Đệ Nhất đế chế, hay chế độ Napoleon, tên chính thức Cộng hòa Pháp, sau đó là Đế quốc Pháp (tiếng Pháp: Empire Français; tiếng Latinh: Imperium Francicum) là một chế độ chính trị trong lịch sử nước Pháp, do Napoléon Bonaparte lập ra, để thay thế cho chế độ tổng tài trước đó(Consulat). Đệ Nhất đế chế bắt đầu từ ngày 18 tháng 5 năm 1804 - khi có quyết nghị của thượng viện (Sénatus-consulte) tuyên bố tôn Napoléon Bonaparte lên làm hoàng đế nước Pháp và kết thúc vào ngày 6 tháng 4 năm 1814, khi Napoléon thoái vị và phải đi đày sang đảo Elba.
Mặc dù Pháp đã thành lập một đế chế thuộc địa ở nước ngoài từ đầu thế kỷ 17, nhà nước Pháp vẫn là một vương quốc dưới quyền nhà Bourbons và là một nước cộng hòa sau Cách mạng Pháp. Các nhà sử học gọi chế độ của Napoléon là Đế chế thứ nhất để phân biệt với Đế chế thứ hai theo chủ nghĩa phục hưng (1852–1870) do cháu trai ông là Napoléon III cai trị.
Napoléon trở thành Hoàng đế Pháp vào ngày 18 tháng 5 năm 1804. Ông lên ngôi Hoàng đế vào ngày 2 tháng 12 năm 1804, chấm dứt thời kỳ tồn tại của Chế độ tổng tài Pháp. Bất chấp việc ông đăng quang, bang này vẫn tiếp tục được gọi chính thức là "Cộng hòa Pháp" cho đến tháng 10 năm 1808. Đế Chế đã giành được những chiến thắng quân sự sớm trong Chiến tranh Liên minh thứ Ba chống lại Áo, Phổ, Nga, Bồ Đào Nha và các quốc gia đồng minh. Sự thống trị của Pháp được tái khẳng định trong Chiến tranh Liên minh thứ tư, tại Trận Jenanăm 1806 và Trận Friedland năm 1807, trước thất bại cuối cùng của Napoléon tại Trận Waterloo năm 1815.
Các cuộc chiến tranh tiếp theo, được gọi là Chiến tranh Napoléon, đã phát triển nước Pháp trên phần lớn Tây Âu và vào Ba Lan. Vào thời điểm lớn nhất vào năm 1812, Đế chế Pháp có 130 căn cứ, cai trị hơn 44 triệu người và có một quân đội lớn ở Đức, Ý, Tây Ban Nha và Công quốc Warsaw. Sự ra đời của Bộ luật Dân sự Pháp thông qua lục địa gia tăng sự bình đẳng pháp lý, tạo ra các hệ thống bồi thẩm đoàn và ly hôn hợp pháp hóa.
Napoléon thoái vị vào ngày 11 tháng 4 năm 1814. Đế quốc được đưa trở lại trong thời gian Trăm ngày vào năm 1815 cho đến khi thất bại của Napoléon trong trận Waterloo, đánh dấu sự chấm dứt của Đệ Nhất Đế Chế và khởi đầu của Sự Khôi Phục Vương Triều Bourbon.
Lịch sử
Bối cảnh
Thời đó, nước Pháp đã trải qua cuộc Cách mạng, rồi Chế độ Đốc chính (Directoire). Ngày 18 tháng Sương mù, tức ngày 9-11-1799, Napoléon làm một cuộc đảo chính và lập ra Chế độ Tổng tài (Consulat) gồm 3 người cai trị nước Pháp do Napoléon làm Đệ Nhất Tổng tài (Premier consul), cùng với Emmanuel-Joseph Sieyès và Roger Ducos.
Cuộc trưng cầu dân ý (plébiscite) ngày 6-11-1804 đã hợp thức hóa việc chuyển sang Đệ Nhất Đế chế. Thượng viện công bố nghị quyết tôn Napoléon lên làm hoàng đế nước Pháp từ ngày 18-5-1804. Napoléon Bonaparte được Giáo hoàng Piô VII làm lễ phong vương tại Nhà thờ Đức Bà Paris ngày 2-12-1804 với danh hiệu Napoléon đệ Nhất. Tuy nhiên, khi đội vương miện thì chính Napoléon đã giật lấy từ tay giáo hoàng và tự đội lên đầu mình.
Từ chính phủ cai trị đến đế chế
Năm 1799, Napoléon Bonaparte được bổ nhiệm làm Hoàng đế. Nền cộng hòa dưới thời Napoléon Bonaparte trở nên thịnh vượng trở lại. Là người đứng đầu nhà nước, ông tự coi mình là một "người nổi tiếng" mà nền cộng hòa có thể tin tưởng. Vào tháng 2 năm 1804, hoàng gia Georges Cadoudal đã lên kế hoạch cho một âm mưu. Để tránh sự phục hồi của chế độ quân chủ, vào ngày 27 tháng 3 năm 1804, Thượng viện đã không ngần ngại đề xuất với Napoléon Bonaparte để chuyển chính quyền.
Vào ngày 18 tháng 5 năm 1804, một "sắc lệnh thượng viện" đã trao lại chính phủ Cộng hòa cho lãnh sự chính và trao cho ông danh hiệu "Hoàng đế Pháp". Vào ngày 6 tháng 11 năm 1804, kết quả cuối cùng của cuộc trưng cầu dân ý đã được công bố: 3,572 triệu phiếu ủng hộ và 2572 phiếu chống. Nghị định Thượng viện này đã được thông qua. Hiến pháp thứ XII (Hiến pháp năm 1804) đã thành lập Đế quốc Pháp. Sắc lệnh của Thượng viện này đã trao lại chính phủ Cộng hòa cho một hoàng đế cha truyền con nối, cũng như những đứa con của ông được sinh ra ngoài giá thú, những đứa con được sinh ra từ giá thú, và nhận con nuôi, nhưng không bao gồm những đứa con được sinh ra ngoài giá thú, kể cả anh em của ông. Con cháu của Joseph Bonaparte và Louis Bonaparte, nhưng không phải là hậu duệ của Lucien Bonaparte và Jérôme Bonaparte (vì họ đã kết hôn với những người có địa vị xã hội thấp).
Đệ Nhất Cộng hòa đã không giải thể ngay lập tức: nó tiếp tục một thời gian về việc đánh số các tài liệu chính thức của chế độ mới, nó cũng xuất hiện trong lời thề của sự đăng quang của hoàng đế (ngày 2 tháng 12 năm 1804), nó cũng tồn tại trong luật chính thức Về biểu hiện (cho đến tháng 7 năm 1807) và trên các tài liệu dân sự khác nhau của người dân thường (cho đến cuối năm 1805) và trên đồng tiền (Franc vàng cho đến năm 1808). Nghị định Thượng viện ngày 19 tháng 8 năm 1807 đã bãi bỏ ủy ban đánh giá dự luật, đồng thời sửa đổi Hiến pháp thứ XII, thành lập chính phủ. Trước đây, đoạn mở đầu của các đạo luật được ban hành là: "Napoléon, bởi ân sủng của Chúa và Hiến pháp Cộng hòa, Hoàng đế của Pháp, từ cuộc sống này đến mãi mãi, sẽ có phước lành vĩnh cửu". Sau năm 1807, nó đã trở thành một phát biểu: "Napoléon, từ ân sủng của Thiên Chúa và Hiến pháp, Hoàng đế của người Pháp, vua của Ý và bảo hộ của Liên bang Rhein, từ đời này mãi mãi". Đế quốc Pháp trở thành trung tâm của hệ thống chính trị Châu Âu lục địa với nhiều chư hầu, và dưới sự cai trị của một người, ông có quyền lực tối cao - Napoléon.
Sự khởi đầu của đế chế (1804)
Vào ngày 25 tháng 5 năm 1804, Napoléon đã ký một nghị định thành lập chính quyền tỉnh Vendée tại La Roche-sur-Yon, cũng dựa trên một dự án quy hoạch đô thị lớn. Dự luật nhằm loại bỏ sự bất ổn ở Vendée.
Vào ngày 15 tháng 7, Bắc Đẩu Bội tinh đã được trao lần đầu tiên.
Đăng quang vào ngày 2 tháng 12 năm 1804
Napoléon I lên ngôi Hoàng đế bởi Giáo hoàng Piô VII tại Nhà thờ Đức Bà. Napoléon thực sự đã được trao vương miện bởi sự tận hiến của Giáo hoàng, bởi vì lễ đăng quang là để bôi dầu thánh, và giáo hoàng đã làm, giống như những người cai trị khác, áp dụng Napoléon với dầu thánh truyền thống trên cơ thể. Do đó, việc Napoléon đeo vương miện trên đầu không liên quan gì đến việc đăng quang, bởi vì vương miện chỉ là biểu tượng của sức mạnh đế quốc và không khác gì thánh giá và thánh kiếm.
Hoàng đế không phải là một người đam mê tôn giáo. Ông không nhận Bí tích Thánh Thể về lễ đăng quang. Chúng ta có thể nhớ sự đăng quang của Hoàng đế Charlemagne, cũng như cách đây rất lâu khi Napoléon đặt vương miện trên đầu. Sau đó, ông đăng quang vợ Josephine. Thế là Josephine trở thành nữ hoàng. Cảnh này được ghi lại bởi bức tranh bộ ngànhn dầu nổi tiếng "Sự đăng quang của Napoléon" của họa sĩ Jacques-Louis David.
Sự đăng quang của đế chế có đầy đủ các biểu tượng. Việc chuyển từ chế độ cộng hòa sang đế chế đòi hỏi phải có huy hiệu của đế chế và một số biểu tượng biểu tượng mới để thiết lập một truyền thống chưa từng có. Napoléon tự coi mình là người đạt được sự thống nhất, và ông quyết định kết hợp các biểu tượng của người Pháp trước đây và biểu tượng của quyền lực châu Âu bây giờ.
Con ong được cho là phản ánh triều đại Merowinger, và bố cục của nó trên huy hiệu và áo choàng của Đế chế gợi nhớ đến hoa loa kèn của triều đại Kapetinger. Bàn tay công lý đã được sử dụng trong lễ đăng quang của vương triều Kapetinger, lần này để cho thấy rằng đế chế được thừa hưởng sức mạnh của vương triều Kapetinger. Sau triều đại Merovingian, triều đại Carolus và Kapetinger, Napoléon muốn chứng minh rằng ông là người sáng lập ra "triều đại thứ tư" - triều đại Bonaparte. Các biểu tượng khác được sử dụng trong lễ đăng quang đều là đạo đức. Do đó, Napoléon đã giữ thánh giá của Charlemagne và đeo vương miện của Charlemagne. Kiếm và vương trượng của ông cũng được cho là "Hoàng đế Charlemagne": thực tế, chúng đã được sử dụng trong nhiều thế kỷ trong các lễ đăng quang của các triều đại Valois và Bourbon.
Huy hiệu cũng có hoa văn đại bàng, trong đó đề cập đến đại bàng của Bắc Đẩu La Mã. Đồng thời, đại bàng cũng là biểu tượng của Hoàng đế Charlemagne. Màu đỏ của áo choàng hoàng gia trực tiếp tham chiếu màu tím của Đế quốc La Mã. Theo cách này, Napoléon đã hóa trang thành người thừa kế của Đế quốc La Mã và Charlemagne.
Lời thề của Napoléon I tại lễ đăng quang:
"Tôi thề sẽ bảo vệ sự toàn vẹn lãnh thổ cộng hòa, tuân thủ và đảm bảo các thỏa thuận và quyền tự do tín ngưỡng giáo hội; tuân thủ và bảo đảm quyền bình đẳng, tự do chính trị và dân sự, để duy trì hiện trạng tài sản của nhà thờ được bán, không tăng thuế, chỉ tăng thuế theo luật pháp; Bảo vệ Bắc Đẩu Bội tinh, coi lợi ích, hạnh phúc và danh dự của nhân dân Pháp là tiêu chí duy nhất để quản cai trị Pháp".
Trong mắt người dân, Napoléon trở thành nguyên thủ quốc gia: ông đại diện cho sự đồng thuận chính trị đạt được giữa một quốc gia và một vị quân vương được chọn và che chở bởi ân sủng của Chúa. Tuy nhiên, ở nước ngoài, ông được coi là người kế thừa cuộc cách mạng và về cơ bản là đối lập với chế độ quân chủ. Sự mơ hồ này rõ ràng đã trở thành một điểm yếu của chế độ mới.
Các cuộc chiến tranh thời Đệ Nhất đế chế
Tiếp theo cuộc chiến tranh với một số vương quốc ở châu Âu trong Liên minh thứ nhất từ thời Cách mạng, rồi sau đó với Liên minh thứ hai, nên ngay từ ngày đầu, Đệ Nhất đế chế đã phải đương đầu với Chiến tranh Liên minh thứ ba. Chiến thắng quyết định của Napoléon trong trận Austerlitz đã chỉ có thể làm giảm sự đe dọa đó trong một thời gian ngắn.
Năm 1806, Đại quân Pháp đã khuất phục được nước Phổ trước khi vào Ba Lan, và cuối cùng đánh bại Nga trong trận Friedland (nay là Pravdinsk, Nga) ngày 14-6-1807. Trên nền tảng này Napoléon đã buộc Nga phải ký hòa ước Tilsit ngày 7-7-1807, tạm chấm dứt 2 năm chiến tranh liên tục trên lục địa châu Âu.
Việc chen chân của Pháp vào bán đảo Iberia đã gây ra cuộc chiến tranh giành độc lập của Tây Ban Nha, một cuộc chiến tranh tàn bạo, kéo dài xấp xỉ 6 năm (từ 24-5-1808 tới 10-4-1814) làm cho đế quốc Pháp bị suy yếu trầm trọng.
Năm 1809, Pháp lại đánh nhau với Áo trong Chiến tranh Liên minh thứ năm. Pháp thắng và Áo phải ký Hiệp ước Schönbrunn (Viên) ngày 14-10-1809.
Năm 1812, các căng thẳng ngoại giao với Nga, khiến Pháp xâm lấn Nga. Đây là thảm họa cho Napoléon và Đế chế, vì hao tổn rất nhiều quân sĩ trong các trận chiến và dịch bệnh, đói rét
Năm 1813, trận chiến với Liên minh thứ sáu khiến Pháp bị đuổi ra khỏi Đức và ngày 6.4.1814 hoàng đế Napoléon phải thoái vị, chịu đi đày ở đảo Elba (Ý)
Tiếp theo Đệ Nhất đế chế là Thời Phục hưng thứ nhất (Première Restauration) ngắn ngủi của vương triều Bourbon từ 6-4-1814 tới 20-3-1815. Napoléon mưu toan trốn khỏi đảo Elba, quay về Pháp lấy lại quyền hành từ tay vua Louis XVIII, đây là Thời kỳ 100 ngày, từ 20-3-1815 tới 22-6-1815. Napoléon lại đối đầu với Liên minh thứ bảy và cuộc đại bại của quân Pháp trong Trận Waterloo đã chấm dứt hẳn những gì còn sót lại của Đệ Nhất đế chế. Trở về Pháp 3 ngày sau, hoàng đế Napoléon đệ Nhất lại phải thoái vị lần thứ hai và bị đưa đi đày ở đảo Saint Helena trên Đại Tây Dương cho tới chết.
Vào thời cực thịnh (1812), Đế quốc Pháp có 130 tỉnh (Départements), cai trị trên 44 triệu dân, có các đội quân trú đóng ở các nước Ý, Đức, Tây Ban Nha và Công quốc Warszawa (Ba Lan ngày nay).
Đế chế cũng mang đậm nét bành trướng bá quyền (xâm lấn nhiều nước châu Âu) và gia đình trị. Các anh em, họ hàng của hoàng đế Napoléon Đệ Nhất được phong làm vua ở một số nước châu Âu.
Sự mở rộng của đế chế
Napoléon Bonaparte đã biến đế chế thành một cường quốc châu Âu thông qua chiến thắng và liên minh quân sự. Đế chế bao phủ gần như toàn bộ lục địa châu Âu. Với sự hỗ trợ về quân sự và tài chính của Anh, các quốc vương châu Âu đã tổ chức các liên minh chống Pháp hết lần này đến lần khác, nhưng tất cả đều bị Napoléon nghiền nát.
Năm 1805, với sự hỗ trợ của Vương quốc Ireland, Đế quốc Nga và Đế quốc Áo đã thành lập Liên minh thứ Ba. Đối mặt với liên minh Pháp thứ Ba, Napoléon bắt đầu cuộc chiến tranh Áo đầu tiên. Bảy đội quân của Napoléon đã vượt qua Áo, băng qua Sông Rhine và gặp Đức. Hoàng đế Napoléon bao vây kẻ thù Karl Mack ở Ulm. Vào ngày 19 tháng 10, Mack đã đầu hàng. Đó là một chiến thắng rực rỡ cho Napoléon, tuy nhiên, ông cũng phải đối mặt với Quân đội Nga của Mikhail Kutuzov và Quân đội Áo khác.
Biết được tin về thất bại của Ulm, Đại công tước Karl của Teschen đã buộc phải trở về Viên. Quân đội lớn của Napoléon đã vào Morava, nhưng điều này không ngăn cản quân đội của Kutuzov gia nhập lực lượng với lực lượng của Aleksandr I và Franz II tại trận Austerlitz.
Để giành chiến thắng, Napoléon I có ý định khiến kẻ thù của mình lầm tưởng rằng quân đội của mình quá yếu, để họ có thể phát động một cuộc tấn công liều lĩnh. Vì vậy, ông đã thực hiện rất nhiều mánh khóe (rút lui với một chút liên lạc, yêu cầu hai hoàng đế khác chấp nhận yêu cầu đàm phán của họ,...). Theo cách này, kẻ thù nghĩ rằng Napoléon chỉ có 40.000 người. Kutuzov không bị lừa, nhưng các tướng trẻ muốn thể hiện trước mặt hoàng đế của họ, và họ đã chạy vào bẫy của Napoléon.
Vào ngày 2 tháng 12 năm 1805, trong trận Austerlitz, mặc dù có sức mạnh kém hơn, Napoléon I và 73.000 binh sĩ của ông vẫn giành chiến thắng trước 85000 quân Nga-Áo. Chiến thuật của ông được coi là một kiệt tác quân sự thành công.
Vào ngày 26 tháng 12, Áo đã ký Hiệp ước hòa bình Presburg. Bằng cách này, Pháp có thể tổ chức lại Đức theo ý muốn: Napoléon I đã thành lập Liên bang Rhein, có hiệu lực giải tán Đế quốc La Mã Thần thánh. Cuối cùng, Áo cần phải trả 40 triệu bang hội, đây là một phần bảy thu nhập quốc dân.
Phổ đã không chấp nhận rằng quyền bá chủ của Pháp mở rộng đến biên giới của chính mình thông qua Liên minh sông băng. Trong Nga và Vương quốc Anh dưới sự thúc đẩy, ngày 09 tháng 8 năm 1806, Friedrich Wilhelm III ban hành lệnh huy động, sẵn sàng để đi đến chiến tranh chống Pháp.
Vào tháng 10 năm 1806, Phổ, Anh, Đế quốc Nga, Sachsen và Thụy Điển đã thành lập Chiến tranh Liên minh thứ Tư.
Vì vậy Napoléon phải chuẩn bị cho một cuộc chiến mới. Anh ta tập trung quân đội của mình trên sông Rhine và vào ngày 25 tháng 9, anh ta đã phát động một cuộc tấn công vào Sachsen với sức mạnh khoảng 160.000 (sức mạnh khi khởi hành, tăng lên trong trận chiến). Trận chiến đầu tiên diễn ra tại Trận Saalfeld, trong đó Hoàng tử Louis Ferdinand của Phổ bị giết.