Cộng hòa Ragusa, hay Cộng hòa Dubrovnik, là một nước cộng hòa hàng hải đặt tại trung tâm thành phố Dubrovnik (Ragusa trong tiếng Ý và Latinh) ở Dalmatia (ngày nay là vùng cực nam Croatia hiện tại) đã tồn tại từ năm 1358 đến 1808. Ragusa đã đạt đến đỉnh cao trong thương mại vào thế kỷ 15 và 16 dưới sự bảo hộ của Đế quốc Ottoman, trước khi bị Đế quốc Pháp của Napoléon chinh phục vào năm 1808. Dân số của nước cộng hòa vào khoảng 30.000 người, gồm 5.000 người sinh sống trong các bức tường thành phố. Ragusa đã để lại khẩu hiệu Non bene pro toto libertas venditur auro (tiếng Latinh nghĩa là "Tự do không thể đổi lấy đống vàng").
Tên gọi
Cái tên nguyên thủy là Communitas Ragusina (tiếng Latinh nghĩa là "thành phố tự trị Ragusa" hay "cộng đồng"), vào thế kỷ 14 nó đã được đổi tên thành Respublica Ragusina, lần đầu tiên được đề cập vào năm 1385, (tiếng Latinh nghĩa là Cộng hòa Ragusa). Trong tiếng Ý gọi là Repubblica di Ragusa và trong tiếng Croatia thì gọi là Dubrovačka Republika (phát âm tiếng Serbia-Croatia: [dǔbroʋat͡ʃkaː repǔblika]). Tên gọi Ragusa đã chứa gốc gác của những người dân chạy trốn xứ Epidaurus ở Illyria, vốn bị phá hủy vào thế kỷ 6 và nó đã được sử dụng lại vào thời kỳ trong lịch sử khu vực này.
Tên gọi Dubrovnik trong tiếng Croatia bắt nguồn từ chữ dubrava có nghĩa là một lùm cây sồi; dựa theo một từ nguyên học dân gian kỳ lạ, người Thổ Nhĩ Kỳ đã đổi thành Dobro-Venedik nghĩa là Venezia-Tốt. Nó được đưa vào sử dụng cùng với Ragusa sớm nhất là vào thế kỷ 14. Cái tên Ragusa trong tiếng Latinh, Ý và Dalmatia bắt nguồn từ Lausa (từ chữ Hy Lạp ξαυ: xau, "vách đứng"); rồi sau lại đổi thành Rausium (Appendini nói rằng tới sau năm 1100, vùng biển sẽ dời qua chỗ mà nay là Ragusa nếu như vậy, nó chỉ có thể nằm tại Placa hoặc Stradun) hoặc Rausia (ngay cả Lavusa, Labusa, Raugia và Rachusa) và cuối cùng là Ragusa.
Lãnh thổ
Cộng hòa Ragusa cai trị một khu vực nhỏ gọn ở miền Nam Dalmatia – biên giới cuối cùng của nó được hình thành vào năm 1426 – bao gồm vùng bờ biển lục địa từ Neum đến bán đảo Prevlaka cũng như bán đảo Peljesac và các đảo Lastovo và Mljet, cũng như một số đảo nhỏ bên Lastovo và Dubrovnik như Koločep, Lopud và Sipan. Vào thế kỷ 15 nước cộng hòa Ragusa cũng đánh chiếm một số đảo như Korčula, Brač và Hvar được khoảng tám năm. Tuy nhiên họ đã phải từ bỏ do sự kháng cự của giới quý tộc nhỏ tại địa phương tỏ ra có thiện cảm với Venezia đã cấp cho họ một số đặc quyền.
Lịch sử
Nguồn gốc
Thành phố được thành lập vào thế kỷ 7 (khoảng năm 614) sau khi những toán quân Avar và Slav phá hủy thành phố La Mã Epidaurum mà nay là Cavtat. Một số những người sống sót di chuyển 25 km (16 dặm) về phía bắc đến một hòn đảo nhỏ gần bờ biển nơi họ thành lập một khu định cư mới mang tên Lausa. Nó được cho là một cuộc tấn công thứ hai của người Slav vào năm 656 dẫn đến kết quả là Epidaurum bị hủy diệt hoàn toàn. Epidaurum trước đó đã bị người Goth phá hủy vào năm 265 và theo nhà văn người Anh John Gardner Wilkinson, "Rausium (Ragusa) có thể được thành lập rất lâu trước khi Epidaurus cuối cùng bị phá hủy, và sự bùng nổ của các giống man tộc khác nhau vào thế kỷ thứ ba và tiếp theo đã dẫn đến việc thành lập ban đầu của nơi ẩn náu này".
Những người tị nạn từ Epidaurum của Đế quốc La Mã đã xây dựng nên khu định cư mới của họ trên hòn đảo nhỏ (một số nguồn sử liệu cho là bán đảo) của Lausa ngoài khơi bờ biển trong khi các nhóm dân cư khác (chủ yếu là người Croatia) định cư dọc theo bờ biển trong những thế kỷ sau, trực tiếp ngang qua kênh hẹp và đặt tên cho khu định cư mới của họ là Dubrovnik. Ban đầu các nhóm dân cư tỏ ra nghi ngờ lẫn nhau. Theo thời gian họ gần gũi hơn và cuối cùng vào thế kỷ 12, cả hai khu định cư đều được sáp nhập. Vùng kênh rạch đã chia tách thành phố được lấp kín tạo nên những khu phố chính còn lại đến ngày nay (gọi là Stradun) trở thành trung tâm thành phố. Như vậy, Dubrovnik đã trở thành tên gọi Slav cho một thị trấn thống nhất.
Những thế kỷ đầu tiên
Người Saracen đã tiến hành vây hãm Dubrovnik vào năm 866 và 867; cuộc bao vây kéo dài mười lăm tháng và buộc phải chấm dứt do sự can thiệp của Hoàng đế Đông La Mã Basil xứ Macedonia bằng cách điều động một hạm đội dưới quyền chỉ huy của tướng Niketas Oryphas đến giải vây. Với sự suy yếu của Byzantium, Venezia bắt đầu nhận thấy Ragusa như một đối thủ cần phải được đặt dưới sự kiểm soát của mình, nhưng nỗ lực để chinh phục thành phố vấp phải thất bại vào năm 948. Các công dân của thành phố đã cho thắng lợi này là nhờ sự hiển linh của Thánh Blaise (tiếng Croatia: Sveti Vlaho), người mà họ chọn làm vị thánh bảo trợ của Ragusa. Ragusa trong những thế kỷ đầu thời Trung Cổ là một hòn đảo có dân cư gốc Illyria bị Latinh hóa chỉ nói thứ tiếng Dalmatia Roman của riêng mình.
Năm 1050, vua Croatia là Stjepan I, người cai trị Croatia và Dalmatia, đã ban vùng đất dọc theo bờ biển giúp ranh giới của Ragusa được mở rộng tới Zaton, 16 km (10 mi) (10 dặm) về phía bắc của thành phố lúc ban đầu, giao cho nước cộng hòa quyền kiểm soát nguồn cung cấp nước ngọt hiện lên từ một dòng suối ở đầu lạch Ombla. Sự ban ơn của Stjepan còn bao gồm cảng Gruž, mà bây giờ là cảng thương mại cho Dubrovnik. Vào thế kỷ 12, Dubrovnik và khu vực xung quanh đã được mô tả trong tác phẩm của nhà địa lý Ả Rập nổi tiếng Muhammad al-Idrisi. Trong tác phẩm của mình, ông có nhắc đến Dubrovnik như là thành phố cực nam của Croatia. Năm 1191, giới thương gia của thành phố đã được Hoàng đế Isaac II Angelos cấp quyền thương mại tự do ở Byzantium. Đặc quyền tương tự cũng giành được một vài năm trước đó từ Serbia (1186) và từ Bosnia (1189). Điều lệ của Ban Kulin xứ Bosnia cũng là tài liệu chính thức đầu tiên mà thành phố được gọi là Dubrovnik.
Thời kỳ nội thuộc Venezia
Năm 1205 khi nước Cộng hòa Venezia đem quân xâm chiếm Dalmatia với lực lượng của cuộc Thập tự chinh thứ tư, Ragusa đã buộc phải trả một cống nạp và trở thành một nguồn cung cấp nguyên liệu cho Venezia (da, sáp, bạc và các kim loại khác). Venezia đã sử dụng thành phố này làm thành căn cứ hải quân của mình ở miền nam biển Adriatic. Không giống như Zadar, chẳng có nhiều xích mích giữa Ragusa và Venezia là vì thành phố vẫn chưa bắt đầu để cạnh tranh như một hãng vận tải hay thế trong thương mại giữa phương Đông và phương Tây; Ngoài ra, thành phố giữ lại hầu hết nền độc lập của mình. Tuy vậy người dân nơi đây lại phẫn nộ vì những khoản cống nạp ngày càng gia tăng và lòng căm thù truyền kiếp giữa Ragusa và Venezia bắt đầu lớn dần.
Vào giữa thế kỷ thứ mười ba đảo Lastovo đã được thêm vào lãnh thổ ban đầu. Sau đó, vào năm 1333, bán đảo Peljesac và Dubrovacko primorje được mua lại từ Serbia với phúc lành của Bosnia; đảo Mljet bị chiếm vào năm 1345. Vào tháng 1 năm 1348, Cái Chết Đen đến viếng thăm thành phố này.
Độc lập và khai sinh nền Cộng hòa
Chiếu theo Hiệp ước Zadar vào năm 1358 thì Venezia bị buộc phải chuyển giao tất cả yêu sách lại cho Dalmatia, thành phố chấp nhận quyền bá chủ ôn hòa của vua Louis I nước Hungary. Ngày 27 tháng 6 năm 1358, thỏa thuận cuối cùng đã đạt được tại Visegrád giữa Louis và Tổng Giám mục Ivan Saraka. Thành phố công nhận chủ quyền của Hungary, nhưng giới quý tộc địa phương vẫn tiếp tục cai trị với rất ít can thiệp từ Buda. Cộng hòa Ragusa được lợi từ quyền bá chủ của vua Louis nước Hungary, mà vương quốc này không phải là một cường quốc hải quân do đó họ sẽ có ít xung đột lợi ích hơn. Viên rector Venezia cuối cùng rời khỏi với tâm trạng vội vàng.
Năm 1399, thành phố có được khu vực giữa Ragusa và Pelješac gọi là Primorje. Một cuộc chiến ngắn ngủi với Bosnia vào năm 1403 đã kết thúc bằng việc quân Bosnia rút lui. Từ năm 1419 đến năm 1426, vùng Konavle phía nam Astarea, bao gồm cả thành phố Cavtat đã được bổ sung vào số thuộc địa của nước cộng hòa. Vào nửa đầu của thế kỷ 15 Hồng y Ivan Stojković (Johannes de Carvatia) đã tích cực ở Dubrovnik trong vai trò là một nhà cải cách Giáo hội và nhà văn nổi tiếng.
Thời kỳ nội thuộc Ottoman
Năm 1458, nước Cộng hòa đã ký một hiệp ước với Đế quốc Ottoman biến nó trở thành một nước triều cống của Sultan. Ngoài ra, họ còn buộc phải gửi một viên sứ giả tới Constantinopolis vào ngày 1 tháng 11 hàng năm để giao nộp cống phẩm. Khi thành phố phải dựa vào sự bảo hộ của Ottoman vào năm 1481 thì họ phải trả số tiền cống nạp lên tới 12.500 ducat. Tuy vậy đối với tất cả các mục đích khác thì Ragusa hầu như vẫn giữ được nền độc lập của mình. Nó có thể gia nhập vào các mối quan hệ với các cường quốc hải ngoại và thực hiện các điều ước với họ, và các đoàn tàu nhổ neo dưới lá cờ riêng của mình. Là một chư hầu của Ottoman nên còn được trao quyền đặc biệt trong thương mại mở rộng trong đế quốc. Ragusa xử lý việc buôn bán trên vùng biển Adriatic nhân danh Ottoman, còn các thương gia của nước này lại được miễn giảm thuế đặc biệt và các lợi ích thương mại từ Porte. Ragusa còn điều hành các thuộc địa vốn được hưởng quyền lực xuyên biên giới ở các thành phố lớn của Ottoman.
Giới thương nhân từ Ragusa thể tiến vào biển Đen vốn vẫn hạn chế thương thuyền không phải Ottoman. Họ trả ít thuế quan hơn so với thương nhân nước ngoài khác và thị quốc được hưởng hỗ trợ ngoại giao của chính quyền Ottoman trong các tranh chấp thương mại với Venezia. Về phần mình, Ottoman vẫn coi Ragusa như một hải cảng quan trọng chính yếu. Xét cho cùng thì hầu như tuyến giao thông giữa Firenze và Bursa (một cảng của Ottoman ở phía tây bắc Anatolia) đều phải được tiến hành thông qua Ragusa. Hàng hóa Firenze sẽ rời các cảng Pesaro, Fano hoặc Ancona của Ý để tới Ragusa. Rồi từ chỗ đó họ sẽ chuyển sang tuyến đường bộ Bosnasaray (Sarajevo)–Novibazar–Skopje–Plovdiv–Edirne.
Khi vào những năm cuối thế kỷ 16, Ragusa đã lấy đội thương thuyền của mình nhượng lại cho Đế quốc Tây Ban Nha, với điều kiện là được tham gia vào những cuộc mạo hiểm quân sự của Tây Ban Nha vốn không ảnh hưởng đến lợi ích của Đế quốc Ottoman, sau này đành phải chấp nhận tình hình như thương mại của Ragusa được phép nhập khẩu hàng hóa từ các nước mà Đế quốc Ottoman đang có chiến tranh. Cùng với Anh, Tây Ban Nha và Genova, Ragusa là một trong những đối thủ cạnh tranh nguy hiểm nhất của Venezia vào thế kỷ 15 trên tất cả các vùng biển, ngay cả Adriatic. Nhờ gần với các khu rừng sồi phong phú của Gargano mà Ragusa đã có thể tham gia đấu giá hàng hóa đi từ Venezia.
Trung lập và suy tàn
Nhờ những phát kiến địa lý vĩ đại của Bồ Đào Nha giúp mở ra các tuyến đường biển mới, mà việc buôn bán gia vị không còn đi qua vùng biển Địa Trung Hải. Hơn nữa, sự kiện phát hiện ra châu Mỹ đã bắt đầu một cuộc khủng hoảng trong vận chuyển hàng hóa qua Địa Trung Hải. Và cũng là khởi đầu cho sự suy tàn của cả hai nước Cộng hòa Venezia và Ragusa. Vua Charles VIII của Pháp đã cấp quyền thương mại cho người Ragusa vào năm 1497. Các quyền này cũng được Louis XII cấp vào năm 1502. Trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 16, lãnh sự của Ragusa có mặt ở Pháp trong khi các đối tác Pháp của họ thì được gửi đến Ragusa. Những nhân vật Ragusa nổi tiếng ở Pháp trong giai đoạn này bao gồm các chức sắc như Simon Benessa, Lovro Gigants, D. Bondić, Ivan Cvletković, Đại úy Ivan Florio, Petar Lukarić, Serafin Gucetić, Luka Sorkočević. Giới quý tộc Ragusa còn được đại diện tại Đại học Sorbonne ở Paris vào thời điểm này.
Số phận của Ragusa gắn liền với Đế quốc Ottoman. Ragusa và Venezia còn trợ giúp về mặt kỹ thuật cho liên minh Calicut–Gujarat của Ottoman–Ai Cập–Zamorin đã bị người Bồ Đào Nha đánh bại trong trận Diu ở Ấn Độ Dương vào năm 1509. Ngày 6 tháng 4 năm 1667, một trận động đất kinh hoàng xảy ra và giết chết hơn 5.000 người dân, gồm nhiều patrikios và viên Rector (tiếng Croatia: Knez) Šišmundo Getaldić. Trận động đất cũng san bằng hầu hết các công trình công cộng của thành phố, chỉ riêng dãy tường thành bên ngoài là còn nguyên vẹn. Những công trình mang phong cách Gothic và Phục Hưng bao gồm cung điện, nhà thờ và tu viện đều bị phá hủy hoàn toàn. Trong số các công trình công cộng lớn của thành phố chỉ duy nhất Cung điện Sponza và phần phía trước của Dinh Rector tại Quảng trường Luza là còn tồn tại. Dần dần thành phố được xây dựng lại theo phong cách Baroque khiêm tốn hơn. Với nỗ lực tuyệt vời Ragusa khôi phục được một chút, nhưng vẫn còn mang dấu ấn của nước Cộng Hòa cũ.