Dubrovnik (phát âm tiếng Croatia: [dǔbroːʋniːk] ⓘ; tên cũ tiếng Latinh: Ragusa) là một thành phố của Croatia nằm trên bờ Biển Adriatic thuộc vùng Dalmatia. Thành phố là một trong những điểm thu hút khách du lịch nổi bật nhất tại Địa Trung Hải, cảng biển và trung tâm của hạt Dubrovnik-Neretva. Dân số tổng cộng của thành phố là 42.615 (thống kê dân số năm 2011). Năm 1979, phố cổ Dubrovnik có mặt trong danh sách Di sản thế giới của UNESCO.
Sự thịnh vượng của thành phố trong lịch sử dựa trên thương mại hàng hải; là thủ đô của Cộng hòa hàng hải Ragusa, nó đạt tới độ phát triển cao, đặc biệt trong thế kỷ 15 và 16, khi nó trở nên nổi tiếng với sự giàu có và ngoại giao khéo léo.
Năm 1991, sau sự tan rã của Nam Tư, Dubrovnik bị vây hãm bởi quân lính Serbia và Montenegro của Quân đội Nhân dân Nam Tư (JNA) trong bảy tháng và bị thiệt hại nặng nề bởi các cuộc pháo kích. Sau công việc sửa chữa và phục hồi trong những năm 1990 và đầu những năm 2000, Dubrovnik nổi bật trở lại là một trong những địa điểm du lịch hàng đầu ở Địa Trung Hải.
Tên gọi
Hai tên Dubrovnik và Ragusa đồng tồn tại trong hàng thế kỷ. Ragusa, được ghi chép trong nhiều dạng ít nhất kể từ thế kỷ thứ 10, vc là tên chính thức của Cộng hòa Ragusa cho tới năm 1808, và là tên của thành phố trong Vương quốc Dalmatia cho tới năm 1918, trong khi Dubrovnik, được ghi chép lần đầu vào thế kỷ 12, được sử dụng rộng rãi từ cuối thế kỷ 16 hoặc đầu thế kỷ 17.
Tên Dubrovnik của thành phố được ghi chép lần đầu trong Hiến chương Ban Kulin (1189). Nó được giải thích nhiều nhất là "dubron", một từ trong ngữ tộc Celt cho nước (tiếng Gaul dubron, tiếng Ireland dobar, tiếng Wales dubr/dwfr, tiếng Cornwall dofer), gần giống các tên địa danh Douvres, Dover, và Tauber.
Tên cũ Ragusa được ghi chép trong dạng tiếng Hy Lạp Ῥαούσιν (Rhaousin, La tinh hóa Ragusium) trong thế kỷ thứ 10. Nó được ghi chép trong nhiều dạng khác nhau trong thời trung cổ, Rausia, Lavusa, Labusa, Raugia, Rachusa. Đã có nhiều cố gắng trong việc tìm nguồn gốc tên gọi này. Những gợi ý bao gồm bắt gồm từ tiếng Hy Lạp ῥάξ, ῥαγός "nho"; ῥώξ, ῥωγός "lối đi hẹp"; ῥωγάς "gồ ghề (đá)", ῥαγή (ῥαγάς) "khe nứt"; từ tên của bộ lạc Epirote Rhogoi, từ một chất nền không xác định tiếng Illyria. Có ý kiến cho rằng nó có liên quan đến Ragusa, Ý. Putanec (1993) đưa ra một đánh giá về nguồn gốc tên gọi, và ủng hộ giải thích về tên tiền-Hy Lạp ("tiếng Pelasgia"), từ gốc tiếng Hy Lạp ῥαγή "khe nứt", với hậu tố -ussa cũng được tìm thấy trong tên tiếng Hy Lạp của Brač, Elaphousa.
Lịch sử
Nguồn gốc
Theo De Administrando Imperio (k. 950) của Konstantinos VII, Ragusa được thành lập vào thế kỷ thứ 7, được đặt tên theo "hòn đảo nhiều đá" Lausa, bởi người tị nạn đến từ Epidaurum (Ragusa Vecchia), một thành phố Hy Lạp nằm ở khoảng 15 km về phía nam, khi thành phố đó bị phá hủy trong cuộc tấn công của người Slav.
Những khai quật năm 2007 cho thấy một vương cung thánh đường Đông La Mã từ thế kỷ thứ 8 và những phần của tường thành thành phố.
Kích thước của vương cung thánh đường cổ cho thấy có một khu dân cư khá lớn vào thời gian đó.
Cũng có bằng chứng về sự tồn tại của một khu dân cư thời kỳ tiền Công giáo.
Antun Ničetić, trong cuồn sách Povijest dubrovačke luke ("Lịch sử cảng Dubrovnik") của ông năm 1996, giải thích lý thuyết rằng Dubrovnik được thành lập bởi thủy thủ người Hy Lạp, là một trạm giữa hai khu dân cư của Hy Lạp là Budva và Korčula, cách nhau 95 hải lý (176 km; 109 mi).
Cộng hòa Ragusa
Sau sự sụp đổ của Vương quốc Ostrogothic, thị trấn này thuộc sự bảo hộ của Đế quốc Đông La Mã. Người dân Dubrovnik trong những thế kỷ trung cổ đó là người La Mã. Sau Thập tự chinh, Dubrovnik thuộc chủ quyền của Venice (1205–1358). Sau trận hỏa hoạn phá hủy gần như toàn bộ thành phố vào tối ngày 16 tháng 8 năm 1296, một quy hoạch mới được phát triển. Theo Hòa ước Zadar năm 1358, Dubrovnik nhận được trạng thái độc lập là nước chư hầu của Vương quốc Hungary.
Giữa thế kỷ 14 và năm 1808, Dubrovnik tự cai quản nó với tư cách là một nước tự do, mặc dù nó là nước chư hầu từ năm 1382 đến năm 1804 của Đế quốc Ottoman và phải cống nạp hàng năm cho hoàng đế. Nước cộng hòa này đạt đến thời kỳ vàng son trong thế kỷ 15 và 16, khi nhà nước này có thể cạnh tranh với nước cộng hòa Venice và các nước cộng hòa hàng hải Ý khác.
Trong hàng thế kỷ, Dubrovnik là đồng minh của Ancona, một đối thủ cộng hòa hàng hải khác ở vùng Adriatic là đối thủ của Venice, là đối thủ chính của Đế quốc Ottoman trong việc quản lý vùng Adriatic. Liên minh này cho phép hai thị trấn nằm trên hai bờ cạnh đối diện của biển Adriatic chống lại những nỗ lực của người Venice làm cho Adriatic trở thành một "Vịnh Venice", cũng kiểm soát trực tiếp hoặc gián tiếp tất cả các cảng Adriatic. Ancona và Dubrovnik đã phát triển một tuyến thương mại thay thế cho Venice (Venice - Áo - Đức: bắt đầu từ Dubrovnik, đi đến Ancona, qua Florence và kết thúc tại Flanders như có thể thấy trên bản đồ này.
Cộng hòa Ragusa nhận được đạo luật riêng của nó từ năm 1272, những đạo luật này có điều lệ thực thi phong tục La Mã. Đạo luật này bao gồm các quy định về quy hoạch thị trấn và quy định kiểm dịch (vì lý do vệ sinh).
Nước cộng hòa này là một nước thực thi sớm những gì hiện nay được coi là luật và thể chế hiện đại: một dịch vụ y tế được đưa ra năm 1301, với hiệu thuốc đầu tiên được mở cửa năm 1317, vẫn vận hành cho tới ngày nay. Một nhà tế bần được mở cửa năm 1347, và bệnh viện kiểm dịch đầu tiên (Lazarete) được thành lập năm 1377. Trao đổi nô lệ bị bãi bỏ năm 1418, và trại trẻ mồ côi mở cửa năm 1432. một hệ thống cung cấp nước dài 20 km (12 mi), thay cho một bể chứa, được xây dựng năm 1438 bởi kiến trúc sư và kỹ sư người Napoli Onofrio della Cava. Ông hoàn thành cống dẫn nước với hai đài phun nước công cộng. Ông cũng xây dựng một số cối xay dọc theo một trong các chi nhánh của nó.
Thành phố này bị cai trị bởi tầng lớp quý tộc Latinh-Dalmatia và hình thành hai hội đồng thành phố. Như thường lệ trong thời gian đó, họ đã duy trì một hệ thống giai cấp nghiêm ngặt. Nước cộng hòa này đã bãi bỏ trao đổi nô lệ sớm từ thế kỷ 15 và coi trọng sự tự do. Thành phố đã bảo vệ thành công chủ quyền của nó bằng cách cân bằng thành công lợi ích của Venice và Đế quốc Ottoman trong nhiều thế kỷ.
Các ngôn ngữ được nói bởi người dân ở đây là tiếng Dalmatia La Mã và tiếng Croatia. Tiếng Croatia dần dần thay thế tiếng Dalmatia từng tí một kể từ thế kỷ thứ 11 bởi người dân định cư tại đây. Tiếng Ý và tiếng Veneto trở thành những ngôn ngữ quan trọng trong văn hóa và thương mại tại Dubrovnik. Cùng lúc đó, Dubrovnik trở thành cái nôi của văn học Croatia.
Nền kinh tế giàu có của nước cộng hòa này một phần là kết quả của phát triển đất đai, nhưng đặc biệt là do giao thương hàng hải. Với sự ngoại giao giỏi, các thương gia Dubrovnik đã đi lại tự do trên biển, thành phố có một đội tàu chở hàng lớn (argosy) di chuyển khắp thế giới. Từ những chuyến đi này, họ đã thành lập một số khu định cư, từ Ấn Độ đến Mỹ, và mang theo một phần văn hóa và thực vật của quê hương trong mỗi chuyến hành trình. Một trong những chìa khóa thành công của nó không phải là chinh phục, mà là giao dịch và đi thuyền dưới cờ trắng với một từ tiếng Latinh: Libertas (tự do) nổi bật trên đó. Lá cờ được thông qua khi giao dịch nô lệ bị bãi bỏ vào năm 1418.
Nhiều Conversos, người do thái từ Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha bị hấp dẫn tới thành phố này. Tháng 5 năm 1544, một con tàu cập bến tại đây chứa đầy người tị nạn Bồ Đào Nha. Năm 1571 Dubrovnik bán quyền bảo hộ một số khu định cư Công giáo tại một số phần của Đế quốc Ottoman cho Pháp và Venice. Trong thời gian này cũng có một thuộc địa của Dubrovnik tại Fes ở Maroc. Giám mục của Dubrovnik là người bảo hô tôn giáo năm 1571. Thời điểm này chỉ có 16 quốc gia khác có người bảo hộ tôn giáo; bao gồm Pháp, Tây Ban Nha, Áo, Bồ Đào Nha, Ba Lan, Anh, Scotland, Ireland, Napoli, Sicily, Sardinia, Savoy, Lucca, Hy Lạp, Illyria, Armenia và Liban.
Nước cộng hòa này dần dần suy thoái do sự kết hợp của khủng hoảng hàng hải Địa Trung Hải và trận động đất khủng khiếp năm 1667 khiến hơn 5.000 người chết và di chuyển hầu hết những tòa nhà công cộng, do đó làm ảnh hưởng đến toàn bộ chất lượng cuộc sống của nước này. Năm 1699, nước cộng hòa này bắt buộc phải bán hai vùng lãnh thổ đất liền của nó cho người Ottoman để tránh chiến tranh với quân Venice đang phát triển. Ngày nay phần đất này thuộc về Bosna và Hercegovina và là nơi duy nhất để tiếp cận biển Adriatic của quốc gia này. Một sự nổi bật về ngoại giao của Dubrovnik là sự liên quan đến Cách mạng Mỹ.
Năm 1806, thành phố này đầu hàng quân Napoleon, vì đó là cách duy nhất để chấm dứt cuộc bao vây kéo dài một tháng bởi các hạm đội Nga-Montenegro (trong đó 3.000 khẩu pháo đã bắn phá thành phố). Ban đầu, Napoleon chỉ yêu cầu cho phép quân đội của mình được đi lại tự do, hứa hẹn sẽ không chiếm lãnh thổ và nhấn mạnh rằng người Pháp là bạn của Dubrovnik. Tuy nhiên, sau đó, quân đội Pháp đã chặn đứng các bến cảng, buộc chính phủ phải nhượng bộ và để quân đội Pháp vào thành phố. Vào hôm đó, tất cả cờ và phù hiệu trên tường thành của thành phố được sơn màu đen để thể hiện sự đau buồn. Năm 1808, Nguyên soái Auguste de Marmont đã bãi bỏ nước cộng hòa và ban đầu sáp nhập nó vào Vương quốc Ý của Napoleon và sau đó là các tỉnh Illyria dưới sự cai trị của Pháp. Điều này kéo dài cho đến ngày 28 tháng 1 năm 1814 khi thành phố đầu hàng quân đội Anh và Áo do thuyền trưởng William Hoste dẫn đầu bao vây pháo đài.
Ngôn ngữ
Ngôn ngữ chính thức cho tới năm 1472 là tiếng Latinh. Sau đó, Thượng nghị viện của nước này quyết định ngôn ngữ chính thức là phương ngữ Dubrovnik của tiếng Dalmatia La Mã, và ngăn cấm việc sử dụng tiếng Croatia trong tranh luận thượng nghị viện. Gospari (tầng lớp quý tộc) giữ được ngôn ngữ của họ hàng thế kỷ, nhưng dần dần biến mất.
Tiếng Ý được sử dụng tại nước này bị ảnh hưởng lớn bởi Tiếng Veneto và phương ngữ Toscana. Tiếng Ý bắt nguồn từ các tầng lớp thương gia nói tiếng Dalmatia, là kết quả của sự ảnh hưởng từ Veneto.
1918–1991
Với sự sụp đổ của Đế quốc Áo-Hung năm 1918, thành phố được sáp nhập vào Vương quốc mới của người Serbia, Croatia, và Slovenia (sau này là Vương quốc Nam Tư). Dubrovnik trở thành một trong 33 vùng của vương quốc này. Năm 1929 Yugoslavia được chia thành 9 Banovina, thành phố này trở thành một phần của Banovina Zeta. Năm 1939 Dubrovnik trở thành một phần của Banovina Croatia.
Trong Thế chiến thứ II, Dubrovnik trở thành một phần của Nhà nước Độc lập Croatia, chính phủ bù nhìn của Quốc xã, ban đầu bị chiếm bởi quân đội Ý, và bởi quân đội Đức sau ngày 8 tháng 9 năm 1943. Vào tháng 10 năm 1944 Quân đội viên đội biệt động Nam Tư chiếm Dubrovnik, bắt hơn 300 công dân và hành hình 53 người không qua xét xử; sự kiện này được biết đến theo tên gọi của hòn đảo nhỏ nơi nó xảy ra Daksa Massacre. Lãnh đạo cộng sản trong vài năm sau đó tiếp tục các cuộc truy tố chính trị, lên tới đỉnh điểm vào ngày 12 tháng 4 năm 1947 với việc bắt giữ và giam cầm hơn 90 công dân Dubrovnik.
Dưới thời cộng sản Dubrovnik đã trở thành một phần của Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Croatia và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Nam Tư. Năm 1979, thành phố gia nhập danh sách Di sản thế giới của UNESCO.
Từ năm 1991: Sự tan rã của Vương quốc Nam Tư và hậu quả
Năm 1991 Croatia và Slovenia, trong thời gian đó là các nhà nước cộng hòa thuộc Cộng hòa Liên bang Xã hội chủ nghĩa Nam Tư, tuyên bố độc lập. Khi đó, Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Croatia được đổi tên thành Cộng hòa Croatia.
Mặc dù có sự phi quân sự hóa của phố cổ từ đầu những năm 1970 để cố gắng ngăn nó trở thành nạn nhân của chiến tranh, nhưng sau sự độc lập của Croatia năm 1991 Quân đội Nhân dân Nam Tư (JNA) của Nam tư, khi đó bao gồm chủ yếu là người Serbia, tấn công thành phố. Chính phủ Croatia mới thiết lập tiền đồn quân sự trong chính thành phố. Montenegro, dẫn đầu bởi tổng thống Momir Bulatović, và thủ tướng Milo Đukanović, lên nắm quyền trong cách mạng chống quan chức và là đồng minh của Slobodan Milošević tại Serbia, tuyên mố rằng Dubrovnik sẽ không thuộc về Croatia vì họ cho rằng trong lịch sử nó chưa bao giờ là một phần của Croatia. Mặc dù thực ra phần lớn người dân ở đây là người Croatia, rất ít người Montenegro và người Serbia chỉ chiếm 6,8% dân số.
Vào ngày 1 tháng 10 năm 1991 Dubrovnik bị tấn công bởi JNA với cuộc vây hãm Dubrovnik kéo dài bảy tháng. Cuộc tấn công bằng pháo lớn nhất xay ra vào ngày 6 tháng 12 với 19 người chết và 60 người bị thương. Số lượng thương vong đang bị tranh cãi, và Chữ thập đỏ Croatia cho rằng 114 người dân đã bị giết, trong đó có nhà thơ Milan Milišić. Báo chí nước ngoài đã bị chỉ trích vì đặt sự chú ý nhiều hơn vào những thiệt hại của phố cổ thay vì thương vong của người dân. Tuy nhiên, các cuộc tấn công pháo binh vào Dubrovnik đã phá hủy 56% các tòa nhà của thành phố ở các mức độ khác nhau, vì thành phố có tường thành bao quanh, một di sản thế giới được UNESCO công nhận, nó vẫn tồn tại sau khi trúng 650 đạn pháo binh. Quân đội Croatia phá bỏ vòng vây vào tháng 5 năm 1992, và giải phóng khu vực xung quanh Dubrovnik vào cuối tháng 10, nhưng sự đe dọa có thể bị tấn công bất cứ lúc nào bởi JNA vẫn thường trực trong ba năm sau đó.