Luật chống ly khai là một đạo luật quốc gia của Trung Quốc. Đạo luật được Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc khóa X, Kỳ họp thứ ba thông qua vào ngày 14 tháng 3 năm 2005 và có hiệu lực trong cùng ngày sau khi được Chủ tịch nước Hồ Cẩm Đào công bố. Đạo luật tương đối ngắn (gồm 10 điều), nhưng gây ra nhiều tranh cãi vì quy định Trung Quốc có thể thực hiện "các biện pháp phi hòa bình" nhằm thống nhất Trung Quốc.
Bối cảnh
Đảo Đài Loan được chính thức sáp nhập vào nhà Thanh năm 1683. Theo hiệp ước Shimonoseki năm 1895, Trung Quốc nhượng lại vĩnh viễn Đài Loan cho Nhật Bản. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Nhật Bản nhượng lại Đài Loan cho chính quyền Trung Hoa Dân quốc vào năm 1945. Năm 1949, Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa tuyên bố thành lập, Trung Hoa Dân quốc dời sang Đài Loan và đảo phụ cận. Chính quyền Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa coi Đài Loan là một tỉnh của Trung Quốc và tự coi mình là chính thể hợp pháp duy nhất của Trung Quốc và cũng có chủ quyền đối với Đài Loan. Theo lập luận của Trung Quốc, chính quyền Trung Hoa Dân quốc đã không còn đại diện cho chủ quyền của Trung Quốc khi nó đánh mất quyền kiểm soát Trung Quốc đại lục vào giữa những năm 1949-1950. Tuy vậy, trên thực tế, Đài Loan vẫn thuộc quyền quản lý của Trung Hoa Dân quốc.
Quan điểm chính thức của Đài Loan là Trung Hoa Dân quốc không chấm dứt sự tồn tại vào nằm 1949 mà vẫn là một thực thể chính trị có chủ quyền ở Đài Loan cho đến hiện tại, khiến cho mối quan hệ của Đài Loan và Trung Quốc giống như hai nước bị chia cắt (như Cộng hòa Dân chủ Nhân dân Triều Tiên và Hàn Quốc). Hầu hết các nước khác công nhận lập trường của Trung Quốc thông qua "Chính sách Một Trung Quốc", nhưng vẫn muốn duy trì quan hệ không chính thức với Đài Loan.
Quá trình lập pháp
Tháng 12 năm 2003, Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Hồ Cẩm Đào chỉ đạo Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc làm "luật đặc biệt về Đài Loan". Tại một phiên họp của Đảng bộ Ủy ban thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc, Ủy viên trưởng Ủy ban Thường vụ Ngô Bang Quốc nói rằng Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc phải nhanh chóng thông qua đạo luật vì "không thể loại trừ khả năng các biến cố 'độc lập Đài Loan' lớn xảy ra trong quá trình 'cải cách hiến pháp' của Đài Loan." Tháng 12 năm 2004, Ủy ban thường vụ Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc khóa X thông báo sẽ xem xét dự thảo Luật chống ly khai, sau đó quyết định trình dự thảo trước Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc thảo luận. Chủ nhiệm Ủy ban Công tác pháp chế Ủy ban thường vụ nêu rõ rằng đạo luật không nhằm mục đích áp dụng cho Hồng Kông và Ma Cao.
Ngày 14 tháng 3 năm 2005, Đại hội đại biểu nhân dân toàn quốc biểu quyết thông qua Luật chống ly khai với 2.896 phiếu thuận, 0 phiếu chống, 2 phiếu trắng và 3 đại biểu không tham gia biểu quyết. Đạo luật được Chủ tịch nước Hồ Cẩm Đào công bố và có hiệu lực trong cùng ngày.
Nội dung
Luật chống ly khai gồm 10 điều. Điều 2 tuyên bố "trên thế giới chỉ có một Trung Quốc. Đại lục và Đài Loan cùng thuộc về một Trung Quốc. Chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Trung Quốc không thể bị chia cắt. Bảo vệ chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ là nghĩa vụ chung của toàn nhân dân Trung Quốc, trong đó bao gồm đồng bào Đài Loan." Điều 3 quy định vấn đề Đài Loan là một "vấn đề di sản của Nội chiến Trung Quốc" và việc giải quyết vấn đề Đài Loan một công việc nội bộ của Trung Quốc, không thể bị thế lực nước ngoài can thiệp.
Điều 5 quy định nguyên tắc một Trung Quốc là cơ sở thực hiện thống nhất hòa bình Trung Quốc và sau thống nhất hòa bình, Đài Loan có thể "thực hành chế độ khác với đại lục và tự trị cao độ". Điều 6 quy định chính phủ Trung Quốc sẽ thực hiện các biện pháp bảo vệ hòa bình, ổn định tại khu vực eo biển Đài Loan và phát triển quan hệ hai bờ eo biển. Điều 7 quy định chính phủ Trung Quốc chủ trương thống nhất hòa bình thông qua hiệp thương và đàm phán bình đẳng giữa hai bên eo biển Đài Loan.
Điều 8 là điều khoản gây sự chú ý nhất, quy định chính phủ Trung Quốc có thể thực hiện "các biện pháp phi hòa bình và những biện pháp cần thiết khác để bảo vệ chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ" trong ba trường hợp:
- Đài Loan ly khai khỏi Trung Quốc;
- Một biến cố lớn phát sinh sẽ dẫn đến việc Đài Loan ly khai khỏi Trung Quốc;
- Khả năng thống nhất hòa bình mất đi hoàn toàn.
Phản ứng
Đài Loan
Các chính trị gia của cả Liên minh Phiến lam lẫn Liên minh Phiến lục đều chỉ trích đạo luật, cho dù có khác biệt về lý do. Liên minh Phiến lục phản ứng dữ dội đối với đạo luật và coi đạo luật là vi phạm chủ quyền Đài Loan. Liên minh Phiến lam cũng chỉ trích việc đe dọa sử dụng vũ lực chống lại Đài Loan nhưng kêu gọi đối thoại với Trung Quốc và lập luận rằng một số phần của đạo luật thể hiện sự linh hoạt chưa từng thấy từ phía Trung Quốc.
Phương Tây
Bộ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ Condoleezza Rice bình luận rằng đạo luật là "không cần thiết", trong khi người phát ngôn Nhà Trắng Scott McClellan gọi việc thông qua đạo luật là "đáng tiếc" và "không có lợi cho hòa bình và ổn định tại Eo biển Đài Loan". Chính phủ Hoa Kỳ tái khẳng định ủng hộ chính sách một Trung Quốc theo cách hiểu của Hoa Kỳ, không ủng hộ độc lập Đài Loan và phản đối hành động đơn phương nhằm thay đổi tình hình hiện tại. Hạ viện Hoa Kỳ thông qua một nghị quyết chỉ trích chính phủ Trung Quốc vì thông qua đạo luật, bày tỏ lo ngại nghiêm trọng về đạo luật và nhận xét rằng đạo luật tạo cơ sở pháp lý cho Trung Quốc sử dụng vũ lực chống lại Đài Loan.
Áp dụng
Năm 2024, chính phủ Trung Quốc ban hành Ý kiến về việc trừng phạt theo pháp luật các phần tử ngoan cố ủng hộ "độc lập Đài Loan" về tội ly khai và kích động ly khai, một phần dựa trên Luật chống ly khai, xác định rằng người ủng hộ độc lập Đài Loan trên toàn thế giới có thể bị tòa án Trung Quốc xét xử vắng mặt và tuyên phạt tử hình.