Sự kiện
division of the Ottoman Empire after World War I
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sự phân chia Đế quốc Ottoman (30 tháng 10 năm 1918 – 1 tháng 11 năm 1922) là một tiến trình địa chính trị diễn ra sau Chiến tranh thế giới thứ nhất và việc quân đội Anh, Pháp và Ý chiếm đóng Constantinopolis vào tháng 11 năm 1918. Việc phân chia được các nước Đồng minh hoạch định qua nhiều thỏa thuận ngay từ giai đoạn đầu của chiến tranh, đáng chú ý nhất là Hiệp định Sykes-Picot (1916), sau khi Đế quốc Ottoman liên minh với Đế quốc Đức để lập nên Liên minh Đức-Ottoman. Khối lãnh thổ và dân cư khổng lồ từng thuộc Đế quốc Ottoman bị chia tách thành nhiều quốc gia mới.
Đế quốc Ottoman từng là nhà nước Hồi giáo hàng đầu thế giới về mặt địa chính trị, văn hóa và tư tưởng. Việc phân chia đế quốc sau chiến tranh dẫn tới sự thống trị của Trung Đông bởi các cường quốc phương Tây như Anh và Pháp, đồng thời khai sinh thế giới Ả Rập hiện đại cùng Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ. Sự kháng cự trước ảnh hưởng của các cường quốc này bắt nguồn từ Phong trào Dân tộc Thổ Nhĩ Kỳ, nhưng phải đến giai đoạn phi thực dân hóa nhanh chóng sau Chiến tranh thế giới thứ hai mới lan rộng ra các quốc gia hậu Ottoman khác.
Ủy trị của Hội Quốc Liên trao Lãnh thổ Ủy trị Syria và Liban cho Pháp, Lãnh thổ Ủy trị Lưỡng Hà (sau này là Iraq) và Lãnh thổ Ủy trị Palestine cho Anh - phần sau này được chia tách thành Lãnh thổ Ủy trị Palestine và Tiểu vương quốc Transjordan (1921 – 1946). Các vùng đất của Ottoman ở bán đảo Ả Rập trở thành Vương quốc Hejaz - sau đó bị Vương quốc Hồi giáo Nejd (nay là Ả Rập Xê Út) sáp nhập - cùng với Vương quốc Mutawakkilite Yemen. Các phần lãnh thổ Ottoman dọc bờ tây Vịnh Ba Tư hoặc bị Ả Rập Xê Út sáp nhập (Al-Ahsa và Qatif), hoặc trở thành các chế độ bảo hộ của Anh (Kuwait, Bahrain và Qatar), sau này hợp thành các Quốc gia Ả Rập vùng Vịnh Ba Tư.
Sau khi chính quyền Ottoman sụp đổ hoàn toàn, các đại diện của họ ký Hiệp ước Sèvres năm 1920, theo đó phần lớn lãnh thổ Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay sẽ bị chia cho Pháp, Anh, Hy Lạp và Ý. Chiến tranh giành độc lập Thổ Nhĩ Kỳ buộc các cường quốc Tây Âu phải quay lại bàn đàm phán trước khi hiệp ước này được phê chuẩn. Các nước Tây Âu và Đại Quốc hội Thổ Nhĩ Kỳ đã ký và phê chuẩn Hiệp ước Lausanne mới vào năm 1923, thay thế Hiệp ước Sèvres và giải quyết phần lớn các vấn đề lãnh thổ. Một vấn đề chưa được giải quyết - tranh chấp giữa Vương quốc Iraq và Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ về tỉnh Mosul cũ - sau đó được thương lượng dưới sự bảo trợ của Hội Quốc Liên vào năm 1926. Anh và Pháp đã chia vùng Đại Syria giữa họ theo Hiệp định Sykes-Picot; các thỏa thuận bí mật khác cũng được ký với Ý và Nga. Phong trào Chủ nghĩa phục quốc Do Thái quốc tế, sau khi vận động thành công cho Tuyên bố Balfour (1917), đã thúc đẩy việc thành lập một quê hương cho người Do Thái tại Palestine. Tuy là thành viên của Khối Hiệp ước ba bên, Nga cũng có những thỏa thuận thời chiến khiến nước này không tham gia vào việc phân chia Đế quốc Ottoman sau Cách mạng Nga. Hiệp ước Sèvres chính thức công nhận các ủy trị mới của Hội Quốc Liên trong khu vực, nền độc lập của Yemen, và chủ quyền của Anh đối với Síp.
Các cường quốc phương Tây từ lâu đã tin rằng cuối cùng họ sẽ trở nên thống trị tại khu vực do chính quyền trung ương suy yếu của Đế quốc Ottoman kiểm soát. Anh dự đoán cần phải bảo đảm khu vực này vì vị trí chiến lược trên tuyến đường tới Ấn Độ thuộc Anh, và tự coi mình đang bị cuốn vào cuộc tranh giành ảnh hưởng đế quốc với Nga được gọi là Ván cờ lớn. Các cường quốc này bất đồng về những mục tiêu hậu chiến mâu thuẫn nhau và đã ký kết nhiều thỏa thuận song phương lẫn ba bên.
Syria và Liban trở thành các lãnh thổ ủy trị của Pháp dưới danh nghĩa Ủy trị của Hội Quốc Liên. Quyền kiểm soát của Pháp ngay lập tức vấp phải sự kháng cự vũ trang; để đối phó với chủ nghĩa dân tộc Ả Rập, Pháp chia khu vực ủy trị thành Liban và bốn tiểu quốc.
Đại Liban là tên của một lãnh thổ do Pháp lập ra, tồn tại từ ngày 1 tháng 9 năm 1920 đến ngày 23 tháng 5 năm 1926, và là tiền thân của Liban hiện đại. Pháp tách vùng đất này ra khỏi phần lục địa Levant (được ủy trị bởi Hội Quốc Liên) nhằm tạo ra một "nơi trú ẩn an toàn" cho cộng đồng Kitô hữu Maronite. Người Maronite giành được quyền tự trị và củng cố vị thế của mình trong một Liban độc lập vào năm 1943.
Sự can thiệp của Pháp nhân danh người Maronite đã bắt đầu từ các thỏa thuận "nhượng địa của Đế quốc Ottoman" ký kết trong khoảng thế kỷ 16 – 19. Năm 1866, khi Youssef Bey Karam lãnh đạo một cuộc nổi dậy của người Maronite ở Núi Liban, một lực lượng hải quân do Pháp chỉ huy đã tới hỗ trợ, gây áp lực lên thống đốc Dawood Pasha tại triều đình Sultan, sau đó đưa Karam đến nơi an toàn.
Theo Hiệp định Sykes-Picot bí mật năm 1916, Pháp giành quyền chiếm đóng Syria. Đến năm 1923, quyền cai trị của Pháp tại đây được chính thức xác lập, và Pháp quản lý Syria cho đến khi nước này tuyên bố độc lập năm 1943. Trong giai đoạn ủy trị, khu vực này lần lượt trải qua các thực thể hành chính khác nhau, bao gồm Liên bang Syria (gồm Nhà nước Damascus, Nhà nước Alawite và Nhà nước Aleppo), rồi Nhà nước Syria (1925 – 1930), trước khi hợp nhất thành Đệ Nhất Cộng hòa Syria (sau khi sáp nhập thêm Nhà nước Jabal Druze và Nhà nước Alawite; riêng Nhà nước Hatay về sau sáp nhập vào Thổ Nhĩ Kỳ).
Sau khi lực lượng Pháp đánh bại quân đội Vương quốc Ả Rập Syria trong Trận Maysalun (tháng 7 năm 1920), Pháp áp đặt quyền cai trị trực tiếp và chia lãnh thổ thành nhiều tiểu quốc. Năm 1925, Damascus và Aleppo (cùng với Sanjak Alexandretta) được hợp nhất thành Nhà nước Syria; cùng năm đó bùng nổ cuộc Đại khởi nghĩa Syria (1925–1927) chống lại sự cai trị của Pháp. Sau các cuộc bầu cử quốc hội lập hiến, bản hiến pháp năm 1930 được ban hành, tuyên bố thành lập Đệ Nhất Cộng hòa Syria.
Cuối nhiệm kỳ Tổng thống Muhammad Ali al-Abid, "cuộc tổng đình công 60 ngày" đã dẫn tới việc thống nhất đất nước và ký kết Hiệp ước Pháp-Syria năm 1936, trong đó Pháp cam kết trao trả độc lập cho Syria. Tuy nhiên, việc tách vùng Sanjak Alexandretta (sau này trở thành Nhà nước Hatay rồi sáp nhập vào Thổ Nhĩ Kỳ năm 1939), các cuộc biểu tình năm 1939, cùng sự bùng nổ của Chiến tranh thế giới thứ hai đã khiến bản hiến pháp bị đình chỉ và Syria quay lại chế độ cai trị trực tiếp. Syria nằm dưới quyền kiểm soát của chính quyền Vichy cho đến năm 1941, khi lực lượng Đồng minh giành quyền kiểm soát khu vực; tướng Charles de Gaulle sau đó tuyên bố khôi phục nền độc lập và hiến pháp của Syria. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, cuộc nổi dậy giành độc lập năm 1945 cuối cùng đã buộc Pháp phải rút quân hoàn toàn khỏi lãnh thổ Syria.
Anh được trao ba lãnh thổ ủy trị. Một trong các con trai của Sharif Hussein, Faisal, được đưa lên làm Vua Iraq, còn Tiểu vương quốc Transjordan trở thành ngai vàng cho một người con khác của Hussein, Abdullah. Lãnh thổ Ủy trị Palestine được đặt dưới sự quản lý trực tiếp của Anh, và dân số Do Thái được phép gia tăng, ban đầu dưới sự bảo hộ của Anh. Phần lớn bán đảo Ả Rập rơi vào tay một đồng minh khác của Anh, Ibn Saud, người đã lập ra Vương quốc Ả Rập Xê Út năm 1932.
Theo Hiệp định Sykes-Picot năm 1916, Mosul ban đầu được phân cho Pháp, nhưng sau đó được nhượng lại cho Anh theo Thỏa thuận Clemenceau-Lloyd George năm 1918. Lưỡng Hà (lãnh thổ Iraq ngày nay) nằm dưới quyền cai trị của Anh theo ủy trị hạng A của Hội Quốc Liên cho tới khi Iraq tuyên bố độc lập năm 1932.
Anh và Thổ Nhĩ Kỳ tranh chấp quyền kiểm soát tỉnh Mosul cũ của Ottoman trong suốt thập niên 1920. Theo Hiệp ước Lausanne năm 1923, Mosul thuộc về ủy trị của Anh tại Lưỡng Hà, nhưng nước Cộng hòa Thổ Nhĩ Kỳ mới thành lập tuyên bố rằng tỉnh này là một phần của vùng đất lịch sử của họ, dựa trên lập luận rằng phần lớn cư dân ở đây là người Hồi giáo với đa số là người Thổ và người Kurd.
Một ủy ban ba người của Hội Quốc Liên đã đến khu vực này vào năm 1924 để nghiên cứu vụ việc, và năm 1925 khuyến nghị rằng khu vực nên tiếp tục thuộc về Iraq, đồng thời Anh nên giữ quyền ủy trị thêm 25 năm nữa để bảo đảm quyền tự trị cho người Kurd. Thổ Nhĩ Kỳ bác bỏ quyết định này. Tuy vậy, Anh, Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ đã ký một hiệp ước vào ngày 5 tháng 6 năm 1926, về cơ bản tuân theo quyết định của Hội đồng Hội Quốc Liên; theo đó Iraq đồng ý chia cho Thổ Nhĩ Kỳ 10% lợi tức từ các mỏ dầu ở Mosul trong 25 năm. Mosul vẫn thuộc ủy trị của Anh tại Lưỡng Hà cho đến khi Iraq giành độc lập năm 1932 theo yêu cầu của vua Faisal I, dù Anh vẫn giữ các căn cứ quân sự và quyền quá cảnh cho lực lượng của mình tại nước này theo Hiệp ước Anh-Iraq năm 1930.
Trước khi vấn đề được đưa ra Hội Quốc Liên, Anh và Thổ Nhĩ Kỳ đã tổ chức một hội nghị song phương tại Istanbul vào tháng 5 năm 1924. Tại hội nghị này, phía Thổ Nhĩ Kỳ lập luận rằng Mosul luôn là một phần lãnh thổ lịch sử của Ottoman, viện dẫn việc phần lớn dân số tỉnh này theo Hồi giáo (chủ yếu là người Thổ và người Kurd) cũng như nguyên tắc "Lời thề Quốc gia" (Misak-ı Millî) để khẳng định chủ quyền, đồng thời yêu cầu tổ chức một cuộc trưng cầu dân ý trong khu vực. Phía Anh bác bỏ yêu cầu này với lý do dân cư trong vùng không có lập trường chính trị đủ rõ ràng để làm cơ sở trưng cầu, khiến hội nghị Istanbul đổ vỡ và tranh chấp được chuyển lên Hội Quốc Liên như đã nêu trên.
Trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, Anh đã đưa ra ba lời hứa trái ngược nhau về số phận của Palestine. Thông qua sĩ quan tình báo Thomas Edward Lawrence (còn gọi là "Lawrence xứ Ả Rập"), Anh ủng hộ việc thành lập một nhà nước Ả Rập thống nhất bao trùm phần lớn Trung Đông Ả Rập, đổi lại sự ủng hộ của người Ả Rập với Anh trong chiến tranh. Tuyên bố Balfour năm 1917 lại khuyến khích tham vọng của người Do Thái về một quê hương dân tộc. Cuối cùng, thông qua Thư từ McMahon-Hussein, Anh hứa rằng gia tộc Hashemite sẽ nắm quyền cai trị phần lớn vùng đất trong khu vực để đổi lấy sự ủng hộ của họ trong Cuộc nổi dậy Ả Rập lớn.
Cuộc nổi dậy Ả Rập, một phần do Lawrence tổ chức, đã giúp lực lượng Anh dưới quyền tướng Edmund Allenby đánh bại quân Ottoman năm 1917 trong Chiến dịch Sinai và Palestine và chiếm đóng Palestine cùng Syria. Vùng đất này do Anh quản lý cho đến hết chiến tranh.
Anh được trao quyền kiểm soát Palestine tại Hội nghị Hòa bình Paris, nơi thành lập Hội Quốc Liên năm 1919. Herbert Samuel, cựu Tổng cục trưởng Bưu chính trong nội các Anh và là người có vai trò quan trọng trong việc soạn thảo Tuyên bố Balfour, được bổ nhiệm làm Cao ủy đầu tiên tại Palestine. Năm 1920, tại Hội nghị San Remo ở Ý, quyền ủy trị của Hội Quốc Liên đối với Palestine được giao cho Anh. Năm 1923, Anh chuyển giao một phần Cao nguyên Golan cho ủy trị của Pháp tại Syria, đổi lấy vùng Metula.
Khi quân Ottoman rút đi, người Ả Rập tuyên bố thành lập một nhà nước độc lập tại Damascus, nhưng họ quá yếu về quân sự và kinh tế để có thể kháng cự lâu dài trước các cường quốc châu Âu, và Anh cùng Pháp đã sớm tái lập quyền kiểm soát.
Trong thập niên 1920 và 1930, Iraq, Syria và Ai Cập dần tiến tới độc lập, dù Anh và Pháp chỉ chính thức rời khỏi khu vực sau Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhưng tại Palestine, các lực lượng đối nghịch giữa chủ nghĩa dân tộc Ả Rập và chủ nghĩa phục quốc Do Thái đã tạo ra một tình thế mà Anh không thể giải quyết cũng không thể rút lui. Sự trỗi dậy của chủ nghĩa Quốc xã tại Đức càng tạo thêm tính cấp bách cho phong trào phục quốc Do Thái trong việc lập nên một nhà nước Do Thái tại Palestine, dẫn tới Xung đột Israel-Palestine.
Tại bán đảo Ả Rập, người Ả Rập đã thành lập được một số nhà nước độc lập. Năm 1916, Hussein bin Ali, Sharif của Mecca, lập ra Vương quốc Hejaz, trong khi Tiểu vương quốc Riyadh được chuyển thành Vương quốc Hồi giáo Nejd. Năm 1926, Vương quốc Nejd và Hejaz được thành lập, và đến năm 1932 trở thành Vương quốc Ả Rập Xê Út. Vương quốc Mutawakkilite Yemen giành độc lập năm 1918, còn các Quốc gia Ả Rập vùng Vịnh Ba Tư trên thực tế trở thành các chế độ bảo hộ của Anh, với một mức độ tự trị nội bộ nhất định.
Nga, Anh, Ý, Pháp, Hy Lạp, người Assyria và người Armenia đều đưa ra yêu sách đối với Anatolia, dựa trên hàng loạt lời hứa thời chiến, hành động quân sự, thỏa thuận bí mật và hiệp ước. Theo Hiệp ước Sèvres, mọi bên trừ người Assyria đáng lẽ đã được đáp ứng nguyện vọng: Armenia sẽ được nhận một phần đáng kể phía đông, gọi là Armenia Wilson, kéo dài tới khu vực hồ Van và về phía tây tới Muş; Hy Lạp sẽ nhận Smyrna và vùng phụ cận, có thể cả Constantinopolis và toàn bộ Thrace (khi đó được quản lý như lãnh thổ phi quân sự hóa dưới sự kiểm soát quốc tế); Ý kiểm soát bờ biển trung - nam và phía tây Anatolia quanh Antalya; Pháp nhận vùng Cilicia; Anh nhận toàn bộ khu vực phía nam Armenia. Ngược lại, Hiệp ước Lausanne đã hủy bỏ toàn bộ các thu xếp và việc sáp nhập lãnh thổ nói trên.
Chính quyền Sa hoàng muốn trục xuất cư dân Hồi giáo ở bắc Anatolia và Constantinopolis, thay thế bằng những người định cư Cossack. Tháng 3 năm 1915, Ngoại trưởng Đế quốc Nga Sergey Sazonov nói với đại sứ Anh George Buchanan và đại sứ Pháp Maurice Paléologue rằng một giải pháp hậu chiến lâu dài đòi hỏi Nga phải sở hữu "thành phố Constantinopolis, bờ tây Bosphorus, biển Marmara và eo biển Dardanelles, cùng phần nam Thrace cho tới đường Enos-Midia", cũng như "một phần bờ biển châu Á giữa Bosphorus, sông Sakarya và một điểm sẽ được xác định trên bờ vịnh İzmit". Thỏa thuận Constantinopolis được công khai trên báo Izvestia của Nga vào tháng 11 năm 1917 nhằm tranh thủ sự ủng hộ của công chúng Armenia đối với Cách mạng Nga. Tuy nhiên, cuộc cách mạng trên thực tế đã chấm dứt các kế hoạch của Nga.
Mong muốn kiểm soát eo biển Marmara đã đưa Anh tới việc chiếm đóng Constantinopolis, với sự hỗ trợ của Pháp và Ý, từ ngày 13 tháng 11 năm 1918 đến ngày 23 tháng 9 năm 1923. Sau Chiến tranh giành độc lập Thổ Nhĩ Kỳ và việc ký Hiệp ước Lausanne, quân đội các nước này đã rời khỏi thành phố.
Theo Thỏa thuận Saint-Jean-de-Maurienne năm 1917 giữa Pháp, Ý và Anh, Ý sẽ nhận toàn bộ tây nam Anatolia (trừ vùng Adana), bao gồm cả İzmir. Tuy nhiên, năm 1919, Thủ tướng Hy Lạp Eleftherios Venizelos đã giành được sự cho phép của Hội nghị Hòa bình Paris để chiếm đóng İzmir, qua đó gạt bỏ các điều khoản của thỏa thuận nói trên.
Theo Hiệp định Sykes-Picot bí mật năm 1916, Pháp giành được Hatay, Liban và Syria, đồng thời bày tỏ mong muốn có một phần đông nam Anatolia. Thỏa thuận Saint-Jean-de-Maurienne năm 1917 giữa Pháp, Ý và Anh sau đó phân cho Pháp vùng Adana.
Quân đội Pháp, cùng với Anh, đã chiếm đóng một số khu vực của Anatolia từ 1919 đến 1921 trong Chiến tranh Pháp-Thổ, bao gồm các mỏ than, đường sắt, các cảng trên Biển Đen là Zonguldak và Karadeniz Ereğli, Constantinopolis (cùng với Anh), Uzunköprü ở Đông Thrace, và vùng Cilicia. Pháp cuối cùng đã rút khỏi tất cả các khu vực này sau Đình chiến Mudanya, Hiệp ước Ankara (1921) và Hiệp ước Lausanne.
Nội dung từ bài Wikipedia “Phân chia Đế quốc Ottoman”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.