại sứ quán Albania tại Bắc Kinh cũng bị tấn công.
Trong bài phát biểu trên truyền hình toàn quốc vào gày 9 tháng 5 năm 1999, Phó Chủ tịch nước Trung Quốc Hồ Cẩm Đào lên án vụ đánh bom là "tội ác", "man rợ" và "khiến nhân dân Trung Quốc vô cùng phẫn nộ." Ông nói rằng các cuộc biểu tình trái phép ở Bắc Kinh, Thượng Hải, Quảng Châu, Thành Đô và Thẩm Dương phản ánh sự tức giận, lòng yêu nước của nhân dân Trung Quốc và chính phủ Trung Quốc hoàn toàn ủng hộ điều đó, đồng thời kêu gọi tránh các hành vi cực đoan và bất hợp pháp.
Bồi thường
Đến cuối năm 1999, quan hệ Hoa Kỳ – Trung Quốc bắt đầu dần được cải thiện. Tháng 8, chính phủ Hoa Kỳ chi trả "khoản thanh toán nhân đạo tự nguyện" trị giá 4,5 triệu đô la Mỹ cho gia đình của ba công dân Trung Quốc thiệt mạng và những người bị thương. Ngày 16 tháng 12 năm 1999, Hoa Kỳ đồng ý trả 28 triệu đô la Mỹ tiền bồi thường thiệt hại cho cơ sở Đại sứ quán Trung Quốc và Trung Quốc đồng ý trả 2,87 triệu đô la Mỹ tiền bồi thường thiệt hại cho Đại sứ quán Hoa Kỳ và những phái bộ ngoại giao khác ở Trung Quốc.
Về mặt kỹ thuật, quỹ tùy ý của Bộ Quốc phòng thanh toán khoản tiền 4,5 triệu đô la Mỹ cho các nạn nhân và gia đình, trong khi Quốc hội Hoa Kỳ chuẩn chi 28 triệu đô la Mỹ tiền bồi thường thiệt hại cho đại sứ quán Trung Quốc. Trung Quốc nhận 28 triệu đô la Mỹ tiền bồi thường từ Hoa Kỳ, nhưng phải trả lại gần 3 triệu đô la Mỹ cho thiệt hại đối với phái bộ ngoại giao Hoa Kỳ ở Bắc Kinh và những nơi khác. Hoa Kỳ chi trả thêm 4,5 triệu đô la Mỹ cho gia đình những người thiệt mạng và bị thương.
Điều tra chính thức và đưa tin
Ngày 8 tháng 5, Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ William Cohen và George Tenet đưa ra một thông cáo báo chí chung tuyên bố rằng tổ bay và thiết bị đều không phải là nguyên nhân của vụ đánh bom. Ngày 10 tháng 5, William Cohen nói với các phóng viên rằng máy bay của Hoa Kỳ tấn công nhầm mục tiêu vì tọa ném bom dựa trên một bản đồ lỗi thời, nhưng không đề cập đến CIA. Sau đó, người ta phát hiện ra rằng CIA có những bản đồ hiển thị đại sứ quán.
Trong cùng ngày, tờ The New York Times xuất bản một bài viết đưa tin rằng trong những bức ảnh mờ nhạt chụp từ trên không được dùng trong vụ đánh bom, đại sứ quán Trung Quốc và tòa nhà Yugoimport trông rất giống nhau về kích thước, hình dạng, chiều cao, khoảng cách giữa hai tòa nhà là khoảng 200 thước Anh (180 m).
Cơ quan Hình ảnh và Bản đồ Quốc gia (NIMA) ra thông báo phản bác rằng "các tin tức gần đây liên quan đến độ chính xác của bản đồ NIMA là không chính xác hoặc không đầy đủ" và "bản đồ in không nhằm mục đích và không phải nguồn duy nhất để xác định và phê duyệt mục tiêu." Tenet sau đó thừa nhận rằng bản đồ được sử dụng lẽ ra không nên được dùng để lựa chọn mục tiêu ném bom.
Tường thuật chính thức của Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ
Tháng 6, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao phụ trách chính trị Thomas Pickering dẫn đầu một phái đoàn đến Trung Quốc để trình bày quan điểm của Hoa Kỳ về vụ đánh bom.
Theo tường thuật chính thức, các nhà phân tích của CIA biết địa chỉ văn phòng Yugoimport là Bulevar Umetnosti 2 (Đại lộ Nghệ thuật số 2) và dùng vị trí, địa chỉ những các tòa nhà khác trên các con phố song song làm điểm tham chiếu để cố gắng xác định vị trí địa lý của văn phòng.
Các đường thẳng song song được kẻ từ các địa chỉ và vị trí đã biết trên một con phố song song. CIA dùng thông tin này để cố gắng tái tạo lại mô hình địa chỉ đường phố trên Đại lộ Umetnosti, một thông tin mà những người nhắm mục tiêu không biết. Mẫu địa chỉ đường phố trên Bulevar Umetnosti khác với dự kiến và người nhắm mục tiêu xác định sai đại sứ quán "nằm trên một con phố nhỏ ở một khoảng cách nào đó trên Bulevar Umetnosti" so với mục tiêu dự định.
Nhiều bước kiểm tra được thiết kế để ngăn chặn các cuộc tấn công vào các mục tiêu nhạy cảm đều thất bại do vị trí của đại sứ quán chưa được cập nhật kể sau đại sứ quán chuyển đến New Beograd vào năm 1996. Vì vậy, tọa độ của đại sứ quán Trung Quốc được lập trình vào bom trên máy bay.
Pickering cho biết không tìm thấy bằng chứng nào cho thấy đại sứ quán được dùng để hỗ trợ lực lượng Serbia và không thể tưởng tượng được bất kỳ nhóm bất hảo nào tại Hoa Kỳ lại có thể làm điều như vậy.
Tuyên bố điều trần của George Tenet
Ngày 22 tháng 7, George Tenet điều trần công khai trước Ủy ban Tình báo Hạ viện. Giống như tường thuật của Pickering ở Trung Quốc, Tenet còn thừa nhận gói mục tiêu này xuất phát từ CIA và đó là cuộc tấn công duy nhất do CIA chỉ đạo trong cuộc chiến, nói rằng cá nhân ông không biết CIA lưu hành các yêu cầu tấn công và thừa nhận rằng CIA có các bản đồ hiển thị chính xác vị trí của đại sứ quán. Trong cùng phiên điều trần, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Hoa Kỳ John Hamre nói rằng NIMA không chịu trách nhiệm.
Hậu quả đối với những nhân viên CIA chịu trách nhiệm
Tenet khiển trách sáu nhân viên CIA và sa thải một người sau điều tra. Theo một nguồn tin của Foreign Policy, nhân viên bị sa thải là William Bennett.
Phản ứng Trung Quốc
Hầu hết chính giới Trung Quốc không tin vào tường thuật của Hoa Kỳ mà cho rằng cuộc tấn công là có chủ đích. Cựu Đại sứ Trung Quốc tại Hoa Kỳ Lý Đạo Dự tuyên bố "chúng tôi không nói đó là quyết định của Clinton hay Nhà Trắng", nhưng chính phủ Trung Quốc gọi lời giải thích của Hoa Kỳ về "cái gọi là vụ đánh bom nhầm lẫn" là "hoàn toàn không thuyết phục" và không chấp nhận tường thuật của Hoa Kỳ. Trong một cuộc khảo sát 28 chuyên gia an ninh Trung Quốc vào năm 2002, 16 người tin rằng vụ đánh bom là có chủ ý, trong đó 14 người không nghi ngờ Clinton có liên quan.
Vụ đánh bom làm đóng băng quan hệ NATO - Trung Quốc trong nhiều năm. Trong cuộc gặp năm 2011 với các quan chức Hoa Kỳ sau vụ tấn công của NATO vào Pakistan năm 2011, Thượng tướng Trung Quốc Mã Hiểu Thiên hỏi mỉa mai rằng "các ông lại dùng sai bản đồ nữa à?"