Vụ bắt giữ con tin trường học Beslan, còn được gọi là cuộc bao vây trường học Beslan, cuộc khủng hoảng con tin trường học Beslan hay thảm sát Beslan, là một vụ tấn công khủng bố bắt đầu vào ngày 1 tháng 9 năm 2004, kéo dài ba ngày và liên quan đến việc bắt giữ hơn 1.100 người làm con tin (bao gồm 777 trẻ em). Cuộc khủng hoảng kết thúc với cái chết của ít nhất 334 người, trong đó có 186 trẻ em. Sự kiện bắt đầu khi một nhóm phiến quân Hồi giáo có vũ trang, chủ yếu là người Ingush và Chechnya, chiếm Trường Số Một (SNO) tại thị trấn Beslan, Bắc Ossetia (một nước cộng hòa tự trị ở vùng Bắc Kavkaz thuộc Liên bang Nga) vào ngày 1 tháng 9 năm 2004. Những kẻ bắt giữ con tin là thành viên của nhóm Riyad-us Saliheen, được lãnh chúa Chechnya Shamil Basayev cử đến, với yêu cầu công nhận sự độc lập của Chechnya và yêu cầu Nga rút quân khỏi Chechnya. Vào ngày thứ ba của cuộc bao vây, lực lượng an ninh Nga đã xông vào tòa nhà bằng cách sử dụng xe tăng, tên lửa gây cháy và các vũ khí hạng nặng khác.
Sự kiện này đã dẫn đến những hậu quả an ninh và chính trị sâu rộng ở Nga; đáng chú ý nhất, nó đã góp phần vào một loạt cải cách của chính phủ liên bang nhằm củng cố quyền lực ở Điện Kremlin và tăng cường quyền lực của Tổng thống Nga. Tính đến năm 2026, nhiều khía cạnh của cuộc khủng hoảng vẫn còn gây tranh cãi: các câu hỏi vẫn còn liên quan đến số lượng kẻ khủng bố chính xác, bản chất của sự chuẩn bị của chúng và liệu một bộ phận của nhóm có trốn thoát hay không. Các câu hỏi về việc quản lý khủng hoảng của chính phủ Nga cũng vẫn tồn tại, bao gồm các cáo buộc về thông tin sai lệch và kiểm duyệt trên các phương tiện truyền thông, liệu các nhà báo có mặt tại Beslan có được phép tự do đưa tin về cuộc khủng hoảng này hay không, bản chất và nội dung của các cuộc đàm phán với những kẻ khủng bố, phân bổ trách nhiệm cho kết quả cuối cùng, và nhận thức rằng lực lượng quân sự quá mức đã được sử dụng.
Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR) trong phán quyết năm 2017 đã chỉ trích Nga vì đã không thực hiện đầy đủ các biện pháp phòng ngừa trước sự kiện này và vì đã sử dụng vũ lực gây chết người quá mức khi kết luận cuộc bao vây, vi phạm "quyền được sống".
Bối cảnh
Chiến tranh Chechnya và khủng bố ly khai
Cuộc bao vây trường học Beslan diễn ra trong bối cảnh Chiến tranh Chechnya lần thứ hai (1999–2009) đang diễn ra ác liệt. Sau khi Liên Xô tan rã, nước cộng hòa Chechnya thuộc Nga đã tuyên bố độc lập, dẫn đến cuộc chiến tranh thứ nhất (1994–1996). Một thỏa thuận hòa bình mong manh được ký kết năm 1996, nhưng xung đột lại bùng nổ vào năm 1999 sau các cuộc tấn công của phiến quân vào Dagestan và một loạt vụ đánh bom căn hộ ở Nga. Chính phủ Nga dưới thời Thủ tướng Vladimir Putin đã phát động chiến dịch quân sự thứ hai để giành lại quyền kiểm soát Chechnya. Cuộc chiến này nhanh chóng trở nên tàn khốc với các cáo buộc vi phạm nhân quyền nghiêm trọng từ cả hai phía. Đến năm 2004, phong trào ly khai Chechnya đã suy yếu và phân hóa, với một bộ phận ngày càng Hồi giáo hóa và chuyển sang các chiến thuật khủng bố tàn bạo, bao gồm các cuộc tấn công liều chết và bắt cóc con tin trên quy mô lớn, nhằm gây áp lực buộc Nga phải rút quân.
Các vụ tấn công tiền nhiệm
Trước Beslan, các chiến binh Chechnya đã thực hiện một số vụ tấn công khủng bố nổi bật nhằm vào dân thường Nga:
- Khủng hoảng con tin nhà hát Dubrovka (tháng 10 năm 2002): Khoảng 40-50 phiến quân Chechnya có vũ trang do Movsar Barayev chỉ huy đã chiếm Nhà hát Dubrovka ở Moskva, bắt giữ hơn 900 con tin trong ba ngày. Lực lượng đặc nhiệm Nga đã kết thúc cuộc bao vây bằng cách bơm một loại khí gây mê (sau này được xác định là dẫn xuất fentanyl) vào hệ thống thông gió của nhà hát, sau đó xông vào tòa nhà. Tất cả 40 kẻ khủng bố đều bị tiêu diệt, nhưng ít nhất 130 con tin đã chết, phần lớn do ngộ độc khí. Vụ việc này đã gây ra tranh cãi lớn về việc sử dụng vũ lực phi sát thương và tính minh bạch của chính quyền.
- Vụ đánh bom sân vận động Grozny (tháng 5 năm 2004): Một vụ nổ bom đã giết chết Tổng thống Chechnya được Nga hậu thuẫn, Akhmad Kadyrov, cùng hàng chục người khác tại một sự kiện kỷ niệm Ngày Chiến thắng.
- Cuộc tấn công Ingushetia tháng 6 năm 2004: Vào đêm 21-22 tháng 6 năm 2004, hàng trăm phiến quân Chechnya và Ingush do Shamil Basayev chỉ huy đã thực hiện một cuộc tấn công phối hợp quy mô lớn vào nước cộng hòa láng giềng Ingushetia. Chúng tấn công các đồn cảnh sát, doanh trại quân đội và kho vũ khí, giết chết hàng chục nhân viên an ninh. Cuộc tấn công này cho thấy khả năng của phiến quân trong việc tiến hành các chiến dịch phức tạp bên ngoài Chechnya và là dấu hiệu báo trước về khả năng xảy ra một vụ tấn công lớn vào Bắc Ossetia lân cận.
Chính trong bầu không khí bất ổn và leo thang bạo lực này, vụ tấn công Beslan đã được lên kế hoạch và thực hiện.
Diễn biến cuộc bao vây
Ngày 1 tháng 9 năm 2004: Bắt giữ con tin
Vào lúc 9 giờ 30 phút sáng ngày 1 tháng 9 năm 2004, ngày khai giảng đầu tiên ("Ngày tri thức") ở Nga, một nhóm khoảng 32 chiến binh có vũ trang hạng nặng, bao gồm cả nam và nữ đeo đai bom tự sát, đã lái một chiếc xe tải quân sự GAZ-66 và một chiếc xe cảnh sát bị cướp, xông vào sân Trường Số Một ở Beslan. Chúng nổ súng chỉ thiên, làm một số người bị thương và gây hoảng loạn. Một số trẻ em và phụ huynh đã kịp chạy thoát, nhưng đa số hơn 1.100 người có mặt đã bị dồn vào phòng tập thể dục (gymnasium) của trường. Những kẻ tấn công nhanh chóng gài mìn và chất nổ khắp tòa nhà, bao gồm treo bom trên các rổ bóng rổ và đặt mìn dưới sàn nhà. Các con tin bị tước điện thoại di động và bị cấm nói chuyện riêng. Chúng cũng đặt trẻ em ở các cửa sổ như lá chắn sống.
Trong những giờ đầu tiên, một số nhóm nhỏ con tin đã trốn thoát hoặc được trả tự do. Vào khoảng 16 giờ 40 phút, 12 trẻ em và một người lớn trốn trong phòng nồi hơi đã thoát ra ngoài. Cùng lúc đó, những kẻ khủng bố ném ra một cuốn băng video rỗng và một bức thư đòi hỏi các điều kiện: rút toàn bộ quân đội Nga khỏi Chechnya, và yêu cầu gặp trực tiếp Tổng thống Bắc Ossetia Alexander Dzasokhov, Tổng thống Ingushetia Murat Zyazikov, và bác sĩ nhi khoa Leonid Roshal (người từng đàm phán trong vụ khủng hoảng nhà hát Dubrovka).
Vào tối ngày đầu tiên, chính quyền Nga đã thiết lập một sở chỉ huy tác chiến xung quanh trường học. Tổng thống Putin đã cắt ngắn kỳ nghỉ và trở về Moskva. Thông tin chính thức ban đầu do chính phủ công bố đã hạ thấp số lượng con tin, chỉ nói khoảng 120 đến 354 người, một sự khác biệt so với thực tế sau này bị chỉ trích là có chủ ý nhằm giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của cuộc khủng hoảng.
Ngày 2 tháng 9 năm 2004: Đàm phán và hy vọng mong manh
Ngày thứ hai trôi qua trong căng thẳng với các nỗ lực đàm phán. Bác sĩ Leonid Roshal đã cố gắng liên lạc với những kẻ khủng bố qua điện thoại nhưng không đạt được tiến triển. Chúng từ chối nhận thực phẩm và nước uống vì lo sợ bị tẩm thuốc mê, khiến các con tin phải chịu đựng cảnh khát nước và đói khổ trong điều kiện ngột ngạt của phòng tập.
Một bước đột phá nhỏ xảy ra vào chiều hôm đó khi cựu Tổng thống Ingushetia Ruslan Aushev, một nhân vật được các chiến binh Chechnya tôn trọng, đã vào trường để đàm phán. Ông là người duy nhất không thuộc lực lượng an ninh được phép vào bên trong. Sau vài giờ thương lượng, Aushev đã thuyết phục được những kẻ bắt giữ trả tự do cho 26 người, bao gồm 11 bà mẹ đang cho con bú và 15 trẻ sơ sinh. Ông cũng mang ra một bức thư do Shamil Basayev viết tay gửi cho Tổng thống Putin, trong đó nhận trách nhiệm về vụ tấn công và lặp lại yêu sách rút quân khỏi Chechnya. Tuy nhiên, sau sự kiện này, các cuộc đàm phán tiếp theo đều bế tắc.
Ngày 3 tháng 9 năm 2004: Bùng nổ và cuộc đột kích đẫm máu
Sáng ngày thứ ba, tình hình bên trong phòng tập thể dục đã trở nên cực kỳ tồi tệ. Các con tin đã trải qua hơn 50 giờ không có thức ăn và nước uống, nhiều người kiệt sức và ngất xỉu. Vào khoảng 13 giờ 04 phút, một loạt hai tiếng nổ lớn vang lên từ bên trong trường học. Nguyên nhân chính xác của các vụ nổ vẫn còn gây tranh cãi. Một số nhân chứng và điều tra viên cho rằng một quả bom được treo trên rổ bóng rổ đã vô tình phát nổ do nhiệt độ cao hoặc do sự cố kỹ thuật, trong khi chính phủ Nga khẳng định rằng chính những kẻ khủng bố đã cố tình kích hoạt chất nổ. Dù nguyên nhân là gì, các vụ nổ đã làm sập một phần mái của phòng tập và gây ra hỗn loạn.
Ngay sau tiếng nổ, một bộ phận con tin, bao gồm nhiều trẻ em bị thương và hốt hoảng, bắt đầu chạy ra khỏi tòa nhà. Những kẻ khủng bố đã nổ súng vào những người đang bỏ chạy. Đồng thời, lực lượng an ninh Nga, vốn đã chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc tấn công, đã mở một cuộc đột kích tổng lực vào trường học. Cuộc giao tranh dữ dội kéo dài nhiều giờ với sự tham gia của xe tăng T-72, xe bọc thép BTR, trực thăng tấn công Mi-24, và các loại vũ khí hạng nặng như súng phun lửa RPO-A Shmel và súng phóng lựu RPG-7. Một chiếc xe tăng đã bắn trực tiếp vào phòng ăn của trường, nơi một nhóm phiến quân cố thủ cùng con tin. Hỏa hoạn bùng phát và lan rộng, thiêu rụi phần lớn tòa nhà.
Cuộc giải cứu kết thúc vào cuối buổi chiều. Hậu quả thật kinh hoàng: 334 người chết, bao gồm 186 trẻ em, và hơn 800 người bị thương. Trong số những kẻ khủng bố, 31 tên bị tiêu diệt, và duy nhất một tên, Nur-Pashi Kulayev, bị bắt sống.
Thủ phạm và tổ chức
Shamil Basayev và Riyad-us Saliheen
Trách nhiệm về vụ tấn công được lãnh chúa Chechnya Shamil Salmanovich Basayev công khai nhận. Basayev là một chỉ huy chiến trường khét tiếng, từng tham gia cả hai cuộc chiến tranh Chechnya và chịu trách nhiệm cho một số vụ tấn công khủng bố đẫm máu nhất ở Nga, bao gồm vụ bắt giữ con tin ở nhà hát Dubrovka và vụ đánh bom liều chết trên hai máy bay dân dụng của Nga chỉ một tuần trước Beslan. Basayev tuyên bố vụ Beslan do "Tiểu đoàn Tử đạo Riyad-us Saliheen" (Vườn của những người công chính) của ông ta thực hiện.
Thành phần nhóm tấn công
Nhóm khủng bố bao gồm khoảng 32 người, một hỗn hợp phức tạp của các chiến binh dày dạn kinh nghiệm và những kẻ cuồng tín. Trong số đó có người Chechnya, người Ingush, người Nga, người Kazakhstan, người Ả Rập và có thể cả những người gốc Phi. Điều này phản ánh tính chất quốc tế của phong trào thánh chiến ở Kavkaz. Đáng chú ý, nhóm này bao gồm ít nhất hai nữ chiến binh liều chết (shahidka), mặc đai bom và được cho là sẵn sàng kích nổ nếu cần thiết. Nhiều tên trong số chúng là những tay súng đã tham gia cuộc tấn công vào Ingushetia vào tháng 6 năm 2004, cho thấy sự liên kết chặt chẽ trong mạng lưới khủng bố khu vực.
Tên duy nhất bị bắt sống, Nur-Pashi Kulayev, sau đó đã bị xét xử và kết án tù chung thân vào năm 2006. Trong phiên tòa, Kulayev đã cung cấp nhiều chi tiết về quá trình chuẩn bị và cơ cấu tổ chức của nhóm, nhưng nhiều câu hỏi về nguồn tài trợ và sự hậu thuẫn từ bên ngoài vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng.
Hậu quả và tác động
Thương vong và tổn thất
Bảng thống kê thương vong chính thức cuối cùng cho thấy 334 người đã thiệt mạng, bao gồm 186 trẻ em. Hơn 800 người khác bị thương, nhiều người trong số đó bị bỏng nặng, gãy xương và chấn thương tâm lý kéo dài. Con số này khiến Beslan trở thành vụ tấn công khủng bố đẫm máu nhất trong lịch sử nước Nga hiện đại. Ngoài ra, 10 nhân viên của lực lượng đặc nhiệm Nga (FSB và quân đội) cũng thiệt mạng trong cuộc đột kích. Thị trấn Beslan, với dân số khoảng 30.000 người, đã mất đi gần 1% dân số chỉ trong ba ngày, một vết sẹo không thể phai mờ trong tâm trí người dân địa phương.
Phản ứng chính trị và cải cách ở Nga
Về mặt chính trị, thảm kịch Beslan đã được Điện Kremlin sử dụng để biện minh cho một cuộc cải tổ lớn nhằm tập trung hóa quyền lực. Chỉ vài tuần sau sự kiện, Tổng thống Putin đã công bố kế hoạch bãi bỏ các cuộc bầu cử trực tiếp thống đốc các tỉnh và tổng thống các nước cộng hòa, thay vào đó là cơ chế bổ nhiệm từ trung ương, với lý do cần thiết để tăng cường an ninh quốc gia trong "cuộc chiến chống khủng bố". Động thái này đã vấp phải sự chỉ trích từ các nhà hoạt động dân chủ và phương Tây, những người cho rằng nó đã làm suy yếu nền dân chủ non trẻ của Nga. Hệ thống bầu cử trực tiếp thống đốc sau đó đã được khôi phục một phần vào năm 2012, nhưng với nhiều hạn chế hơn. Bên cạnh đó, ngân sách cho các cơ quan an ninh và quốc phòng cũng tăng mạnh trong những năm sau đó.
Điều tra và trách nhiệm giải trình
Ngay sau sự kiện, một cuộc điều tra của quốc hội Nga do Phó Chủ tịch Duma Quốc gia Alexander Torshin đứng đầu đã được thành lập. Báo cáo cuối cùng được công bố vào tháng 12 năm 2006, dài hơn 300 trang, đã đổ lỗi hoàn toàn cho "những kẻ khủng bố Chechnya" về số người chết cao và kết luận rằng hành động của lực lượng an ninh Nga là "chính đáng và phù hợp". Kết luận này đã bị các nhóm nạn nhân, đặc biệt là tổ chức "Những người mẹ Beslan" (Mothers of Beslan), kịch liệt phản đối. Họ cáo buộc báo cáo là một sự minh oan và che đậy sai sót của chính phủ. Năm 2026, vào dịp kỷ niệm 22 năm sự kiện, các nạn nhân vẫn tiếp tục yêu cầu mở lại cuộc điều tra và giải mật các tài liệu liên quan, cho thấy sự bất mãn sâu sắc vẫn còn âm ỉ.
Phiên tòa đầu tiên năm 2026
Theo báo Irish Examiner đưa tin vào ngày 29 tháng 3 năm 2026, phiên tòa đầu tiên liên quan đến vụ bao vây trường học Beslan dự kiến sẽ bắt đầu. Chi tiết về phiên tòa này chưa được công bố rộng rãi, nhưng nó có thể liên quan đến các cáo buộc mới chống lại các quan chức địa phương hoặc lực lượng an ninh, đánh dấu một bước phát triển pháp lý mới trong vụ việc sau hơn hai thập kỷ. Thông tin này cho thấy nỗ lực của các gia đình nạn nhân trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự vẫn đang tiếp diễn.