Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ XII, được gọi chính thức là Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII là đại hội lần thứ 12 của Đảng Cộng sản Việt Nam, diễn ra từ ngày 20 đến 28 tháng 1 năm 2016 ở Trung tâm Hội nghị Quốc gia tại phường Mễ Trì, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội. Có 1.510 đại biểu đại diện cho hơn 4,5 triệu đảng viên tham dự. Tại Đại hội này, Đảng Cộng sản Việt Nam tổ chức đánh giá kết quả lãnh đạo và phát triển đất nước sau 30 năm đổi mới, quá trình thực hiện nghị quyết Đại hội XI (2011–2015) và đề ra mục tiêu, nhiệm vụ tổng quát phát triển đất nước trong giai đoạn 2016-2020.
Ban Chấp hành Trung ương Đảng mới lần lượt bầu Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ủy ban Kiểm tra Trung ương, Tổng Bí thư theo thủ tục quy định tại Điều lệ Đảng và Quy chế bầu cử trong Đảng năm 2014 của Ban Chấp hành Trung ương.
Diễn biến trước Đại hội
Đại hội đại biểu các cấp
Theo Chỉ thị 36-CT/TW của Bộ Chính trị, các tỉnh, thành phố và tổ chức Đảng trực thuộc trung ương phải hoàn thành tổ chức đại hội các cấp, bầu ra ban chấp hành đảng ủy khóa mới và Bí thư Đảng ủy các cấp. Đại hội cấp cơ sở đồng thời đề cử đại biểu tham dự Đại hội của cơ sở Đảng trên một cấp, theo trình tự từ thấp lên cao. Về trình tự thời gian, Đại hội Đảng bộ cấp cơ sở bắt đầu từ tháng 4 năm 2015, cấp trên cơ sở hoàn thành vào tháng 8 năm 2015, cấp tỉnh và tương đương hoàn thành trong tháng 10 năm 2015.
Bộ Chính trị yêu cầu các cấp ủy Đảng phải tổ chức đại hội theo hướng thiết thực, hiệu quả, đi đôi với giữ vững nguyên tắc, kỷ luật, kỷ cương của Đảng; bảo đảm tăng cường đoàn kết, năng lực lãnh đạo của các cấp ủy; coi trọng an toàn, tiết kiệm, không phô trương; phát huy trách nhiệm, trí tuệ của các cấp ủy, của cán bộ, đảng viên và nhân dân.
Tính đến ngày 28 tháng 9 năm 2015, đã có 16/68 Đảng bộ trực thuộc Trung ương đã tổ chức xong Đại hội nhiệm kỳ mới. Theo tổng hợp bước đầu của Ban Tổ chức Trung ương, tổng số cấp ủy được bầu qua các đại hội trên là 804 đại biểu, trong đó có 225 ủy viên thường vụ. Các đại hội cũng bầu chọn ra 15 Bí thư, 34 Phó bí thư. Tuy nhiên, một số đơn vị không đảm bảo yêu cầu về cơ cấu, độ tuổi và tỷ lệ nữ như: Lào Cai, Ninh Thuận (bầu thiếu 1 cấp ủy), Khánh Hòa, Hà Nam, Bắc Ninh và Sơn La (bầu thiếu Ban thường vụ, không đủ cơ cấu tỷ lệ nữ, trẻ).
Dự thảo văn kiện Đại hội
Ngày 15 tháng 9 năm 2015, các dự thảo Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XII được công bố toàn văn trên các phương tiện thông tin đại chúng để nhân dân và các tổ chức tham gia góp ý kiến. Các dự thảo này bao gồm hai văn kiện: Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI; Dự thảo báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 2011 – 2015 phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế – xã hội 5 năm 2016 – 2020.
Việc tham gia góp ý được thực hiện rộng khắp trên các cấp cơ sở Đảng, các cơ quan đoàn thể Nhà nước và các tổ chức kinh tế, chính trị xã hội. Người dân ở khắp mọi miền được mời gọi tham gia đóng góp ý kiến qua các cấp ủy đảng cơ sở và các cơ quan báo đài, hay gửi trực tiếp về Ban Tuyên giáo trung ương Đảng. Mạng lưới bưu điện các địa phương cũng ưu tiên miễn cước cho thư tín, bưu gửi của nhân dân đóng góp ý kiến về các Dự thảo văn kiện Đại hội XII. Một trang tin về Đại hội Đảng XII gồm 4 thứ tiếng cũng được ra mắt ngày 14 tháng 9 năm 2015 để kịp thời đăng tải dự thảo văn kiện và công tác chuẩn bị Đại hội. Việc đăng tải rộng rãi toàn văn dự thảo văn kiện, nội dung góp ý đa dạng về thể loại, phương thức đóng góp linh hoạt, tiện lợi đã giúp cho hoạt động này nhận hưởng ứng từ các đoàn thể, nhân sĩ trí thức, cán bộ lão thành và đông đảo quần chúng. Các buổi họp bàn về đóng góp ý kiến dự thảo Văn kiện cũng nhận được nhiều hiến kế tâm huyết, trách nhiệm.
Trong quá trình Dự thảo văn kiện đại hội được đánh giá là mang nhiều điểm mới.
Hình thức
- Lần đầu tiên đề cập nội dung "Bảo vệ vững chắc Tổ quốc, giữ vững môi trường hòa bình, ổn định" như là một thành tố trong 5 thành tố chính. Trong văn kiện nhấn mạnh độc lập chủ quyền lãnh thổ, biển đảo của Tổ quốc là một yếu tố then chốt trong thời điểm hiện nay.
- Dự thảo đưa ra cụm từ mới "dân chủ xã hội chủ nghĩa" trong yêu cầu "Phát huy sức mạnh toàn dân tộc và dân chủ xã hội chủ nghĩa".
Kinh tế – xã hội
- Báo cáo chính trị thể hiện cái nhìn thực tế hơn so với Đại hội XI: không đặt vấn đề phấn đấu đến năm 2020 đưa nước ta thành một nước công nghiệp hiện đại, mà chỉ nhấn mạnh là sớm đưa nước ta thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại.
- Nhấn mạnh đổi mới toàn diện và đồng bộ.
- Trong Dự thảo phương hướng nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm tới, mục tiêu kinh tế được đặt lên hàng đầu. Trong đó, dự thảo nhấn mạnh rằng mọi doanh nghiệp thuộc các thành phần kinh tế đều phải hoạt động theo cơ chế thị trường, bình đẳng và cạnh tranh theo pháp luật.
Công tác nhân sự
Tại kỳ họp 6 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI đã bàn và quyết nghị quy hoạch Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư và các chức danh lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước, với các tiêu chuẩn được đặt ra. Công tác chuẩn bị nhân sự cho Đại hội 12 là một trong những chủ đề quan trọng trong lịch trình làm việc của cả ba Hội nghị cuối, thứ 12, 13 và 14 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa 11. Các vị trí chủ chốt bao gồm: Ban chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, Ban Bí thư khóa 12 và bốn nhân sự lãnh đạo chủ chốt khóa 12 (Tổng Bí thư Đảng, Chủ tịch nước, Thủ tướng, Chủ tịch Quốc hội). Cơ cấu 200 người vào Ban Chấp hành TƯ gồm 180 ủy viên chính thức, 20 ủy viên dự khuyết.
Hội nghị lần thứ 12 diễn ra tại Hà Nội từ ngày 5 tháng 10 năm 2015. Tại phiên khai mạc, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã đọc diễn văn về công tác nhân sự cho Đại hội. Trong đó, ông nêu bật những đánh giá về công tác tuyển chọn cán bộ ở cấp ủy địa phương trong thời gian qua. Về nhân sự Trung ương gồm Bộ Chính trị, Ban Bí thư và các chức danh chủ chốt, đây là một nhiệm vụ quan trọng, đòi hỏi Ban Chấp hành Trung ương cần thống nhất cao. Ông cũng đề nghị Trung ương thảo luận kỹ lưỡng, cho ý kiến và đề xuất tiêu chí xem xét trường hợp "đặc biệt" đối với Ủy viên Trung ương và Ủy viên Bộ chính trị, Ban Bí thư tái cử khóa 12. Trong ngày làm việc thứ ba, ngày 7 tháng 10, Trưởng ban Tổ chức Trung ương đọc tờ trình của Bộ chính trị về tình hình, kết quả giới thiệu nhân sự Trung ương Đảng.
Hội nghị lần thứ 13 diễn ra từ ngày 14 đến 21 tháng 12 năm 2015. Tại hội nghị này, các đại biểu đã thảo luận dân chủ, thông qua danh sách đề cử các Uỷ viên Trung ương khoá XII, bỏ phiếu biểu quyết đề cử nhân sự cấp cao trong Bộ Chính trị, Ban Bí thư và Ban Kiểm tra khóa mới. Các vị Ủy viên Trung ương khóa XI (cả chính thức và dự khuyết) đã viết phiếu giới thiệu các vị Ủy viên Bộ Chính trị, Ban Bí thư khóa XI đủ tiêu chuẩn, điều kiện, trong độ tuổi ứng cử 4 chức danh lãnh đạo chủ chốt của Đảng và Nhà nước.
Hội nghị lần thứ 14 diễn ra từ 11 đến 13 tháng 1 năm 2016, là hội nghị cuối cùng của Ban chấp hành Trung ương khoá 11. Hội nghị lần này bàn về các nội dung: Thảo luận, thông qua chủ trương ký hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP); tiếp tục hoàn thiện công tác nhân sự chuẩn bị cho Đại hội Đảng 12.
Ngày 17 tháng 1 năm 2016, Phó Trưởng ban thường trực Ban Tuyên giáo Vũ Ngọc Hoàng cho biết: "Quá trình T.Ư xem xét bằng hình thức phiếu kín, với chức danh Tổng Bí thư cho khóa tới, các đại biểu trong độ tuổi đạt số phiếu quá thấp, dẫn tới chưa chọn được nhân sự dự kiến Tổng Bí thư từ các đại biểu còn trong độ tuổi. Từ thực tế này, Trung ương quyết định phải có trường hợp đặc biệt, tức là trong số các nhân sự quá tuổi đang là ủy viên Bộ Chính trị khóa 11, phải có ít nhất 1 người ở lại. Trong T.Ư cũng có ý kiến nên ở lại 2 hoặc 3 trường hợp. Bộ Chính trị họp thảo luận và thống nhất đề nghị với T.Ư chọn phương án chỉ ở lại 1 trường hợp để bảo đảm tính kế thừa, ổn định và tạo điều kiện trẻ hóa cán bộ, nên không chọn phương án ở lại 2 - 3. T.Ư đã thảo luận qua 2 kỳ và quyết định chọn phương án giữ lại 1 trường hợp đặc biệt để giới thiệu Tổng bí thư." Có 9 ủy viên Bộ Chính trị khóa XI trên độ tuổi đã xin rút.Lần thứ nhất là chọn phương án nào, phương án một thì giữ lại Tổng Bí thư, phương án hai là giữ lại Tổng bí thư, Chủ tịch nước và phương án ba là cả Tổng bí thư, Chủ tịch nước, Thủ tướng Chính phủ. Hội nghị thảo luận và trung ương đã chọn phương án một.
Theo ông Vũ Trọng Kim, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tại Hội nghị Trung ương 14, đề cử bốn vị là các ông Trương Tấn Sang, Nguyễn Tấn Dũng, Nguyễn Sinh Hùng và Tô Huy Rứa cho vị trí Tổng bí thư bên cạnh đề cử ông Nguyễn Phú Trọng. Bốn ông xin rút, tỷ lệ phiếu giới thiệu ông Nguyễn Phú Trọng tại Hội nghị Trung ương 14 cao tới hơn 75%. Theo ông Vũ Ngọc Hoàng, trong Bộ Chính trị và Ban Bí thư thống nhất rất cao (có 19/19 ý kiến giới thiệu ông Nguyễn Phú Trọng). Trước đó, vị trí Tổng bí thư được giới thiệu từ ủy viên Bộ Chính trị còn trong độ tuổi với số phiếu rất ít (giới thiệu tại Hội nghị 13). Theo Thượng tướng Võ Tiến Trung - Uỷ viên Trung ương Đảng, Giám đốc Học viện Quốc phòng trả lời báo chí ngày 23 tháng 1 thì Ban Chấp hành Trung ương khóa XI giới thiệu ông Nguyễn Phú Trọng là trường hợp đặc biệt tái cử chức vụ Tổng Bí thư. Ban chấp hành Trung ương XI cũng giới thiệu Chủ tịch nước là ông Trần Đại Quang, Thủ tướng là ông Nguyễn Xuân Phúc, Chủ tịch Quốc hội là bà Nguyễn Thị Kim Ngân. Phải tới tháng 7, các chức danh của nhà nước mới xuất hiện vì phải do Quốc hội bầu sau khi Quốc hội khóa mới được bầu tháng 5. Trước đó Ban Chấp hành Trung ương khóa XII tổ chức Hội nghị để xem xét.
Ông Vũ Ngọc Hoàng, Phó Trưởng ban thường trực Ban tuyên giáo Trung ương cũng cho biết các Ủy viên Trung ương quá tuổi gồm: ông Uông Chu Lưu, Phó Chủ tịch Quốc hội; Thượng tướng Bùi Văn Nam, Thứ trưởng Bộ Công an; Đại tướng Đỗ Bá Tỵ, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng, Tổng tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam; ông Huỳnh Phong Tranh, Tổng thanh tra Chính phủ được Trung ương giới thiệu tái cử. Ban chấp hành Trung ương khoá XI ra quyết định là Uỷ viên Bộ Chính trị, Ban Bí thư trên 65 tuổi thì nhìn chung phải nghỉ hưu, trừ "trường hợp đặc biệt"; các Uỷ viên Trung ương trên 60 cũng phải nghỉ hưu, trừ các "trường hợp đặc biệt" được Bộ Chính trị trình Trung ương để Trung ương giới thiệu ra Đại hội (không tính ủy viên TW được đề cử vào BCT, BBT).
Các ứng cử viên vào Ban Chấp hành trung ương khóa mới phải học tới 6 lớp đào tạo lý luận đặc biệt. Trong hội nghị Trung ương 13, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng có đề xuất các đại biểu Đại hội viết bằng tay đề cử những người vào BCH Trung ương hoặc vào 4 chức vụ cao nhất, chủ chốt trong Đảng. Cơ cấu 200 người vào Ban Chấp hành TƯ gồm 180 ủy viên chính thức, 20 ủy viên dự khuyết.
Theo Quyết định 224 về Quy chế Bầu cử trong Đảng (tháng 6/2014), một số điểm đáng lưu ý liên quan đến Đại hội 12 như sau:
- Kết quả bầu cử ở chi bộ cấp dưới phải được chuẩn y của cấp ủy cao hơn mới có hiệu lực (Điều 2).
- Ủy viên Ban chấp hành TƯ tự ứng cử để được bầu vào Bộ Chính trị, Ban Bí thư (Điều 9).
- Bầu các vị trí thanh viên Bộ Chính trị, Tổng Bí thư, Ban Bí thư là bỏ phiếu kín.
- Vị trí Tổng Bí thư: chỉ có thành viên của Bộ Chính trị ứng cử (Điều 9)
- Ủy viên BCH TƯ đề cử ủy viên khác vào Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ủy ban Kiểm tra TƯ, đề cử thành viên Bộ Chính trị làm Tổng bí thư (Điều 11),
- Ở các hội nghị của Ban Chấp hành Trung ương, các Ủy viên Bộ Chính trị, Ủy viên Ban Bí thư không được đề cử nhân sự ngoài danh sách do Bộ Chính trị đề cử; không được ứng cử và nhận đề cử nếu không có tên trong danh sách đề cử của Bộ Chính trị. (Điều 13).
Bình luận về Quy chế Bầu cử này, BBC viết thực chất là nó 'tước đoạt' quyền lực chính của Ban chấp hành Trung ương, mà dồn gánh, gần như toàn bộ trách nhiệm và quyền lực cho Bộ Chính trị. Quyết định này hướng tới loại bỏ ông Nguyễn Tấn Dũng trở thành ứng cử viên cho vị trí Tổng Bí thư.
Theo Phó trưởng ban thường trực Ban Tuyên giáo Trung ương Vũ Ngọc Hoàng: Đại hội (ĐH) Đảng 12 sẽ quyết định cuối cùng về nhân sự khóa mới và Quyết định 244 của T.Ư không cản trở các nhân sự mới được quyền ứng cử tại ĐH... Dư luận cho rằng Quyết định 244 đưa ra một quy chế bầu cử mất dân chủ, ở chỗ không cho ứng cử, đề cử. Hiểu như thế cũng chưa chuẩn. Theo ông Trần Văn Hằng – Uỷ viên Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Uỷ ban Đối ngoại của Quốc hội: Tinh thần Quyết định 244 (về quy chế bầu cử trong Đảng) thì người không được cấp uỷ giới thiệu sẽ không được ứng cử, không được nhận đề cử (nếu được Đại hội đề cử thì phải xin rút), nhưng quyền quyết định cuối cùng vẫn là của Đại hội. Như vậy là rất dân chủ.
Truyền thông nước ngoài trước Đại hội
Thời gian diễn ra Đại hội là chủ đề được quan tâm hàng đầu. Chuyên gia Thayer (Úc) cho rằng việc chuẩn bị chậm trễ, lặng lẽ cho Đại hội 12 cho thấy dường như nội bộ Đảng còn chưa đồng thuận trong một số vấn đề như tình hình tranh chấp Biển Đông, quan hệ với Trung Quốc và lựa chọn nhân sự cấp cao sắp tới.