Lũ lụt Nepal–Tây Tạng 2026 là một đợt lũ quét hình thành dọc sông Trishuli đã gây ảnh hưởng hàng loạt tại các khu dân cư thuộc hai huyện Rasuwa và Nuwakot của Nepal sáng ngày 26 tháng 8 năm 2026. Trận lũ cũng tràn qua khu vực cửa khẩu Cát Long (Gyirong) ven biên giới Trung Quốc – Nepal, vốn là huyết mạch giao thương và du lịch quan trọng giữa hai nước. Đây được coi là thảm họa thiên nhiên nghiêm trọng nhất Nepal kể từ trận động đất năm 2015 khi nó đã khiến ít nhất 1.300 người thiệt mạng tại Nepal và 3 người tử vong phía Trung Quốc. Ngoài ra ít nhất 5.000 người được báo cáo là đã mất tích. Trước tình hình nguy cấp, chính quyền đã phát báo động lũ tới các cộng đồng sinh sống dọc sông thuộc các huyện Rasuwa, Nuwakot, Dhading, Gorkha và Chitwan.
Bối cảnh
Sông Trishuli đón nhận thêm dòng chảy từ sông Lhende (còn gọi là sông Lende), một phụ lưu bắt nguồn từ huyện Gyirong thuộc Khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc trước khi cuộn chảy qua khu vực Dhunche và hợp thành một phần của hệ thống sông Trishuli ở đoạn hạ lưu.
Trận lũ quét diễn ra xung quanh khu vực cửa khẩu Cát Long ở biên giới Trung Quốc – Nepal một điểm thông quan chiến lược nối liền huyện Rasuwa của Nepal với huyện Gyirong thuộc Khu tự trị Tây Tạng, Trung Quốc. Cửa khẩu này vốn có lưu lượng giao thông đông đúc mỗi ngày nhờ các hoạt động thương mại và du lịch, đặc biệt là các chuyến hành hương về núi Kailash phía Tây Tạng, vùng đất linh thiêng đối với Phật giáo, Ấn Độ giáo và Kỳ Na giáo.
Nguyên nhân
Cơ quan chức năng hiện vẫn chưa kết luận chính xác nguyên nhân dẫn đến trận lũ. Theo Bộ trưởng Ngoại giao Nepal Shisir Khanal, các đánh giá ban đầu cho thấy một trận động đất đã kích hoạt đợt lở tuyết, từ đó gây ra trận lũ quét này. Giới chức Nepal lúc đầu nhận định dòng sông Lhende có thể đã bị đất đá trôi lở chặn ngang trên địa phận Nepal, làm tích tụ thành một hồ băng tạm thời. Khối nước bị nghẽn sau đó vỡ bờ khi con đập tự nhiên cấu thành từ mảnh vụn lở tuyết bị sụp đổ, nhiều khả năng cũng do ảnh hưởng của động đất. Bên cạnh đó, không loại trừ khả năng đây là một sự cố vỡ hồ băng. Đại diện Trung tâm Phát triển Miền núi Tích hợp Quốc tế (ICIMOD) cũng xác nhận một trận lở tuyết đã diễn ra trên lưu vực sông Lhende sau động đất, trực tiếp dẫn đến thảm họa lũ lụt này.
Tuy nhiên, kết quả phân tích sóng địa chấn chu kỳ dài từ Cục Khảo sát Địa chất Hoa Kỳ (USGS) lại cho thấy các tín hiệu này tương thích với một vụ sạt lở đất chứ không phải động đất. Trận thiên tai đạt Ms 5.2, xảy ra vào lúc 02:52 UTC (tức 08:37 giờ Nepal; 10:52 giờ Bắc Kinh), với tâm chấn nằm giữa đỉnh Langtang Lirung và Vườn quốc gia Langtang. Cơn lũ quét tràn về với tốc độ và quy mô tàn phá kinh hoàng đến mức giả thuyết hàng đầu của các nhà địa mạo học cho rằng: một mảng băng hà bị đứt gãy đã rơi xuống từ độ cao hàng trăm mét, lực va chạm khủng khiếp sinh nhiệt làm băng tan chảy tức thì, tạo nên dòng lũ ban đầu và kích hoạt sự dịch chuyển, dâng trào dữ dội của khối nước xuống hạ lưu.
Ngay sau khi phát hiện các tín hiệu sóng địa chấn, những dấu hiệu của một dòng nước chảy xiết cuồn cuộn đã lập tức xuất hiện. Việc hai tín hiệu này diễn ra gần như song song, kết hợp với phân tích ảnh vệ tinh ban đầu, đã đưa các nhà nghiên cứu đến kết luận rằng một mảng băng hà rộng khoảng 2.000 ft (610 m) có thể đã đổ sập và rơi xuống từ độ cao hơn 4.000 ft (1.200 m). Chính sự cố đứt gãy này xảy ra tại khu vực cách Kathmandu khoảng 40 mi (64 km) về phía bắc, nhiều khả năng là nguyên nhân trực tiếp kích hoạt thảm họa lũ lụt.
Các bức ảnh từ vệ tinh cũng ghi nhận rõ nét hình ảnh một khối băng hà bị đổ sập.
Bên cạnh đó, Trung tâm Nghiên cứu Địa khoa học GFZ Helmholtz (Đức) đã ghi nhận một trận chấn động mạnh 4,4 độ Richter, xảy ra chỉ khoảng 7 phút trước khi camera giám sát có hiển thị thời gian ghi lại cảnh dòng nước lũ tràn qua Cửa khẩu Cát Long.
Vào ngày 27 tháng 8, chính quyền Trung Quốc đã phát đi cảnh báo về sự xuất hiện của một hồ đập nghẽn có thể tích lên tới 2.000.000 m3 (71.000.000 ft khối) ngay gần khu vực hợp lưu của hai dòng sông Chhochen Khola và Purepu Tsangpo. Cơ quan chức năng nhấn mạnh thêm rằng nguy cơ vỡ đập là rất cao, do lưu lượng nước đổ về hồ dự kiến sẽ đạt khoảng 3.000.000 m3 (110.000.000 ft khối) kéo dài cho đến ngày 30 tháng 8.
Thương vong
Tại Nepal, ít nhất 359 người được xác nhận đã thiệt mạng và 910 người khác vẫn mất tích, trong đó có tối thiểu 644 du khách quốc tế. Danh sách mất tích ghi nhận ít nhất 105 công dân Ấn Độ và 37 kiều dân nước này. Ngoại trưởng Úc cho biết trong số những người biệt tích có ít nhất 34 hành hương. Danh sách các nạn nhân mất tích còn gồm ít nhất 65 công dân Hoa Kỳ, 53 người Ukraina, 51 người Malaysia, 35 người Úc, 33 người Anh và 24 người Canada. Bộ Ngoại giao Hàn Quốc cũng thông báo 9 công dân nước này đang làm việc tại một công trường thủy điện đã mất tích. Ngoài ra, nhiều du khách đến từ Nam Phi, Nhật Bản và Hà Lan cũng nằm trong danh sách không liên lạc được. Về phía lực lượng chức năng, có ít nhất 26 cảnh sát, 9 nhân viên Lực lượng Cảnh sát Vũ trang, 44 binh sĩ Quân đội Nepal cùng nhiều cán bộ hải quan và xuất nhập cảnh được báo cáo mất tích. Chính phủ Trung Quốc cho biết gần 100 công dân nước này đang ở Nepal đã mất tích.
Trong khi đó, Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đưa tin tại huyện Gyirong, Khu tự trị Tây Tạng đã có 3 người tử vong và 558 người mất tích (bao gồm 260 người nước ngoài). Dù vậy, hiện vẫn chưa rõ các số liệu này có trùng lặp với thống kê từ phía Nepal hay không.
Thiệt hại
Nước lũ dâng cao cuồn cuộn, càn quét qua các khu dân cư nằm ở độ cao lên tới 270 ft (80 m) so với mực nước sông. Tại huyện Nuwakot, dòng nước hung hãn tràn ngập nhiều khu vực, trong đó có Timure, Dhunche, Mailung, Syafrubesi, Betrawati, Trishuli và Devighat. Giới chức địa phương cho biết thiệt hại về tài sản là vô cùng nghiêm trọng và công tác thống kê hiện vẫn đang diễn ra. Ông Bijaya Jaishi, Cục trưởng Cục Đường bộ, cho biết ước tính ban đầu về thiệt hại đối với hạ tầng cầu đường đã lên tới 15 tỷ rupee, với khoảng 19 cây cầu và 40 km đường xá bị hư hỏng, tàn phá. Bộ Giáo dục, Khoa học và Công nghệ Nepal cho biết đã có ít nhất 20 trường học bị hư hại tại các huyện Rasuwa, Nuwakot và Dhading.
Tại Nepal, thảm họa đã tàn phá nghiêm trọng nhiều khu dân cư và công trình hạ tầng, bao gồm các tuyến giao thông đường bộ. Trụ sở hải quan Rasuwagadhi bị san phẳng hoàn toàn cùng hơn 300 phương tiện đang xếp hàng tại hiện trường bị nước trôi dạt. Cây cầu nối liền với chợ Trishuli Bazaar cũng bị dòng nước lũ cuốn trôi. Về phía Trung Quốc, trận lũ khiến khu vực Cửa khẩu Cát Long bị cô lập hoàn toàn do mạng lưới đường bộ, hệ thống thông tin liên lạc và lưới điện đều bị đứt gãy. Điểm thông quan biên giới này được ghi nhận là đã 'bị tàn phá hoàn toàn'. Ngoài ra, tuyến đường nối Syafrubesi và Rasuwagadhi vốn đang trong quá trình khắc phục sau đợt lũ năm 2025 lại tiếp tục hứng chịu thêm những hư hại nặng nề.
Thảm họa gây hư hại nặng nề cho hạ tầng sản xuất, truyền tải và phân phối điện, làm gián đoạn nguồn cung tại các khu vực chịu ảnh hưởng. Tập đoàn Điện lực Nepal (NEA) cho biết sáu công trình thủy điện và trạm truyền tải trọng điểm đã bị hư hỏng. Danh sách thiệt hại bao gồm các nhà máy thủy điện Rasuwagadhi, Chilime, Trishuli 3A, Trishuli, Thủy điện Devighat, cùng trạm biến áp 220 kV Trishuli 3B Hub.
Phản ứng
Chính phủ Nepal đã huy động Quân đội, Lực lượng Cảnh sát Vũ trang và Cảnh sát Quốc gia, cùng sự trợ lực của trực thăng và các đội y tế để triển khai công tác tìm kiếm, cứu hộ và cứu trợ. Chính quyền cũng chỉ đạo điều trị y tế miễn phí cho toàn bộ các nạn nhân chịu ảnh hưởng bởi trận lũ. Theo báo cáo từ Quân đội Nepal, ít nhất 88 người đã được giải cứu an toàn. Ngay sau thảm họa, Cục Đường bộ Nepal đã bắt tay vào lắp dựng các cây cầu dã chiến để thay thế cho những cây cầu bị sập. Nhiều nạn nhân bị thương cũng đã được khẩn cấp chuyển về thủ đô Kathmandu để điều trị.
Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Trung Quốc Tập Cận Bình đã chỉ đạo tiếp tục dốc toàn lực tìm kiếm những người còn mất tích, đồng thời nâng cấp hệ thống cảnh báo và giám sát thiên tai. Chính quyền Khu tự trị Tây Tạng đã huy động gần 800 nhân viên cứu hộ, 150 phương tiện chuyên dụng cùng chó nghiệp vụ và xuồng máy để triển khai công tác ứng cứu. Các đơn vị thuộc quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc cũng được điều động tham gia hỗ trợ. Hai người đã được giải cứu an toàn tại Cửa khẩu Cát Long. Tuy nhiên, việc tiếp cận hiện trường gặp rất nhiều trở ngại do khối lượng đất đá, mảnh vụn khổng lồ tích tụ ngáng đường ở đoạn hạ lưu, cách khu vực này khoảng 3 km (1,9 mi). Hơn 300 người dân đã được sơ tán khẩn cấp khỏi vùng nguy hiểm.
Hiến chương Quốc tế về Vũ trụ và Thảm họa Lớn, cơ chế kích hoạt các chương trình theo dõi qua vệ tinh phục vụ mục đích nhân đạo đã chính thức được khởi động. Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres xác nhận các đội ngũ cùng đối tác của tổ chức đang khẩn trương điều động nguồn viện trợ và nhân lực để hỗ trợ nỗ lực ứng phó do Chính phủ Nepal dẫn đầu. Hiệp hội Chữ thập đỏ và Trăng khuyết đỏ Quốc tế cũng đã giải ngân 1,4 triệu USD kinh phí trợ giúp khẩn cấp.
Về phía Ấn Độ, Bộ trưởng Ngoại giao S. Jaishankar cho biết nước này đã vận chuyển 10 tấn hàng hỗ trợ nhân đạo và cứu trợ thảm họa bằng đường hàng không vào ngày 26 tháng 8.
Bộ Ngoại giao Mỹ tuyên bố sẽ cử một cố vấn ứng phó thảm họa tới hiện trường, đồng thời viện trợ 500.000 USD. Thủ tướng Anh Andy Burnham khẳng định Vương quốc Anh đã cam kết viện trợ 5 triệu bảng Anh để đồng hành cùng Chính phủ Nepal, cam kết nỗ lực tối đa để hỗ trợ công dân Anh tại đây và đề xuất gửi một đội cứu hộ, tìm kiếm chuyên trách.
Phía Bangladesh khẳng định sẵn sàng hỗ trợ Nepal trong các chiến dịch cứu hộ và cứu trợ. Thủ tướng Tarique Rahman cùng Tổng thống Mirza Fakhrul Islam Alamgir đã gửi lời chia buồn sâu sắc. Bộ trưởng Ngoại giao Khalilur Rahman cũng đã trao đổi trực tiếp với người đồng cấp Nepal Shisir Khanal về các phương án viện trợ cần thiết, đồng thời cam kết Bangladesh sẽ luôn đồng hành và hỗ trợ.
Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Malaysia Mohamed Khaled Nordin tuyên bố Lực lượng Vũ trang Malaysia sẵn sàng xuất quân tham gia nhiệm vụ cứu hộ ngay khi có quyết định chính thức từ chính phủ.