Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh
Chiến tranh thế giới thứ nhất
cuộc chiến tranh thế giới bắt nguồn tại châu Âu từ năm 1914 đến năm 1918
- 1914 – 1918
- châu Âu
- Châu Âu
Chiến tranh
cuộc chiến tranh thế giới bắt nguồn tại châu Âu từ năm 1914 đến năm 1918
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh thế giới thứ nhất, còn được gọi là Đại chiến thế giới lần thứ nhất, Đệ nhất Thế chiến hay Thế chiến I, là một cuộc chiến tranh thế giới bắt nguồn tại châu Âu từ ngày 28 tháng 7 năm 1914 đến ngày 11 tháng 11 năm 1918.
Cuộc chiến tranh này là một trong những sự kiện có ảnh hưởng nhất trong lịch sử thế giới. Đây là cuộc chiến tranh có chiến trường chính bao trùm khắp châu Âu và ảnh hưởng ra toàn thế giới, lôi kéo tất cả các cường quốc châu Âu và Bắc Mỹ vào cuộc chiến với số lượng người chết trên 19 triệu người, đồng thời có sức tàn phá và ảnh hưởng về vật chất lẫn tinh thần của nhân loại rất sâu sắc và lâu dài. Khác với các cuộc chiến tranh trước đó, người châu Âu phải chiến đấu cả trên chiến trường lẫn ở hậu phương. Phụ nữ phải làm việc thay nam giới, đồng thời sự phát triển của công nghệ cũng có ảnh hưởng đến tính chất chiến tranh; có thể thấy sự hiệu quả của không quân và xe tăng trong chiến đấu kể từ cuộc Đại chiến này. Chiến tranh chiến hào gắn liền với cuộc Đại chiến thế giới lần thứ nhất trong thời gian đầu của nó.
Đây là cuộc chiến giữa phe Hiệp Ước (chủ yếu là Anh, Pháp, Nga và sau đó là Hoa Kỳ, Brasil) với phe Liên minh Trung tâm (chủ yếu là Đức, Áo-Hung, Bulgaria và Ottoman). Cuộc chiến bắt đầu với Vụ ám sát thái tử Áo-Hung (được coi là "ngòi nổ" của cuộc chiến tranh), dẫn đến việc Áo - Hung tuyên chiến với Serbia. Sự kiện này được nối tiếp bởi việc Hoàng đế Đức là Wilhelm II truyền lệnh cho các tướng lĩnh đưa quân tấn công Bỉ, Luxembourg và Pháp, theo kế hoạch Schlieffen. Hơn 70 triệu quân nhân được huy động ra trận chiến, trong số đó có 60 triệu người châu Âu. Trong cuộc chiến tranh kinh hoàng này, Pháp là nước chịu tổn thất nặng nề hơn cả và hoàn toàn bị kiệt quệ, dẫn tới sự đại bại của họ trong các cuộc chiến tranh về sau. Những trận đánh khốc liệt nhất trong cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất cũng diễn ra trên đất Pháp. một trận đánh đáng nhớ của cuộc Đại chiến là tại Verdun năm 1916, khi quân Đức tấn công thành cổ Verdun của Pháp, nhưng không thành công. Tuy nhiên, trận chiến đẫm máu nhất là tại sông Somme (1916), khi liên quân Anh - Pháp đánh bất phân thắng bại với quân Đức, trong khi chiến dịch quân sự lớn nhất là Cuộc tổng tấn công của Brusilov, khi quân Nga đánh bại liên quân Áo-Hung và Đức.
Tất cả những đế quốc quân chủ (trừ Đế quốc Anh) đều sụp đổ trong cuộc chiến tranh này. Đảng Bolshevik lên nắm quyền tại nước Nga sau cuộc Cách mạng Tháng Mười lật đổ Chính phủ Lâm thời Nga, trong khi việc Đức bại trận lại tạo điều kiện cho Đức Quốc Xã lên nắm quyền nhờ biết khai thác tâm lý bất mãn của người dân. Tuy nước Đức thua cuộc nhưng về thương mại và công nghiệp họ không bị tổn hại gì lớn, vì thế về những mặt này họ đã chiến thắng cuộc Chiến tranh thế giới lần thứ nhất.
Không một nước châu Âu nào thật sự chiến thắng cuộc chiến tranh này, tất cả đều chịu tổn hại nặng nề về người và của. Sau chiến tranh, châu Âu lâm vào tình trạng khủng hoảng và những cao trào chủ nghĩa dân tộc trỗi dậy ở các nước bại trận. Điển hình là tại Thổ Nhĩ Kỳ, bão táp phong trào cách mạng giải phóng dân tộc rầm rộ, đưa dân tộc này dần dần hồi phục, và buộc phe Hiệp Ước phải xóa bỏ những điều khoản khắc nghiệt sau khi cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất chấm dứt. Nước duy nhất không bị tàn phá mà còn thu được lợi nhuận lớn từ cuộc chiến này là Hoa Kỳ, nó đã tạo điều kiện cho nước này vượt trên các nước châu Âu về kinh tế kể từ sau cuộc chiến.
Trước đây ở các nước nói tiếng Anh dùng từ "Đại chiến" (Great War). Vài thập kỷ sau, tên gọi Chiến tranh thế giới lần thứ nhất (World War I) mới được áp dụng để phân biệt với cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai. Đương thời, nó còn được gọi với cái tên "Cuộc chiến tranh chấm dứt mọi cuộc chiến tranh" (The war to end all wars) bởi quy mô và sự tàn phá khủng khiếp nó gây ra. Chính những vấn đề liên quan tới Hoà ước Versailles 1919 đã khiến cho cuộc Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ.
Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, các sự kiện từ năm 1914 đến 1918 thường được gọi phổ biến là Cuộc Đại chiến (Great War) hoặc đơn giản là Thế chiến (World War). Vào tháng 8 năm 1914, tạp chí The Independent đã nhận định về cuộc xung đột này: "Đây là cuộc Đại chiến. Nó tự đặt tên cho chính mình." Trong thập kỷ sau khi chiến tranh kết thúc, nhiều người đã hy vọng đây sẽ là "cuộc chiến chấm dứt mọi cuộc chiến", bởi mức độ tàn phá và số lượng thương vong chưa từng có trong lịch sử. Lần sử dụng sớm nhất được biết đến của thuật ngữ Chiến tranh thế giới thứ nhất xuất hiện vào tháng 9 năm 1914, khi nhà sinh vật học kiêm triết gia người Đức Ernst Haeckel viết rằng "Cuộc chiến tranh châu Âu" đang diễn ra sẽ trở thành "cuộc chiến tranh thế giới đầu tiên theo đúng nghĩa đầy đủ của từ này."
Suốt phần lớn thế kỷ 19, các cường quốc châu Âu đã duy trì một thế cân bằng quyền lực mong manh mang tên Hòa hợp châu Âu. Sau năm 1848, trật tự này dần lung lay trước việc nước Anh rút lui vào chính sách "cô lập huy hoàng", sự suy tàn của Đế quốc Ottoman, làn sóng chủ nghĩa đế quốc mới, và đặc biệt là sự trỗi dậy của Vương quốc Phổ dưới sự dẫn dắt của Otto von Bismarck. Chiến thắng áp đảo trong cuộc Chiến tranh Pháp–Phổ (1870–1871) đã giúp Bismarck hoàn tất công cuộc Thống nhất nước Đức để khai sinh Đế quốc Đức. Kể từ năm 1871, chính sách đối ngoại của Pháp bị chi phối bởi tâm lý phục thù nhằm rửa mối hận thất trận song song với nỗ lực bành trướng hệ thống thuộc địa.
Năm 1873, Bismarck đứng ra dàn xếp thành lập Liên minh Tam Hoàng quy tụ ba đế quốc Áo-Hung, Nga và Đức. Tuy nhiên, sau cuộc Chiến tranh Nga–Thổ Nhĩ Kỳ (1877–1878), liên minh này tan vỡ do Áo lo ngại Nga bành trướng ảnh hưởng tại vùng Balkan, nơi Viên coi là vành đai an ninh sống còn. Để lấp chỗ trống, Đức và Áo-Hung thiết lập Liên minh Kép vào năm 1879, rồi mở rộng thành Liên minh Ba nước khi có thêm Ý tham gia vào năm 1882. Mục tiêu cốt lõi của Bismarck khi dựng nên các hiệp ước này là cô lập Pháp bằng cách gắn kết ba đế chế quân chủ lớn để tự dàn xếp mọi bất đồng nội bộ. Đến năm 1887, ông tiếp tục củng cố mạng lưới ngoại giao bằng Hiệp ước Đảm bảo, một thỏa ước bí mật giữa Berlin và St. Petersburg nhằm đảm bảo đôi bên giữ thái độ trung lập nếu một trong hai nước bị Pháp hoặc Áo-Hung tiến công.
Đối với Bismarck, giữ mối quan hệ hòa hảo với Nga luôn là hòn đá tảng trong đường lối đối ngoại của Đức. Tuy nhiên, sau khi ông bị Hoàng đế Wilhelm II ép từ chức vào năm 1890, trật tự này nhanh chóng đảo lộn. Vị tân hoàng đế nghe theo lời khuyên của Tân Thủ tướng Leo von Caprivi đã quyết định không gia hạn Hiệp ước Đảm bảo. Sai lầm chiến lược này mở đường cho Pháp tiếp cận Nga để tiến tới Liên minh Pháp-Nga vào năm 1894. Tiếp đó, Paris ký kết Hiệp ước Thân thiện với London vào năm 1904. Khối Entente (Hiệp ước) chính thức hoàn chỉnh cấu trúc sau khi có thêm Hiệp ước Anh–Nga vào năm 1907. Tuy chưa phải là những liên minh quân sự ràng buộc chặt chẽ, việc dàn xếp dứt điểm những tranh chấp thuộc địa dai dẳng tại châu Á và châu Phi đã khiến khả năng Anh điều quân hỗ trợ Pháp hoặc Nga trong xung đột tương lai trở nên rõ nét hơn bao giờ hết. Mối liên kết này càng thêm vững chắc khi cả London lẫn St. Petersburg đều công khai hậu thuẫn Paris chống lại Berlin trong cuộc Khủng hoảng Agadir năm 1911.
Sau năm 1871, tiềm lực công nghiệp và kinh tế của Đức phát triển với tốc độ thần tốc. Được sự ủng hộ tuyệt đối từ Hoàng đế Wilhelm II, Đô đốc Alfred von Tirpitz ráo riết tận dụng sức mạnh sản xuất này để xây dựng Hải quân Đế quốc Đức thành một lực lượng đủ sức thách thức Hải quân Hoàng gia Anh. Đường lối này chịu ảnh hưởng sâu sắc từ các luận điểm của học giả hải quân Mỹ Alfred Thayer Mahan, người khẳng định năng lực tác chiến viễn dương trên biển mở là chìa khóa then chốt để áp đặt sức mạnh toàn cầu. Tirpitz đã cho dịch các tác phẩm của Mahan sang tiếng Đức, còn Wilhelm II xem đây là cẩm nang bắt buộc đối với toàn bộ tướng lĩnh và ban cố vấn của triều đình.
Trước đây, Bismarck từng phản đối kịch liệt mọi tham vọng đối đầu trên biển với Anh, bởi ông tin rằng xứ sương mù sẽ không bao giờ can dự vào lục địa chừng nào ưu thế hải quân tuyệt đối của họ chưa bị xâm phạm. Việc ông rời khỏi vũ đài chính trị năm 1890 đã châm ngòi cho cuộc Chạy đua vũ trang hải quân Anh–Đức khốc liệt. Bất chấp các khoản ngân sách khổng lồ mà Tirpitz đổ vào các xưởng đóng tàu, sự xuất hiện của thiết giáp hạm HMS Dreadnought do Anh hạ thủy năm 1906 đã lập tức biến toàn bộ thế hệ thiết giáp hạm cũ thành đồ phế phẩm, trao lại cho London một lợi thế công nghệ áp đảo mà Berlin không thể san lấp. Rốt cuộc, người Đức tiêu tốn những nguồn lực khổng lồ chỉ để dựng nên một hạm đội đủ lớn để chọc giận nước Anh, nhưng lại không đủ mạnh để đánh bại đối thủ. Đến năm 1911, Thủ tướng Theobald von Bethmann Hollweg buộc phải thừa nhận thực tế này. Ông khởi xướng bước ngoặt vũ trang mang tên Rüstungswende, chính thức chuyển trọng tâm ngân sách quốc phòng từ hải quân trở lại lục quân.
Sự chuyển hướng này bắt nguồn từ mối lo ngại sâu sắc của Berlin trước đà phục hồi thần tốc của Đế quốc Nga sau thảm bại ở Chiến tranh Nga–Nhật cùng cuộc Cách mạng năm 1905. Từ sau năm 1908, các đợt cải cách kinh tế đã thúc đẩy mạng lưới đường sắt và hạ tầng vận tải của Nga mở rộng với tốc độ chóng mặt, đặc biệt dọc dải biên giới phía tây giáp Đức và Áo-Hung. Do Đức và Áo-Hung luôn dựa vào ưu thế tổng động viên thần tốc để bù đắp sự thua thiệt về quân số trước Nga, việc St. Petersburg rút ngắn được khoảng cách về thời gian điều động quân là mối đe dọa sinh tử, vượt xa tầm quan trọng của cuộc đua với hải quân Anh. Khi Đức bổ sung thêm 170.000 quân vào biên chế thường trực năm 1913, Pháp lập tức đáp trả bằng cách kéo dài thời gian thi hành nghĩa vụ quân sự từ hai năm lên ba năm. Động thái này kéo theo chuỗi biện pháp tương tự từ các quốc gia vùng Balkan, Ý, Đế quốc Ottoman cho tới Áo-Hung. Dù rất khó đối chiếu quy mô chi tiêu chính xác giữa các nước do sự khác biệt trong cách hạch toán (đặc biệt là việc bỏ qua các dự án hạ tầng giao thông dân dụng có công năng phục vụ quân sự), ước tính từ năm 1908 đến năm 1913, tổng ngân sách quốc phòng thực tế của sáu đại cường lục địa đã tăng vọt hơn 50%.
Những năm cận kề năm 1914 chứng kiến hàng loạt cuộc khủng hoảng ngoại giao và xung đột quân sự liên miên bùng nổ tại vùng Balkan, nơi các nước lớn tìm cách nhảy vào lấp chỗ trống từ sự suy tàn không thể cứu vãn của Đế quốc Ottoman. Dưới ngọn cờ Chủ nghĩa Đại Slav và Chính thống giáo, Đế quốc Nga tự nhận cho mình sứ mệnh bảo hộ Serbia cùng các cộng đồng Slav trong vùng. Tuy nhiên, trong toan tính thực tế, St. Petersburg vẫn muốn các eo biển huyết mạch như Bosporus nằm trong tay một chính quyền Ottoman suy yếu, thay vì để rơi vào quyền kiểm soát của một thế lực Slav trẻ trung và giàu tham vọng như Bulgaria. Ngoài ra, Nga còn ấp ủ mục tiêu bành trướng ở đông bắc Anatolia, trong khi các đồng minh nhỏ tại Balkan lại có những đòi hỏi lãnh thổ chồng chéo lẫn nhau. Những toan tính chiến lược mâu thuẫn này vừa gây chia rẽ sâu sắc trong nội bộ giới hoạch định chính sách Nga, vừa biến tình hình khu vực thêm hỗn loạn.
Về phía Áo-Hung, giới lãnh đạo đế quốc coi vùng Balkan là không gian sinh tồn sống còn và xem sự trỗi dậy của một nước Serbia bành trướng là mối đe dọa trực tiếp đến sự toàn vẹn lãnh thổ của mình. Cuộc Khủng hoảng Bosnia (1908–1909) nổ ra khi Viên quyết định sáp nhập tỉnh cũ của Ottoman là Bosnia và Herzegovina, vùng đất mà quân Áo đã đồn trú chiếm đóng từ năm 1878. Được tính toán trùng khớp với thời điểm diễn ra Tuyên ngôn Độc lập của Bulgaria, hành động đơn phương tước đoạt chủ quyền này vấp phải sự phản đối kịch liệt từ các cường quốc, song cuối cùng châu Âu đành chấp nhận sự việc đã rồi do không tìm được tiếng nói chung để đảo ngược tình thế. Giới sử học coi đây là nấc thang căng thẳng nguy hiểm, vừa dập tắt mọi khả năng thỏa hiệp giữa Áo và Nga tại vùng Balkan, vừa đẩy quan hệ ngoại giao giữa Serbia và Ý rơi vào tình trạng đóng băng.
Sóng gió tiếp tục dâng cao khi cuộc Chiến tranh Ý – Thổ Nhĩ Kỳ (1911–1912) bộc lộ sự bất lực toàn diện của quân đội Ottoman, tạo điều kiện cho Liên minh Balkan (gồm Serbia, Bulgaria, Montenegro và Hy Lạp) ra đời. Trong cuộc Chiến tranh Balkan lần thứ nhất (1912–1913), liên minh này đã đồng loạt nổ súng và nhanh chóng quét sạch phần lớn lãnh thổ của Ottoman khỏi bán đảo Balkan trước sự kinh ngạc của giới quan sát quốc tế. Việc quân đội Serbia tiến ra chiếm đóng các hải cảng trên bờ biển Adriatic đã khiến Áo-Hung hoảng hốt ban bố lệnh tổng động viên một phần vào ngày 21 tháng 11 năm 1912, tập trung các sư đoàn chủ lực áp sát biên giới Nga tại Galicia. Tuy nhiên, do chưa chuẩn bị sẵn sàng cho một cuộc đối đầu vũ trang toàn diện, chính phủ Nga đã nhẫn nhịn và quyết định không động viên đáp trả.
Các cường quốc sau đó vội vã nhóm họp nhằm tái lập trật tự bằng Hiệp ước Luân Đôn (1913), khai sinh ra nhà nước Albania độc lập đồng thời phân chia lại đất đai cho Bulgaria, Serbia, Montenegro và Hy Lạp. Dẫu vậy, việc phân chia chiến lợi phẩm không đều đã châm ngòi cho cuộc Chiến tranh Balkan lần thứ hai bùng nổ chỉ sau đó ít lâu. Ngày 16 tháng 6 năm 1913, Bulgaria bất ngờ nổ súng tấn công các đồng minh cũ là Serbia và Hy Lạp, nhưng nhanh chóng chuốc lấy thảm bại. Sau 33 ngày giao tranh, Sofia mất gần như toàn bộ phần đất Macedonia vừa chiếm được vào tay Serbia và Hy Lạp, đồng thời phải nhượng cả vùng Nam Dobruja cho Romania. Khép lại hai cuộc chiến, ngay cả những nước thắng trận như Serbia và Hy Lạp vẫn ấm ức vì cho rằng mình bị tước đoạt phần thưởng xứng đáng. Về phía Áo-Hung, cuộc chiến phơi bày sự thờ ơ đáng báo động của các nước lớn trước những lợi ích an ninh thiết thân của họ, thậm chí cả từ phía đồng minh thân cận nhất là Đức. Nỗi uất hận dồn nén, chủ nghĩa dân tộc cực đoan cùng cảm giác bất an bao trùm giữa các bên đã biến Balkan trở thành "thùng thuốc súng của châu Âu", chỉ chờ một tia lửa để nổ tung.
Vào ngày 28 tháng 6 năm 1914, Đại công tước Franz Ferdinand của Áo, người kế vị ngai vàng của Hoàng đế Franz Joseph I của Áo, đã tới thăm Sarajevo, thủ phủ vùng Bosnia và Herzegovina vừa bị sáp nhập. Nhóm tay súng thuộc phong trào Bosnia Trẻ gồm Cvjetko Popović, Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović, Trifko Grabež, Vaso Čubrilović (người Serb tại Bosnia) và Muhamed Mehmedbašić (thuộc cộng đồng người Bosniak), đã đón lõng tại các vị trí dọc lộ trình di chuyển của đoàn xe hoàng gia để mưu sát ông. Được các phần tử quá khích thuộc mạng lưới tình báo Bàn tay Đen của Serbia ngầm cung cấp vũ khí, nhóm này hy vọng cái chết của Đại công tước sẽ giúp giải phóng Bosnia khỏi ách thống trị của Áo.
Mở đầu cuộc tấn công, Čabrinović ném một quả lựu đạn về phía xe của Franz Ferdinand, song nó chỉ làm hư hại xe sau và khiến hai tùy tùng bị thương. Các tay súng mai phục khác cũng lần lượt lỡ thời cơ. Khoảng một giờ sau, khi Đại công tước trên đường quay lại để vào bệnh viện thăm hỏi các sĩ quan bị thương, tài xế bất ngờ rẽ nhầm vào góc phố nơi Gavrilo Princip đang đứng. Chớp lấy cơ hội, Princip rút súng lục bắn hai phát cự ly gần, khiến cả Franz Ferdinand lẫn phu nhân Sophie bị thương nặng rồi qua đời ngay sau đó.
Theo nhà sử học Zbyněk Zeman, bầu không khí tại Viên lúc đầu "gần như không mấy bận tâm đến biến cố này. Trong hai ngày 28 và 29 tháng 6, dân chúng vẫn mải mê nghe nhạc và uống rượu như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra." Dẫu vậy, tác động ngầm từ cái chết của người kế vị ngai vàng là vô cùng dữ dội. Nhà sử học Christopher Clark đã ví sự kiện này như một "hiệu ứng 11/9, một vụ khủng bố mang tính bước ngoặt lịch sử làm đảo lộn toàn bộ cán cân chính trị tại Viên".
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến tranh thế giới thứ nhất”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.