Barcelona là thành phố lớn thứ hai của Tây Ban Nha, thủ phủ của Catalunya và tỉnh Barcelona. Thành phố tọa lạc tại Comarca của Barcelonès, dọc theo bờ Địa Trung Hải (41°23′B 2°11′Đ / 41,383°B 2,183°Đ).
Dân số thành phố 1,6 triệu, dân số tỉnh Barcelona là 5,3 triệu. Barcelona là đô thị đông dân đứng thứ sáu trong liên minh châu âu sau Paris, Luân Đôn, Madrid, vùng Ruhr và Milano. Barcelona cũng là thành phố lớn nhất ở Địa Trung Hải, nằm trên cửa các con sông Llobregat và Besòs, phía Tây giáp với dãy núi Serra de Collserola nơi có đỉnh cao nhất vào khoảng 512 mét (1680 feet).
Từng là thành phố La Mã, vào thời Trung cổ, Barcelona đã trở thành thủ phủ của miền Barcelona. Sau đó được sáp nhập với Vương quốc Aragon, Barcelona tiếp tục là thành phố quan trọng trong Vương quyền Aragon. Từng bị xâm chiếm nhiều lần trong lịch sử, kết quả Barcelona có một di sản văn hóa tráng lệ, ngày nay nó trở thành trung tâm văn hóa quan trọng và là địa điểm du lịch nổi tiếng. Đặc biệt hơn với các công trình kiến trúc của hai vị kiến trúc sư Antoni Gaudí và Lluís Domènech i Montaner, được công nhận bởi UNESCO. Trụ sở của Liên Minh Địa Trung Hải cũng nằm ở đây. Barcelona còn là thành phố tổ chức thế vận hội mùa hè (Olympic) 1992 cũng như nhiều hội nghị, triễn lãm và các sự kiện thể thao khác.
Barcelona là một trong các thành phố dẫn đầu về văn hóa, du lịch, kinh tế, tầm ảnh hưởng của Barcelona lên giáo dục,khoa học, thương mại, giải trí, truyền thông, thời trang và nghệ thuật khiến nó trở thành một trong những một đô thị toàn cầu (World's major globe city). Thành phố là trung tâm văn hóa, kinh tế của Tây-Nam châu Âu, đứng thứ 24 trên thế giới (trước Zürich và sau Frankfurt) và còn là một trung tâm tài chính lớn. Vào năm 2008, Barcelona xếp hạng thứ 4 trong các thành phố có ảnh hưởng về kinh tế dựa trên GPD của Liên Minh châu Âu (EU), và đứng thứ 35 trên thế giới, GPD vào khoảng 177 tỷ euro. Năm 2009, Barcelona được xếp hạng là một trong ba thương hiệu thành phố thành công nhất thế giới, thứ ba ở châu Âu. Thành phố đứng đầu ở Tây Ban Nha về tỉ lệ lao động và GPD trên đầu người năm 2012.
Tên gọi
Nguồn gốc tên Barcelona đến từ tiếng Iberia cổ Barkeno, chứng mình bằng một đồng tiền xưa được tìm thấy có khắc cổ tự Iberia: .
Nhiều nguồn cho rằng thành phố được đặt theo tên của vị tướng người Carthage: Hamilcar Barca (là cha của danh tướng Hannibal) người được cho rằng đã thành lập nên thành phố vào thế kỷ III TCN.
Vào thời Trung Cổ, thành phố được biết đến qua nhiều cái tên như: Barchinona, Barçalona, Barchelonaa, and Barchenona.
Các từ "Barna", "Barça" hay "Barsa" thường được viết tắt cho Barcelona, từ đầu tiên thường ngụ ý cho thành phố, hai từ còn lại thường ngụ ý cho đội bóng đá Barcelona. Ngoài ra còn có từ "BCN'' là Mã IATA của sân bay thành phố cũng ám chỉ Barcelona.
Lịch sử
Nguồn gốc của khu định cư sớm nhất tại địa điểm ngày nay là Barcelona hiện vẫn chưa được rõ ràng. Các tàn tích của một khu định cư sớm đã được khai quật trong khu phố El Raval, bao gồm các ngôi mộ khác nhau và nhà ở có niên đại trước năm 5000 trước Công nguyên. Có hai truyền thuyết khác nhau về sự thành lập của Barcelona. Truyền thuyết đầu tiên về sự thành lập thành phố có liên quan đến thần thoại về Hercules. Truyền thuyết thứ hai về sự thành lập của thành phố có liên quan trực tiếp đến vị tướng Carthage, Hamilcar Barca, cha của Hannibal, ông được cho là đã đặt tên thành phố Barcino theo tên họ của gia đình ông vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, nhưng không có bằng chứng lịch sử hoặc ngôn ngữ nào chứng tỏ điều này là đúng.
Thời kỳ Punic
Theo truyền thuyết, Barcelona được thành lập bởi những người Punic (tức người Phoenicia) định cư, những người có các trạm buôn bán dọc theo bờ biển Catalonia.
Cụ thể, một số nhà sử học cho rằng thành phố được thành lập bởi vị tướng người Carthage trong lịch sử, Hamilcar Barca, cha của Hannibal. Ông được cho là đã đặt tên thành phố là Barcino theo tên gia tộc mình vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, nhưng giả thuyết này còn gây tranh cãi.
Bán đảo Iberia và Barcelona từng nằm dưới sự kiểm soát của Đế chế Carthage và là một địa điểm giao thương quan trọng vì nằm gần đảo Ibiza. Bằng chứng khảo cổ là những đồng xu từ thế kỷ thứ 3 TCN đã được tìm thấy dưới chân đồi Montjuïc, trên đó có khắc tên Bárkeno bằng một loại chữ cổ của người Iberia.
Thời La Mã
Vào khoảng năm 15 TCN, người La Mã đã tái quy hoạch thị trấn thành một castrum (trại quân sự La Mã) với trung tâm là "Mons Taber", một ngọn đồi nhỏ gần tòa nhà Generalitat (Chính quyền xứ Catalonia) và tòa thị chính ngày nay. Quảng trường La Mã (Roman Forum), nằm ở giao lộ của hai trục đường chính là Cardo Maximus và Decumanus Maximus, có vị trí gần tương ứng với quảng trường Plaça de Sant Jaume hiện tại. Vì vậy, trung tâm chính trị của thành phố, của xứ Catalonia và các vùng lãnh thổ trực thuộc đã tồn tại ở cùng một vị trí trong hơn 2.000 năm.
Dưới thời La Mã, Barcelona là một thuộc địa với tên gọi tắt là Faventia, hoặc tên đầy đủ là Colonia Faventia Julia Augusta Pia Barcino hay Colonia Julia Augusta Faventia Paterna Barcino. Nhà văn Pomponius Mela đã nhắc đến nơi đây như một trong những thị trấn nhỏ trong vùng, có lẽ vì nó bị lu mờ bởi thành phố láng giềng Tarraco (Tarragona ngày nay). Tuy nhiên, qua ghi chép của các tác giả sau này, có thể thấy thành phố đã dần trở nên giàu có và có vị thế hơn, nhờ được ưu ái với một vị trí đẹp và một bến cảng tuyệt vời. Thành phố được miễn các loại thuế của đế quốc. Nơi đây cũng tự đúc tiền riêng; một số đồng xu từ thời Hoàng đế Galba vẫn còn tồn tại.
Các di tích quan trọng thời La Mã hiện được trưng bày dưới lòng đất tại quảng trường Plaça del Rei và là một phần của Bảo tàng Lịch sử Thành phố Barcelona (MUHBA); cấu trúc đường phố ô bàn cờ đặc trưng của người La Mã ngày nay vẫn còn thấy rõ trong sơ đồ của khu trung tâm lịch sử, khu Barri Gòtic (Khu phố Gothic). Ngày nay, một vài mảnh tường thành La Mã còn sót lại vẫn là một phần trong kết cấu của nhà thờ lớn. Nhà thờ lớn, Catedral Basílica Metropolitana de Barcelona, đôi khi còn được gọi là La Seu, một từ trong tiếng Catalan có nghĩa đơn giản là "nhà thờ lớn". Người ta cho rằng nhà thờ này được thành lập vào năm 343.
Thời trung cổ
Thành phố bị người Visigoth chinh phục vào đầu thế kỷ thứ 5 và trở thành thủ đô của toàn bộ xứ Hispania trong vài năm. Sau khi bị triều đại Umayyad chinh phục vào đầu thế kỷ thứ 8, thành phố lại bị Louis, con trai của Charlemagne, chiếm lại sau một cuộc bao vây vào năm 801. Ông đã biến Barcelona thành trung tâm của "Vùng biên giới Hispania" (Marca Hispanica) dưới thời Carolingian, một vùng đệm do Bá tước của Barcelona cai trị.
Các Bá tước của Barcelona ngày càng trở nên độc lập và mở rộng lãnh thổ của mình, bao gồm phần lớn xứ Catalonia ngày nay. Tuy nhiên, vào năm 985, Barcelona đã bị đội quân của Almanzor cướp phá. Cuộc cướp phá này tàn khốc đến mức hầu hết dân số Barcelona đã bị giết hoặc bị bắt làm nô lệ. Vào năm 1137, Vương quốc Aragon và Bá quốc Barcelona đã hợp nhất thông qua một liên minh triều đại, bằng cuộc hôn nhân giữa Ramon Berenguer IV và Petronilla của Aragon. Các tước vị của họ cuối cùng được hợp nhất làm một khi con trai của họ là Alfonso II của Aragon lên ngôi vào năm 1162. Lãnh thổ của ông sau này được biết đến với tên gọi Vương quyền Aragon. Vương quyền này đã chinh phục nhiều vùng đất ở hải ngoại và cai trị phía tây Địa Trung Hải, với các lãnh thổ xa xôi ở Naples, Sicily và thậm chí đến tận Athens vào thế kỷ 13.
Vào thời điểm đó, Barcelona cũng có một cộng đồng người Do Thái đáng kể, đây là cộng đồng Do Thái lớn nhất trong Vương quyền Aragon. Khu vực của họ được gọi là "the Call", theo tên những con phố nhỏ đặc trưng, và sau đó đã bị bao quanh bởi tường rào. Montjuïc (hay Montjuich), trong tiếng Latinh và Catalan thời trung cổ có nghĩa là "Ngọn núi Do Thái", là nơi có một nghĩa trang Do Thái từ thời trung cổ. Người Do Thái tiếp tục sống ở Barcelona cho đến khi Cuộc thảm sát năm 1391 làm giảm đáng kể số lượng của họ. Tòa án Dị giáo Tây Ban Nha đã buộc những người Do Thái còn lại nếu không chịu cải sang đạo Cơ đốc thì phải bị thiêu sống, hoặc bán tài sản và rời đi.
Barcelona là trung tâm buôn bán nô lệ hàng đầu của Vương quyền Aragon cho đến thế kỷ 15, trước khi bị Valencia vượt mặt. Ban đầu, nguồn nô lệ chủ yếu đến từ phương Đông và vùng Balkan, sau đó chuyển sang khu vực Maghreb và cuối cùng là châu Phi Hạ Sahara.
Ngân hàng Taula de canvi de Barcelona, thường được xem là ngân hàng công lâu đời nhất ở châu Âu, được thành lập bởi các quan chức thành phố vào năm 1401. Ngân hàng này ra đời để đáp ứng những nhu cầu của nhà nước, tương tự như Ngân hàng Venice (1402) và Ngân hàng Genoa (1407).
Thời kì vương quyền Tây Ban Nha
Bước vào Thời kỳ Cận đại, dù Barcelona không còn là trung tâm chính trị hàng đầu, nền kinh tế của thành phố vẫn giữ được sự cân bằng giữa sản xuất nội địa và hàng hóa nhập khẩu.
Khi xứ Catalonia bắt đầu phục hồi vào nửa sau thế kỷ 17, hoạt động hàng hải cũng sôi động trở lại. Kể từ năm 1675, lượng tàu bè qua lại cảng Barcelona đã tăng gấp đôi so với đầu thế kỷ. Tuy nhiên, suốt cuối thế kỷ 17 và đầu thế kỷ 18, thành phố liên miên chìm trong khói lửa chiến tranh, phải hứng chịu trận ném bom năm 1691, các cuộc vây hãm liên tiếp, và đỉnh điểm là cuộc phong tỏa năm 1713 kéo theo trận tấn công khốc liệt năm 1714.
Thế kỷ 18 chứng kiến dân số thành phố tăng vọt từ 30.000 lên gần 100.000 người. Barcelona vươn lên thành một trong những trung tâm thương mại then chốt của Tây Địa Trung Hải, có sức ảnh hưởng lan rộng vào đất liền. Cùng lúc đó, một pháo đài được xây dựng trên đồi Montjuïc để kiểm soát toàn bộ bến cảng. Mặc dù các cuộc chiến tranh của Napoleon gây ra nhiều tác động tiêu cực, nhưng làn sóng công nghiệp hóa sau đó đã giúp kinh tế toàn tỉnh khởi sắc trở lại.
Trong thế kỷ 19, giới thương nhân xứ Catalonia, đặc biệt là ở Barcelona, đã dấn thân mạnh mẽ vào thị trường buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương. Họ chớp lấy thời cơ khi Đế quốc Anh bãi bỏ hoạt động này vào năm 1807. Những người Catalonia di cư sang châu Mỹ cũng tích cực sở hữu và quản lý các đồn điền nô lệ ở Cuba và Puerto Rico.
Ước tính từ năm 1817 đến 1867, người Catalonia đã vận chuyển khoảng 700.000 nô lệ từ Tây Phi đến Caribe. Nguồn lợi nhuận khổng lồ này đã tài trợ phần lớn cho quá trình công nghiệp hóa của Catalonia và sự bùng nổ xây dựng ở Barcelona trong thế kỷ 19. Dù chính phủ Tây Ban Nha đã cấm buôn bán nô lệ từ năm 1817, họ vẫn nhắm mắt làm ngơ cho các hoạt động phi pháp này tiếp diễn.
Khi chế độ nô lệ cuối cùng bị xóa bỏ trong toàn Đế quốc Tây Ban Nha vào năm 1886, nhiều người Catalonia trở về Barcelona. Họ dùng khối tài sản kếch xù kiếm được để xây nên những tòa biệt thự lộng lẫy tại các khu vực như La Rambla .
Cuộc chuyển mình của thành phố
Vào giữa những năm 1850, Barcelona, lúc này đã là một thành phố công nghiệp, cảng biển và một trung tâm của châu Âu, đang phải vật lộn với tình trạng mật độ dân số quá cao. Mật độ dân số của thành phố lên tới 856 người/hecta, cao hơn gấp đôi so với Paris. Tỷ lệ tử vong ngày càng tăng, và bất kỳ trận dịch nào bùng phát cũng có thể gây ra thảm họa.
Để giải quyết vấn đề này, một kỹ sư xây dựng tên là Ildefons Cerdà đã đề xuất một kế hoạch cho một khu phố mới, được biết đến với tên gọi Eixample. Lúc này, người dân Barcelona đã bắt đầu phá bỏ bức tường thành thời trung cổ vốn bao bọc và kìm hãm thành phố. Cerdà cho rằng cách tốt nhất là biến vùng đất bên ngoài bức tường thành một khu đô thị được quy hoạch theo phương pháp khoa học. Đề xuất của ông bao gồm một mạng lưới đường phố dạng ô bàn cờ để kết nối khu phố cổ với các làng mạc xung quanh. Kế hoạch này cũng có những con đường rộng rãi để không khí trong lành có thể lưu thông, có sân vườn ở trung tâm mỗi khu nhà, xóa nhòa khoảng cách giàu nghèo bằng cách cho mọi người tiếp cận các dịch vụ như nhau, và đảm bảo giao thông luôn thông suốt.
Chất lượng đô thị, sự bình đẳng, vệ sinh, ánh sáng mặt trời và tính hiệu quả là những yếu tố cốt lõi trong tầm nhìn của Cerdà. Không phải mọi thứ ông hình dung đều trở thành hiện thực ở khu Eixample, nhưng những khu nhà bát giác mang tính biểu tượng – với các góc được vát chéo để tăng tầm nhìn – chính là phát kiến của ông và vẫn còn vô cùng hữu ích sau 170 năm.
Vào thời đó, cả khu phố và những lý tưởng của nó đều không được coi trọng. Hội đồng thành phố đã trao bản thiết kế quy hoạch mở rộng cho một kiến trúc sư khác. Chính chính phủ Tây Ban Nha đã phải can thiệp và áp đặt kế hoạch của Cerdà, điều này đã đặt nền móng cho nhiều căng thẳng sau này giữa chính quyền Tây Ban Nha và xứ Catalonia. Dù vậy, một bộ phận giới thượng lưu ở Barcelona lại rất hào hứng với kế hoạch mới và bắt đầu một cuộc chạy đua xây dựng "ngôi nhà lớn nhất, cao nhất, hấp dẫn nhất" trong khu phố. Chính sự quan tâm và tiền bạc của họ đã tạo nên sự đa dạng phong phú trong kiến trúc của khu phố mà chúng ta thấy ngày nay.
Cuối cùng, những ý tưởng của Cerdà đã để lại một di sản lâu dài cho sự phát triển của Barcelona, giúp thành phố được quốc tế công nhận nhờ phương pháp quy hoạch và thiết kế đô thị vô cùng hiệu quả của mình.
Nội chiến Tây Ban Nha và thời kỳ Franco
Barcelona từng là thủ đô của nền Cộng hòa Tây Ban Nha từ tháng 11 năm 1937 đến tháng 1 năm 1939. Trong suốt thời kỳ Nội chiến, thành phố và toàn xứ Catalonia nói chung, đều kiên quyết đứng về phe Cộng hòa.
Ngay sau khi nền Cộng hòa Tây Ban Nha thứ hai được thành lập vào năm 1931, Barcelona đã trở thành thủ phủ của vùng tự trị Catalonia. Trong cuộc Nội chiến, nhiều doanh nghiệp và dịch vụ công đã bị các công đoàn CNT và UGT tập thể hóa. Khi quyền lực của chính phủ Cộng hòa suy yếu, phần lớn thành phố nằm dưới sự kiểm soát thực tế của các nhóm vô chính phủ. Sau các cuộc giao tranh trên đường phố trong sự kiện "Những ngày tháng Năm ở Barcelona", phe vô chính phủ đã mất quyền kiểm soát vào tay chính các đồng minh của mình, là những người Cộng sản và quân đội chính phủ.