Nạn đói tại Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên, Nạn đói tại Bắc Triều Tiên (tiếng Triều Tiên: 조선기근) hay còn được gọi là Hành quân gian khổ, Hành quân khổ nạn (고난의 행군) theo mô tả của chính quyền Bình Nhưỡng; là một nạn đói xảy ra ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên vào đầu thập niên 1990, đi kèm với cuộc khủng hoảng kinh tế chung ở quốc gia này từ năm 1994 đến 1998. Nạn đói bắt nguồn từ nhiều yếu tố khác nhau. Quản lý kinh tế sai lầm và mất sự hỗ trợ của đồng minh Liên Xô khiến sản xuất và nhập khẩu lương thực giảm nhanh chóng. Một loạt các trận lũ lụt và hạn hán làm trầm trọng thêm cuộc khủng hoảng. Chính phủ Triều Tiên và hệ thống kế hoạch tập trung đã tỏ ra quá cứng nhắc trong việc ngăn chặn thảm họa.
Ước tính nạn đói ở CHDCND Triều Tiên đã làm chết khoảng 240.000 tới 3.500.000 người (dân số CHDCND Triều Tiên khoảng 22 triệu người) trong thập niên 1990 với đỉnh cao là năm 1997. Một báo cáo của Cục điều tra dân số do Hoa Kỳ thực hiện vào năm 2011, ước tính số người chết quá mức từ năm 1993 đến năm 2000 là từ 500.000 đến 600.000 người. Tới năm 1999, lương thực và cứu trợ nhân đạo đã chấm dứt nạn đói, nhưng việc CHDCND Triều Tiên tiếp tục chương trình vũ khí hạt nhân dẫn tới giảm sút viện trợ quốc tế. Kể từ năm 2000, nạn đói quy mô lớn đã không còn xảy ra, nhưng do điều kiện tự nhiên khắc nghiệt, việc sản xuất đủ lương thực cho đất nước vẫn là một vấn đề khó khăn đối với Triều Tiên.
Thuật ngữ
Thuật ngữ "Hành quân gian khổ", hay "Hành quân khổ nạn" đã trở thành một phép ẩn dụ cho nạn đói sau một chiến dịch tuyên truyền của nhà nước vào năm 1993. Báo Triều Tiên Rodong Sinmun kêu gọi công dân Bắc Triều Tiên gợi lên ký ức về một câu chuyện ngụ ngôn từ thời Kim Il-sung còn là một chỉ huy của một nhóm nhỏ các chiến binh du kích chống phát xít Nhật. Câu chuyện, được gọi là "Hành quân gian khổ", được mô tả là "chiến đấu chống lại hàng ngàn kẻ thù ở cái lạnh -20 °C, dũng cảm vượt qua một trận bão tuyết lớn và đói khát, lá cờ đỏ tung bay trước hàng ngũ.".
Là một phần của chiến dịch tuyên truyền nhà nước này, việc sử dụng các từ như "nạn đói" và "đói khát" đã bị cấm đề cập vì chúng ám chỉ sự thất bại của chính phủ. Người dân Triều Tiên nếu đổ nguyên nhân cho những cái chết hàng loạt vào thời điểm đó là do nạn đói có thể gặp rắc rối nghiêm trọng với chính quyền.
Bối cảnh
Nạn đói lớn được biết đến ở Bắc Triều Tiên bằng cụm từ chính thức được ủy quyền konanŭi haenggun (Hành quân gian khổ). Đó là một trong những sự kiện trung tâm trong lịch sử Bắc Triều Tiên, và nó buộc chế độ và người dân phải thay đổi theo những cách cơ bản và không lường trước được. Hầu hết người Bắc Triều Tiên đã trải qua sự thiếu hụt dinh dưỡng từ lâu trước giữa những năm 1990. Đất nước này đã từng được nuôi dưỡng với một hệ thống kinh tế kế hoạch tập trung sản xuất lương thực quá mức, từ lâu đã đạt đến giới hạn về năng lực sản xuất và không thể đáp ứng hiệu quả với những cú sốc ngoại sinh.
Địa hình của Triều Tiên vốn không thuận lợi để tự phát triển nông nghiệp. Chỉ có khoảng 20% địa hình nhiều đồi núi của Bắc Triều Tiên là đất có thể trồng trọt. Phần lớn đất đai luôn có sương giá trong sáu tháng, chỉ cho phép một vụ mùa mỗi năm. Đất nước này chưa bao giờ tự túc về thực phẩm và nhiều chuyên gia cho rằng điều đó hoàn toàn không thực tế. Do địa hình của Bắc Triều Tiên, nông nghiệp chủ yếu tập trung ở vùng đồng bằng của bốn tỉnh ven biển phía tây. Điều này cho phép một mùa sinh trưởng dài hơn, đất san bằng, lượng mưa đáng kể và đất được tưới tiêu tốt cho phép canh tác cây trồng cao. Cùng với các tỉnh ven biển phía tây, vùng đất màu mỡ cũng chạy qua các tỉnh ven biển phía đông. Tuy nhiên, các tỉnh nội địa như Chagang và Ryanggang lại có quá nhiều đồi núi và mùa đông lạnh giá, do đó không thể cung cấp đủ lượng mưa để hỗ trợ canh tác.
Vào những năm 1980, Liên Xô đã bắt tay vào cải cách chính trị và kinh tế. Quốc gia này bắt đầu yêu cầu thanh toán từ Triều Tiên cho nguồn viện trợ trong quá khứ và hiện tại - số tiền mà Triều Tiên không thể trả. Đến năm 1991, Liên Xô tan rã, chấm dứt mọi nhượng bộ viện trợ và thương mại, như dầu giá rẻ. Không có viện trợ của Liên Xô, dòng nhập khẩu vào khu vực nông nghiệp của Triều Tiên đã chấm dứt và chính phủ tỏ ra quá thiếu linh động khi phản ứng với tình thế. Nhập khẩu năng lượng giảm 75%. Nền kinh tế đi vào vòng xoáy đi xuống, với hàng hóa xuất nhập khẩu giảm song song. Các mỏ than bị ngập lụt cần điện để vận hành máy bơm, và tình trạng thiếu than làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu điện. Nông nghiệp phụ thuộc vào hệ thống tưới tiêu bằng điện, phân bón nhân tạo và thuốc trừ sâu đã bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự sụp đổ kinh tế.
Vào đầu những năm 1990, nền kinh tế CHDCND Triều Tiên bắt đầu đứng trên bờ vực của sự sụp đổ. Từ những năm 1950 cho đến năm 1989, khu vực nông nghiệp, công nghiệp, và năng lượng tăng với cơ sở hạ tầng được liên tục tái đầu tư vào bởi thặng dư trong cán cân ngân sách quốc gia. Tuy nhiên, sau sự tan rã của Liên Xô, CHDCND Triều Tiên bước vào thời kỳ công nghiệp suy giảm mạnh. Không còn sự giúp đỡ từ Liên Xô, Triều Tiên đã không thể đáp ứng đầy đủ nhu yếu phẩm cho người dân cho nạn đói sắp tới. Trong một thời gian ngắn, Trung Quốc đã tạm thời lấp đầy khoảng trống do sự sụp đổ của Liên Xô và hỗ trợ nguồn cung lương thực của Bắc Triều Tiên với sự trợ giúp đáng kể. Trước năm 1993, Trung Quốc đã cung cấp cho Triều Tiên 77% lượng nhập khẩu nhiên liệu và 68% lượng nhập khẩu thực phẩm. Do đó, Triều Tiên đã thay thế sự phụ thuộc vào Liên Xô bằng sự phụ thuộc vào Trung Quốc. Nhưng đến năm 1993, Trung Quốc phải đối mặt với sự thiếu hụt ngũ cốc và nhu cầu đối với tiền tệ cứng, và do đó quốc gia này đã cắt giảm mạnh viện trợ cho Triều Tiên.
Các công ty thương mại nhà nước của Bắc Triều Tiên nổi lên như một phương tiện thay thế để tiến hành các mối quan hệ kinh tế đối ngoại. Trong hai thập kỷ qua, các công ty thương mại nhà nước này đã trở thành nguồn tài trợ quan trọng cho chế độ, với tỷ lệ phần trăm của tất cả các khoản thu "trực tiếp vào tài khoản cá nhân của Kim Jong-il... [đã được] sử dụng để bảo đảm và duy trì lòng trung thành với lãnh đạo tối cao".
Chính phủ Bình Nhưỡng ban đầu phản ứng bằng cách tăng cường các chính sách được thực hành trong quá khứ mà tập trung vào việc tăng các yêu cầu lao động vật chất do hạn chế tiếp cận với công nghệ mới và các đầu vào nông nghiệp cần thiết, chẳng hạn như phân bón và nhiên liệu. Quốc gia này đã sớm thúc giục các biện pháp thắt lưng buộc bụng, được đặt tên là chiến dịch "ăn hai bữa một ngày". Những biện pháp này đã chứng tỏ là không đủ trong việc ngăn chặn đà suy giảm kinh tế, do nó đòi hỏi sự cung ứng từ Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác. Nếu không có sự giúp đỡ từ các quốc gia này, CHDCND Triều Tiên không thể đáp ứng đầy đủ để đối phó với cuộc khủng hoảng tới. Theo giáo sư Hazel Smith của Đại học Cranfield, sự lệ thuộc quá mức vào Liên Xô và các nước Đông Âu khiến Triều Tiên không thể tự xoay xở khi khối liên minh này tan rã:
... các phương pháp trong quá khứ chỉ có thể tạo ra lợi ích ngắn hạn và trung hạn có thể tiếp tục tạo ra lợi ích kinh tế nhỏ hơn nữa nếu Liên Xô và khối Đông Âu vẫn còn đó và tiếp tục cung cấp dầu, công nghệ và chuyên môn.
Năm 1997, So Kwan-hui, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp CHDCND Triều Tiên, đã bị buộc tội làm gián điệp cho chính phủ Hoa Kỳ và phá hoại nền nông nghiệp Bắc Triều Tiên có chủ đích, do đó dẫn đến nạn đói. Kết quả là ông ta đã bị chính quyền Bắc Triều Tiên xử bắn công khai.
Nguyên nhân
Lũ lụt
Sự suy giảm kinh tế và các chính sách thất bại đã dẫn đến nạn đói trong những năm 1990, tuy nhiên lũ lụt và mưa bão vào giữa những năm 1990 đã khiến cuộc khủng hoảng kinh tế-xã hội trở nên trầm trọng. Cụ thể, lũ lụt trong tháng 7 năm 1995 được mô tả là có "quy mô như [hồng thủy] Kinh Thánh" bởi các quan sát viên độc lập. Khi lũ lụt tàn phá quốc gia này giai đoạn từ các năm 1995-1996, đất canh tác, thu hoạch, dự trữ ngũ cốc, xã hội và cơ sở hạ tầng kinh tế đã bị phá hủy. Bộ Nội vụ nhân đạo của Liên Hợp Quốc báo cáo rằng "giữa ngày 30 tháng 7 và 18 tháng 8 năm 1995, cơn mưa xối xả đã gây ra lũ lụt tàn phá ở Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên. Trong một khu vực, trong huyện Pyongsan thuộc tỉnh Bắc Hwanghae đã có lượng mưa 877 mm được ghi nhận chỉ trong bảy giờ, một cường độ mưa chưa từng thấy trong khu vực này... lượng nước trên sông Áp Lục chảy dọc theo biên giới Bắc Triều Tiên - Trung Quốc, đã được ước tính lên đến khoảng 4,8 tỷ tấn trong khoảng thời gian 72 giờ. Lũ lụt của cường độ này đã không được ghi nhận trong ít nhất 70 năm qua.
Các vấn đề lớn gây ra bởi lũ lụt không chỉ phá hủy đất trồng và mùa màng, mà còn mất dự trữ gạo khẩn cấp, do phần lớn lượng dữ trữ này được lưu kho dưới lòng đất. Theo Liên Hợp Quốc, lũ lụt năm 1994 và 1995 đã phá hủy khoảng 1,5 triệu tấn dự trữ ngũ cốc, và Trung tâm Kiểm Soát và Phòng Ngừa Bệnh nêu 1,2 triệu tấn (12%) sản lượng ngũ cốc, đã bị mất trong trận lũ năm 1995. Ngoài ra còn có những trận lụt lớn hơn vào năm 1996 và hạn hán vào năm 1997. Do nền kinh tế suy giảm và bị thảm họa thiên nhiên tàn phá, CHDCND Triều Tiên đã không còn các nguồn dự trữ lương thực, và khiến người dân phải đối mặt với cái chết và nạn đói.
Lỗi hệ thống phân phối công cộng
Sự tổn thương của Triều Tiên đối với lũ lụt và nạn đói đã trở nên trầm trọng hơn do sự thất bại của hệ thống phân phối công cộng. Chính quyền từ chối theo đuổi các chính sách cho phép nhập khẩu và phân phối thực phẩm mà không phân biệt đối xử đối với tất cả các khu vực của đất nước. Trong nạn đói, tầng lớp lao động thành thị của các thành phố và thị trấn của các tỉnh phía đông của đất nước đã bị ảnh hưởng nặng nề. Sự phân phối thực phẩm phản ánh các nguyên tắc cơ bản của sự phân tầng của hệ thống chủ nghĩa cộng sản.
Thực phẩm được phân phối cho mọi người theo vị thế chính trị và mức độ trung thành của họ với nhà nước.
Cấu trúc như sau (Chương trình Lương thực Thế giới coi 600 gram ngũ cốc mỗi ngày ít hơn một "khẩu phần sinh tồn"):
Tuy nhiên, thời gian thiếu lương thực kéo dài đã gây căng thẳng cho hệ thống, và nó lan truyền số lượng phân bổ thực phẩm có sẵn mỏng trên các nhóm, ảnh hưởng đến 62% dân số khi hoàn toàn phụ thuộc vào phân phối công cộng. Hệ thống này chỉ nuôi sống được 6% dân số vào năm 1997.
Nguyên nhân lâu dài
Nạn đói cũng là kết quả của đỉnh điểm của một loạt các quyết định sai lầm của chính phủ được tích lũy trong nhiều thập kỷ. Nỗ lực theo mô hình kinh tế khép kín đã khiến chính quyền từ bỏ khả năng tham gia vào thị trường quốc tế và nhập khẩu thực phẩm và thay vào đó là chủ trương thắt lưng buộc bụng như thực hiện chiến dịch "Hãy ăn hai bữa một ngày" vào năm 1991. Nỗ lực tăng xuất khẩu và kiếm ngoại hối thông qua khu vực Đặc khu kinh tế Rason năm 1991 đã không thành công - nó nằm ở khu vực biệt lập nhất của Triều Tiên và thiếu nền tảng pháp lý rõ ràng cho kinh doanh quốc tế. Chính phủ Bắc Triều Tiên cũng bỏ lỡ cơ hội cho lựa chọn ngắn hạn bằng nguồn vay từ nước ngoài để tài trợ cho nhập khẩu thực phẩm sau khi vỡ nợ các khoản vay nước ngoài trong những năm 1970.
Khủng hoảng y tế
Nguồn cung cấp y tế không đầy đủ, ô nhiễm nước và môi trường, mất điện thường xuyên và đào tạo lỗi thời đã dẫn đến một cuộc khủng hoảng chăm sóc sức khỏe làm tăng thêm sự tàn phá chung. Theo một phái đoàn UNICEF năm 1997, các bệnh viện ở Triều Tiên tuy sạch sẽ nhưng không có những vật tư và thiết bị thô sơ nhất; Máy đo huyết áp, nhiệt kế, cân, đĩa thận, thìa, bộ IV, v.v... Cuộc khảo sát cũng cho biết rất nhiều bệnh nhân được điều trị bằng bộ IV chai bia tự chế, rõ ràng không vô trùng. Không có ORS (dung dịch bù nước đường uống) và thậm chí cả các loại thuốc cơ bản nhất như thuốc giảm đau và kháng sinh.
Nạn suy dinh dưỡng
Với sự tàn phá rộng rãi của vụ thu hoạch và dự trữ lương thực, phần lớn dân số đã trở nên tuyệt vọng với thực phẩm, bao gồm cả những khu vực có thế mạnh trong sản xuất thực phẩm. Năm 1996, người ta báo cáo rằng những người trong "những nơi được cho là thịnh vượng hơn của đất nước, người dân quá đói đến phải ăn bắp ngô non trước khi quả ngô phát triển đầy đủ," thật không may việc ăn ngô non này đã làm giảm sản lượng ngô ước tính, vốn đã bị hư hại khoảng 50% sản lượng.
Người dân ở khắp mọi nơi đã bị ảnh hưởng bởi cuộc khủng hoảng, bất kể giới tính, liên kết hoặc tầng lớp xã hội. Suy dinh dưỡng ở trẻ em, như được chỉ định bởi thiếu cân nặng, được tìm thấy ở mức 3% vào năm 1987, 14% vào năm 1997 và 7% vào năm 2002.
Quân đội
Songun là chính sách "Quân đội trên hết" của Bắc Triều Tiên, ưu tiên cho Quân đội Nhân dân Triều Tiên trong các vấn đề quan trọng của nhà nước và phân bổ tài nguyên quốc gia cho "quân đội trước tiên". Mặc dù các lực lượng vũ trang được ưu tiên phân phối thực phẩm, điều này không có nghĩa là tất cả họ đều nhận được khẩu phần hào phóng.
Quân đội được cho là cũng phải tìm cách trồng lương thực để nuôi sống bản thân và phát triển các ngành công nghiệp cho phép họ mua thực phẩm và vật tư từ nước ngoài. Khẩu phần mà nhân viên quân đội nhận được là rất cơ bản, và "những người lính bình thường của quân đội triệu phú thường vẫn đói, cũng như gia đình họ, những người sẽ không được hưởng ưu đãi nếu chỉ vì con trai hay con gái họ đang phục vụ trong lực lượng vũ trang."