Chuyến bay 17 của Malaysia Airlines (MH17/MAS17) là chuyến bay quốc tế thường lệ bay từ Amsterdam đến Kuala Lumpur bị bắn rơi vào ngày 17 tháng 7 năm 2014 gần Hrabove, tỉnh Donetsk, Ukraina, cách biên giới Ukraina–Nga 40 km. Chiếc Boeing 777-200ER rơi khiến toàn bộ 283 hành khách cùng 15 thành viên phi hành đoàn thiệt mạng.
Giới chức Ukraina tuyên bố rằng chiếc máy bay bị bắn rơi ở độ cao 10.000 m bởi một tên lửa đất đối không bằng hệ thống tên lửa Buk, trong đó có dựa theo hai cuộc điện thoại giữa nhóm người ly khai thân Nga với những người thuộc Cơ quan tình báo Nga về việc vừa bắn hạ một chiếc máy bay. Tuy nhiên, phe ly khai phủ nhận đoạn băng ghi âm có liên quan đến vụ việc. Theo trang mạng RT của Nga, bộ Quốc phòng Nga báo cáo rằng ra đa hệ thống tên lửa Buk của Ukraina đang hoạt động trong khu vực tại thời điểm chiếc máy bay Malaysia rơi xuống. Tổng thống Mỹ Barack Obama, dẫn lời các quan chức tình báo Hoa Kỳ, nói rằng chiếc máy bay bị tên lửa bắn hạ, và rằng có những "bằng chứng đáng tin" cho thấy tên lửa này được phóng từ địa điểm nắm giữ bởi quân ly khai thân Nga.
Malaysia đã yêu cầu Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc thành lập một tòa án quốc tế để truy tố những kẻ bị tình nghi đã bắn rơi máy bay nhưng bị Nga bác bỏ. MH17 bị rơi trên lãnh thổ Ukraine trong khu vực do lực lượng ly khai được Nga hậu thuẫn kiểm soát.
Một số thuyết âm mưu về vụ tai nạn kể từ đó đã xuất hiện trên các phương tiện truyền thông Nga, bao gồm việc MH17 bị bắn hạ bởi tên lửa hoặc Su-25 của Ukraine. Chỉ huy không quân Nga, Trung tướng Igor Makushev cho rằng chiếc máy bay đã bị người Ukraine bắn bằng tên lửa hoặc máy bay chiến đấu. Makushev nói tại một cuộc họp báo rằng radar Nga phát hiện một máy bay phản lực gần ngay trước khi vụ tai nạn, và nó có lẽ là một máy bay phản lực chiến đấu Ukraine. Tuy nhiên những bằng chứng tại hiện trường máy bay rơi không ủng hộ lý thuyết máy bay chiến đấu của họ. Các bức ảnh về đống đổ nát với nhiều lỗ thủng đã xuất hiện trên mạng xã hội và các chuyên gia cho rằng điều đó cho thấy máy bay đã bị nhắm mục tiêu bởi một tên lửa phát nổ gần đó. IHS Jane's, một công ty tư vấn quốc phòng, kết luận rằng thiệt hại do hệ thống Buk gây ra.
Ngày 24 tháng 5 năm 2018, Nhóm điều tra chung JIT (joint investigation team) bao gồm Hà Lan, Australia, Bỉ, Ukraine trong kết luận của mình nói rằng: "Tên lửa Buk-Telar bắn rơi MH17 đến từ Lữ đoàn Tên lửa phòng không 53, đóng tại vùng Kursk thuộc Nga". Dựa vào đó các chính phủ Hà Lan và Úc buộc Nga phải chịu trách nhiệm.
Nhóm JIT từ chối sự tham dự của nước Nga cũng như bằng chứng phản bác của Nga. Trước kết luận như vậy thì nước Nga nhắc lại rằng vụ việc xảy ra ở vùng FIR Ukraina và người Nga "không tham dự vào vụ này", và đặt câu hỏi về cách thức tiến hành và độ tin cậy của báo cáo.
Bộ trưởng Giao thông Malaysia Anthony Loke ngày 30/5/2018, và sau này ngày 31/05/2019 Thủ tướng mới của Malaysia Dr Mahathir Mohamad xác nhận lại rằng (đến thời điểm năm 2019) "không có bằng chứng về việc Nga có trách nhiệm về vụ MH17" và phàn nàn rằng "...không biết tại sao chúng tôi bị loại khỏi cuộc điều tra, nhưng ngay từ đầu, chúng tôi đã thấy quá nhiều ý đồ chính trị trong đó, và... dường như tập trung vào việc cố gắng gắn nó vào trách nhiệm của người Nga"
Ngày 19/06/2019 Trưởng Công tố Hà Lan thông báo phát các lệnh truy nã quốc tế với những nghi phạm đầu tiên, là 4 nghi can, gồm 3 người Nga và 1 người Ukraina.
Đây là vụ tai nạn thảm khốc nhất trong lịch sử hãng hàng không Malaysia Airlines, tai nạn thảm khốc liên quan đến Boeing 777, đồng thời là vụ tai nạn hàng không tồi tệ nhất kể từ sau Sự kiện 11 tháng 9 với 298 người thiệt mạng. Đây cũng là vụ tai nạn thứ hai xảy ra cho Malaysia Airlines trong năm 2014 khi trước đó, ngày 8 tháng 3, Chuyến bay 370 của Malaysia Airlines mất tích khi đang trên đường bay đến Bắc Kinh. Sau hai vụ tai nạn Malaysia Airlines sau đó đã cho nghỉ hưu toàn bộ máy bay Boeing 777-200ER vào ngày 26 tháng 3 năm 2016 và thay thế bằng đội bay Airbus A330 và Airbus A350.
Máy bay
Chuyến bay 17 sử dụng chiếc máy bay Boeing 777-200ER số sêri 28411, số đăng bạ 9M-MRD. Nó là chiếc Boeing 777 thứ 84 được sản xuất, thực hiện chuyến bay đầu tiên vào ngày 17 tháng 7 năm 1997, đúng 17 năm trước thời điểm bị tai nạn. Chiếc máy bay được vận chuyển mới cho hãng Malaysia Airlines vào ngày 29 tháng 7 năm 1997. Trước khi vụ tai nạn xảy ra, chiếc máy bay đã thực hiện hơn 9.950 chuyến bay với tổng số giờ bay hơn 43.000 giờ.
Máy bay Boeing 777 lần đầu tiên được sử dụng thương mại ngày 7 tháng 6 năm 1995; và có hơn 1.200 chiếc đang hoạt động tại thời điểm tháng 6 năm 2014. Các chuyên gia hàng không nói rằng nó là một trong những chiếc máy bay dân dụng an toàn nhất. Chỉ có bốn chiếc 777 khác từng bị hư hại quá khả năng sửa chữa: Chuyến bay 38 của British Airways năm 2008; Chuyến bay 667 của EgyptAir bị cháy khoang lái tại Sân bay quốc tế Cairo năm 2011; Chuyến bay 214 của Asiana Airlines gặp tai nạn vào tháng 7 năm 2013 khiến 3 người thiệt mạng ; Chuyến bay 370 của Malaysia Airlines mất tích vào tháng 3 năm 2014 và vẫn đang được tìm kiếm tại thời điểm Chuyến bay 17 gặp nạn.
Đường bay
Máy bay khởi hành vào lúc 10:14 giờ UTC tại phi trường Schiphol và bay ngang qua Đức và Ba Lan, trước khi vào không phận Ukraina. Nó bay theo hướng Đông-Đông Nam trước khi biến mất trên màn ảnh ra đa vào lúc 13:21 giờ UTC. Theo như trang mạng Flightradar24.com tín hiệu ra đa cuối cùng nằm ở vùng Donetsk cách biên giới Nga khoảng 60 km.
Đường bay này thường được nhiều hãng hàng không sử dụng. Ngay sau khi máy bay của Malaysia Airlines bị bắn rơi, máy bay của bốn hãng hàng không khác bay trên cùng tuyến đường và không đổi hướng, gồm Singapore Airlines, Emirates, Kazakhstan Airlines và Etihad Airways.
Sau khi thông tin về tai nạn được loan ra, nhiều hãng hàng không thường sử dụng tuyến đường bay này đã tuyên bố thay đổi bằng tuyến đường bay khác. Trong số đó có Vietnam Airlines, từ sáng sớm 18 tháng 7 đã chuyển hướng, tạm thời bay vòng lên phía bắc qua không phận Belarus.
Hành khách và phi hành đoàn
Toàn bộ 283 hành khách và 15 nhân viên hãng hàng không đều thiệt mạng. Các nhân viên này đều là người Malaysia.
2/3 số hành khách đến từ Hà Lan. Trong đó có ba mẹ con là Việt kiềuHà Lan, trên hành trình trở về Hà Nội. Di hài ba mẹ con đã về nơi an nghỉ tại Nghĩa Trang Lạc Hồng Viên, tỉnh Hòa Bình, Việt Nam
Trong số hành khách có các đại biểu đang trên đường đến Hội nghị Quốc tế về AIDS lần thứ 20 tại Melbourne, gồm có Joep Lange, cựu chủ tịch Hiệp hội Quốc tế về AIDS (International AIDS Society). Thượng nghị sĩ Hà Lan Willem Witteveen và gia đình.
Bối cảnh
Sau đảo chính Ukraina năm 2014 mâu thuẫn quyền lợi nổ ra giữa chính phủ Kiev thân phương tây với vùng phía đông Ukraina có phần lớn cư dân là người sắc tộc Nga và thân với Liên bang Nga. Vùng Krym đã nhanh tay thành lập Cộng hòa Tự trị Krym, và với sự hỗ trợ của Liên bang Nga đã thực hiện Trưng cầu dân ý Krym 2014 rồi sáp nhập vào Nga.
Tại vùng đông Ukraina phe ly khai thân Nga thành lập Cộng hòa Nhân dân Donetsk và Cộng hòa Nhân dân Lugansk. Chính phủ Ukraina đã coi họ như là những kẻ khủng bố và thực hiện các chiến dịch quân sự. Kiev cáo buộc Nga giúp đỡ vũ khí cho nhóm ly khai và ủng hộ cuộc nổi dậy ở phía đông Ukraina. Cuộc chiến đã làm hàng trăm người chết.
Vùng trời trên vùng đô thị Donetsk đã được đóng bởi Ukraina vào ngày 8 tháng 7 năm 2014 ngoại trừ máy bay quá cảnh bay trên 7.900 m (25.900 ft).
Đã từng có máy bay bị bắn rơi tại vùng trời này. Sự việc được bắt đầu bằng việc máy bay Ilyushin Il-76 bị bắn rơi ngày 14 tháng 6, làm thiệt mạng 49 người. Ngày 17 tháng 7, một máy bay Sukhoi Su-25 của quân đội Ukraina và một máy bay vận tải Antonov An-26 ba ngày trước đó cũng bị bắn rơi. Quan chức chính phủ Ukraina cáo buộc quân đội Nga bắn rơi máy bay, nhưng một phát ngôn viên của Bộ Quốc phòng Nga đã phản bác những lời buộc tội đó.
Điều tra thủ phạm
Theo trang mạng đài truyền hình N-TV vào buổi chiều cùng ngày phe ly khai thân Nga loan tin trên Twitter và Facebook, họ đã bắn rớt một máy bay quân đội loại Antonov, sau khi họ đã cảnh cáo là không được phép bay ngang qua vùng này. "Chúng tôi vừa mới bắn rớt một chiếc AN-26", Igor Strelkov, bộ trưởng Quốc phòng của Cộng hòa Nhân dân Donetsk tự phong đã viết như vậy vào buổi chiều. Tuy nhiên phe ly khai từ chối về dính líu tới chiếc máy bay chở hành khách của Malaysia.
Qua một cuộc nói chuyện của phóng viên N-TV Dirk Emmerich với phe ly khai, họ cũng nói là đã bắn rơi một chiếc Antonov. Giữa cuộc nói chuyện đó thì họ mới vỡ lẽ là đó là một chiếc máy bay dân sự.
Cố vấn Bộ Nội vụ Ukraina Anton Gerashchenko nói rằng chiếc máy bay bị bắn rơi ở độ cao 10.000 m (33.000 ft) bởi một tên lửa đất-đối-không. Tổng thống Ukraina Petro Poroshenko gọi đó là "hành động khủng bố". Dịch vụ an ninh Ukraina thì tuyên bố đã chặn hai cuộc nói chuyện điện thoại trong đó ly khai thân Nga thảo luận đã bắn rơi một chiếc máy bay dân sự.
Phe nổi dậy đã tìm ra được hộp đen của máy bay. Ngày 21/7/2014 tại Donetsk chiếc hộp đen đã được lãnh tụ phe nổi dậy Aleksander Borodai trao cho đặc phái viên của Malaysia.
Cáo buộc của truyền thông Nga trong quá trình điều tra MH17
Theo cuộc thăm dò do Trung tâm Levada thực hiện trong khoảng thời gian từ 18 đến 24 tháng 7 năm 2014, 80% người Nga được khảo sát tin rằng vụ tai nạn của MH17 là do quân đội Ukraine gây ra. Chỉ có 3% số người được hỏi trong cuộc thăm dò cho rằng phe ly khai thân Nga ở miền đông Ukraine bắn hạ MH17.
Chỉ huy Dân quân Donbass Igor Strelkov đã tuyên bố trên báo chí Nga rằng một số hành khách trên máy bay đã chết vài ngày trước khi vụ tai nạn xảy ra.
Âm mưu ám sát Putin
Chuyên gia an ninh Nga Sergei Sokolov tuyên bố trên tờ báo Komsomolskaya Pravda rằng chiếc máy bay bị rơi xuống trong một chiến dịch có tên 17.17 của CIA và các cơ quan tình báo phương Tây khác. Ông cho rằng Cơ quan Tình báo Mỹ CIA đã giấu chất nổ trên máy bay và kích nổ chúng thông qua một tín hiệu được gửi từ vệ tinh trong không gian.
Tờ báo Nga Pravda đã xuất bản một câu chuyện mang tên "MH17: Một số kết luận – liệu Nato có cố gắng ám sát Putin không?" Bài báo cáo buộc rằng Tổng thống Nga Vladimir Putin được cho là đang bay cùng một lộ trình như MH17 cùng lúc đó và rằng máy bay của tổng thống Nga và MH17 có "đường nét và màu sắc rất giống nhau". Tuy nhiên, Putin đã không bay vào ngày đó.
Su-25 Ukraine bắn MH17
Bộ Quốc phòng Nga hôm 21/7/2014 tố cáo các chiến đấu cơ của Ukraine có liên quan và đứng sau vụ máy bay MH17 bị bắn hạ ở miền đông Ukraine. Theo trung tướng Igor Makushev thuộc Không quân Nga, hệ thống kiểm soát không lưu phát hiện một máy bay không quân Ukraine, dường như là chiến đấu cơ Su-25, đuổi theo hướng chiếc Boeing của Malaysia. Tờ Komsomolskaya Pravda của Nga dẫn lời nhân chứng giấu tên nói rằng, vào đúng ngày MH17 rơi (17/7/2014), có 3 chiếc máy bay chiến đấu của Ukraine đã cất cánh từ một căn cứ không quân ở khu vực Dnipropetrovsk, miền đông Ukraine, và trong số đó có một chiếc Su-25 mang theo tên lửa không đối không nhưng khi trở về căn cứ, máy bay không còn tên lửa nữa.
Trong khi đó, các thông tin trên trang web của nhà sản xuất Su-25, nơi cung cấp thông tin từ phiên bản đầu tiên của chiến đấu cơ và khả năng thực tế của loại phương tiện này, lại phản ánh điều ngược lại. Theo đó, việc một chiếc Su-25 của Nga bắn hạ chiếc Boeing 777 là điều gần như không thể về mặt kỹ thuật. Chính Tổng công trình sư chương trình máy bay Su-25 Vladimir Babak cho rằng, khả năng tên lửa không đối không phóng từ máy bay này có thể bắn hạ MH17 là rất thấp. Ông Babak giải thích rằng, sức mạnh của loại tên lửa này không đủ để tiêu diệt được chiếc may bay Boeing-777. Để tiêu diệt được MH17 bằng tên lửa R-60 thì chiếc máy bay Su-25 phải bám theo đuôi nó vì loại tên lửa này sử dụng dẫn đường hồng ngoại. Tuy nhiên, khác biệt về tốc độ giữa Boeing và Su-25 là rất lớn. Tổng công trình sư Vladimir Babak nói "Tôi không tin vào thực tế của kịch bản này và vào việc máy bay Su-25 của Ukraine có thể phóng tên lửa R-60.".
Ảnh giả MiG-29 Ukraine bắn MH17
Kênh truyền hình Channel 1 của Nga công bố hình ảnh vệ tinh cho rằng chiếc máy bay mang số hiệu MH17 của Malaysia Airlines đã bị một chiến đấu cơ MiG-29 của Ukraine bắn hạ. Người dẫn chương trình Mikhail Leontiev cho hay, nguồn tin bí mật cung cấp hình ảnh mà họ kết luận là "một chiến đấu cơ Mig-29 phá hủy máy bay chở khách Boeing". Đài này còn khẳng định đã có trong tay những bức ảnh vệ tinh từ một người có tên là George Bilt. Nguồn tin tự nhận là thuộc Viện Công nghệ Massachusetts đã có hơn 2 thập kỉ kinh nghiệm trong ngành công nghiệp hàng không. Ông đã gửi những bức ảnh bằng chứng nói trên tới ông Ivan Andriyevsky – Phó chủ tịch Hiệp hội Kỹ sư Nga.
Sau khi kênh truyền hình Nga Channel 1 công bố bằng chứng cho thấy máy bay hành khách MH17 của Malaysia bị bắn hạ bởi tiêm kích MiG-29 nói là của không quân Ukraine, lập tức cư dân mạng lên tiếng cho rằng hình ảnh do Channel 1 cung cấp là giả. Theo các blogger tại nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có blogger Nga, bằng chứng Channel 1 công bố nhiều khả năng là một sản phẩm giả mạo hơn là một bằng chứng vững chắc về thảm kịch MH17. Một Blogger Nga có tên Varlamov khẳng định, đuôi của chiếc máy bay theo hình ảnh Channel 1 công bố là của chiến đấu cơ Su-27, chứ không phải MiG-29. Blogger chỉ ra rằng, địa hình chụp từ vệ tinh do Channel 1 công bố thực chất là bản đồ do Google chụp lại từ năm 2012, tức là trước thời điểm MH17 gặp nạn khoảng 2 năm. Một số cư dân mạng đã chỉ ra rằng logo "Malaysia" trên chiếc máy bay trong hình ảnh vệ tinh ... đã đặt sai vị trí. Maksim Kats, một blogger người Nga nói rằng chiếc máy bay trong ảnh giống như kết quả tìm kiếm trên Google khi bất cứ ai đó gõ cụm từ tìm kiếm bằng tiếng Nga "tầm nhìn Boeing từ trên cao". Thêm vào đó, dường như chiếc máy bay trong ảnh là một chiếc Boeing 767 chứ không phải 777 – loại bị bắn hạ trên bầu trời Ukraine hồi tháng 7. Nhiều người khác cũng đặt câu hỏi với việc công bố MiG-29 bắn MH17 khác xa loại Su-25 vốn được truyền thông Nga khẳng định đã bắn hạ MH17 nhiều lần trước đó.
Báo Guardian dẫn lời kỹ sư Nga Mark Solonin đánh giá trong bức ảnh trên, cả hai máy bay đều có kích thước quá khổ nếu so với những cánh đồng ở phía dưới mặt đất. Ông kết luận rằng đã có kẻ ghép hình máy bay vào bức ảnh vệ tinh. Chiếc máy bay "MH17" trong ảnh cũng không phải là chiếc Boeing 777 mà thực tế là một chiếc Boeing 767. Logo của Malaysia Airlines ở máy bay trong ảnh bị gắn sai vị trí. Nếu tra trên Google dòng chữ "Boeing top view", có thể tìm thấy ngay một bức hình giống hệt chiếc Boeing trong bức ảnh do đài Nga công bố. Cộng đồng mạng nhận định có khả năng đài truyền hình Nga công bố bức ảnh giả mạo này nhằm giảm bớt sức ép lên Tổng thống Nga Vladimir Putin tại hội nghị G-20 ở Brisbane (Australia). Khủng hoảng Ukraine là một trong những chủ đề nóng nhất ở G-20.
Cuộc điều tra của Đội Điều tra chung JIT
Cuộc điều tra vụ bắn rơi MH17 được cơ quan Truy tố của Bộ Tư pháp Hà Lan chủ trì. Đây là cuộc điều tra lớn nhất trong lịch sử Hà Lan Các thám tử xem xét các mẫu pháp y từ các cơ thể và hành lý, các cuộc phỏng vấn với các nhân chứng, dữ liệu vệ tinh, thông tin liên lạc bị chặn, và các thông tin trên mạng.
Tham gia vào Đội Điều tra chung (JIT) là bốn thành viên Hà Lan, Bỉ, Ukraina, Úc
Ngày 28/9/2016, JIT tổ chức một cuộc họp báo, qua đó tiết lộ địa điểm tên lửa đã được phóng lên. Nó tìm thấy tên lửa 9M38 Buk đã được bắn ra từ một khu vực phe nổi dậy kiểm soát gần Pervomaisky, 6 km (3,7 mi) về phía Nam của Snizhne Họ cũng tìm ra hệ thống Buk tên lửa sử dụng đã được vận chuyển từ Nga sang Ukraina vào ngày xảy ra vụ tai nạn, và sau đó được đưa trở lại Nga sau vụ tai nạn. Trong cuộc điều tra, JIT phỏng vấn 200 nhân chứng, thu thập nửa triệu hình ảnh và video và phân tích 150.000 cuộc gọi điện thoại nghe lén được.