Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh
Nội chiến Tây Ban Nha
nội chiến ở Tây Ban Nha (1936-1939)
- 1936 – 1939
- Bán đảo Iberia
- Châu Âu
Chiến tranh
nội chiến ở Tây Ban Nha (1936-1939)
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội chiến Tây Ban Nha (tiếng Tây Ban Nha: Guerra civil española) diễn ra từ năm 1936 đến năm 1939 giữa phe Cộng hòa và phe Quốc gia nổi dậy. Phe Cộng hòa trung thành với chính phủ Mặt trận Nhân dân có khuynh hướng tả khuynh của nền Đệ nhị Cộng hòa Tây Ban Nha, bao gồm các lực lượng xã hội chủ nghĩa, vô chính phủ, cộng sản và những người ly khai, với sự hỗ trợ từ Liên bang Xô viết. Đối trọng với họ là phe Quốc gia, một liên minh gồm những người theo chủ nghĩa phát xít Falange, những người quân chủ, bảo thủ và truyền thống, được hỗ trợ bởi Đức Quốc xã và Ý phát xít. Ban đầu, phe này được lãnh đạo bởi một hội đồng quân sự (junta), cho đến khi Đại tướng Francisco Franco được bổ nhiệm làm lãnh đạo tối cao vào ngày 1 tháng 10 năm 1936, đứng đầu thực thể mà ông gọi là Nhà nước Tây Ban Nha. Do bối cảnh chính trị quốc tế thời bấy giờ, cuộc chiến được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau: như một cuộc đấu tranh giai cấp, xung đột tôn giáo, hay cuộc đối đầu giữa dân chủ cộng hòa và độc tài, giữa cách mạng và phản cách mạng, hoặc giữa chủ nghĩa phát xít và chủ nghĩa cộng sản. Phe Quốc gia đã giành chiến thắng vào đầu năm 1939 và cai trị Tây Ban Nha cho đến khi Franco qua đời vào tháng 11 năm 1975.
Cuộc chiến bắt đầu sau sự thất bại một phần của cuộc đảo chính tháng 7 năm 1936 chống lại chính phủ Mặt trận Nhân dân, được thực hiện bởi một nhóm tướng lĩnh thuộc Lực lượng Vũ trang Cộng hòa Tây Ban Nha. Phe Quốc gia bao gồm các nhóm cánh hữu, trong đó có đảng truyền thống Công giáo CEDA, những người quân chủ—bao gồm cả phe đối lập Alfonsist và phe Carlist bảo thủ tôn giáo—cùng Falange Española de las JONS, một đảng chính trị phát xít. Tuy nhiên, các đơn vị nổi dậy tại hầu hết các thành phố quan trọng đã không giành được quyền kiểm soát, khiến Tây Ban Nha bị chia cắt về cả quân sự lẫn chính trị. Cuộc nổi dậy đã bị đáp trả bằng việc vũ trang cho các phong trào xã hội và các đảng phái cánh hữu, cùng với việc thành lập các lực lượng dân quân, dẫn đến sự chuyển đổi nhanh chóng về kinh tế - xã hội và chính trị tại vùng Cộng hòa, được gọi là Cách mạng Tây Ban Nha. Lực lượng Quốc gia đã nhận được đạn dược, binh lính và hỗ trợ hàng không từ Ý phát xít và Đức Quốc xã, trong khi phe Cộng hòa nhận được sự hỗ trợ từ Liên bang Xô viết và Mexico. Các quốc gia khác như Vương quốc Anh, Pháp và Hoa Kỳ tiếp tục công nhận chính phủ Cộng hòa nhưng theo đuổi chính sách chính thức là không can thiệp. Bất chấp chính sách này, hàng vạn công dân từ các nước không can thiệp đã trực tiếp tham gia vào cuộc xung đột, chủ yếu trong các Binh đoàn Quốc tế ủng hộ phe Cộng hòa.
Franco dần nổi lên với tư cách là lãnh đạo chủ chốt của phe Quốc gia, trở thành nhà độc tài của Nhà nước Tây Ban Nha vào năm 1937 và lôi kéo sự ủng hộ của chủ nghĩa Falange. Phe Quốc gia đã tiến quân từ các căn cứ địa ở phía nam và phía tây, đánh chiếm hầu hết đường bờ biển phía bắc của Tây Ban Nha vào năm 1937 và bao vây Madrid. Sau khi phần lớn vùng Catalonia bị chiếm đóng trong hai năm 1938 và 1939, cùng với việc Madrid bị cắt đứt liên lạc với Barcelona, vị thế quân sự của phe Cộng hòa đã trở nên tuyệt vọng. Vào ngày 5 tháng 3 năm 1939, nhằm đáp trả việc phe cộng sản được cho là ngày càng gia tăng sự chi phối trong chính phủ Cộng hòa cũng như tình hình quân sự đang ngày một tồi tệ, Đại tá Segismundo Casado đã lãnh đạo một cuộc đảo chính quân sự chống lại chính phủ Cộng hòa với ý định tìm kiếm hòa bình với phe Quốc gia. Tuy nhiên, những đề nghị hòa bình này đã bị Franco bác bỏ. Sau các cuộc xung đột nội bộ giữa các phe phái Cộng hòa tại Madrid trong cùng tháng đó, Franco đã tiến vào thủ đô và tuyên bố chiến thắng vào ngày 1 tháng 4 năm 1939. Hàng trăm nghìn người có liên quan đến phe Cộng hòa đã tháo chạy khỏi Tây Ban Nha, hầu hết đến các trại tị nạn ở miền nam nước Pháp; nhiều người ở lại đã bị phe Quốc gia chiến thắng đàn áp.
Cuộc chiến trở nên đáng chú ý bởi bầu nhiệt huyết và sự chia rẽ chính trị mà nó khơi dậy trên toàn thế giới, cũng như bởi vô số những tội ác tàn bạo đã xảy ra. Các cuộc thanh trừng có tổ chức đã diễn ra tại những vùng lãnh thổ bị quân đội của Franco chiếm đóng nhằm củng cố chế độ tương lai của họ. Những vụ xử bắn hàng loạt cũng xảy ra tại các khu vực do phe Cộng hòa kiểm soát, với sự tham gia của chính quyền địa phương ở các mức độ khác nhau tùy theo từng khu vực.
Vào năm 1868, các cuộc khởi nghĩa nhân dân đã dẫn đến việc lật đổ Nữ hoàng Isabella II. Đến năm 1873, người thay thế Isabella là Vua Amadeo I thuộc Nhà Savoy đã thoái vị, và nền Đệ nhất Cộng hòa Tây Ban Nha ngắn ngủi được tuyên bố thành lập. Nền Cộng hòa này đã bị hủy hoại bởi sự bất ổn chính trị cùng các cuộc xung đột, và nhanh chóng bị lật đổ bởi Tướng Arsenio Martínez Campos vào tháng 12 năm 1874. Sau đó, chế độ quân chủ được phục hồi với sự lên ngôi của Alfonso XII, con trai của Isabella.
Sau khi chế độ quân chủ phục hồi, phe Carlist và những người theo chủ nghĩa vô chính phủ đã trỗi dậy để phản đối vương triều. Alejandro Lerroux, một chính trị gia Tây Ban Nha và là lãnh đạo của Đảng Cộng hòa Cấp tiến, đã góp phần đưa chủ nghĩa cộng hòa lên vị thế hàng đầu tại Catalonia. Chế độ quân dịch là một chính sách gây tranh cãi cuối cùng đã được chính phủ Tây Ban Nha thực thi. Như đã được minh chứng qua sự kiện "Tuần lễ Bi thảm" năm 1909, sự phẫn nộ và kháng cự là những nhân tố tiếp tục kéo dài sang thế kỷ 20.
Tây Ban Nha giữ vị thế trung lập trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất. Sau cuộc chiến, nhiều tầng lớp trong xã hội Tây Ban Nha, bao gồm cả các lực lượng vũ trang, đã đoàn kết với hy vọng loại bỏ chính quyền trung ương tham nhũng tại Madrid, nhưng những nỗ lực này cuối cùng đã không thành công. Nhận thức chung của công chúng về chủ nghĩa cộng sản như một mối đe dọa lớn đã gia tăng đáng kể trong giai đoạn này.
Vào năm 1923, một cuộc đảo chính quân sự khác đã đưa Miguel Primo de Rivera lên nắm quyền. Hệ quả là Tây Ban Nha đã chuyển dịch sang mô hình chính phủ độc tài quân sự. Sự ủng hộ dành cho chính quyền Rivera dần suy yếu, và ông đã từ chức vào tháng 1 năm 1930. Người thay thế ông là Tướng Dámaso Berenguer, người sau đó cũng bị thay thế bởi Đô đốc Juan Bautista Aznar-Cabañas; cả hai đều tiếp tục thực thi chính sách cai trị bằng sắc lệnh.
Tại các thành phố lớn, chế độ quân chủ nhận được rất ít sự ủng hộ. Do đó, Vua Alfonso XIII của Tây Ban Nha đã phải nhượng bộ trước áp lực của nhân dân và kêu gọi tổ chức các cuộc bầu cử thành phố vào ngày 12 tháng 4 năm 1931. Các tổ chức cánh tả như đảng Xã hội và những người Cộng hòa Tự do đã giành chiến thắng tại hầu hết các thủ phủ tỉnh. Tiếp sau sự từ chức của chính phủ Aznar-Cabañas, Alfonso XIII đã rời bỏ đất nước. Vào thời điểm này, nền Đệ nhị Cộng hòa Tây Ban Nha được thành lập; nền cộng hòa này tồn tại cho đến khi cuộc Nội chiến Tây Ban Nha bùng nổ 5 năm sau đó.
Ủy ban cách mạng do Niceto Alcalá-Zamora đứng đầu đã trở thành chính phủ lâm thời, với chính Alcalá-Zamora giữ chức tổng thống và nguyên thủ quốc gia. Nền cộng hòa này đã nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ mọi tầng lớp trong xã hội.
Theo José Ángel Sánchez Asiaín, những kế hoạch đầu tiên về một cuộc phản cách mạng chống lại nền Cộng hòa đã được thảo luận ngay trong ngày chế độ này được tuyên bố thành lập. Khi đó, đại diện của các giới quân chủ, cùng với José Antonio Primo de Rivera — lãnh đạo tương lai của đảng Falange, và José Calvo Sotelo — một trong những lãnh đạo tương lai của đảng quân chủ Đổi mới Tây Ban Nha (Spanish Renovation), đã "gặp mặt để đặt nền móng tài chính nhằm lật đổ nền Cộng hòa". Dù chưa có hành động ngay lập tức, nhưng đến tháng 3 năm 1934, những kẻ chủ mưu đã thuyết phục được Benito Mussolini, lãnh đạo của Ý phát xít, đồng ý hỗ trợ cho một cuộc đảo chính trong tương lai.
Vào tháng 5 năm 1931, một vụ việc trong đó một tài xế taxi bị tấn công bên ngoài một câu lạc bộ của những người quân chủ đã làm bùng phát làn sóng bạo lực chống giáo hội trên khắp Madrid và khu vực phía tây nam đất nước. Sự phản ứng chậm chạp từ phía chính phủ đã khiến phe cánh hữu vỡ mộng. Trong tháng 6 và tháng 7, Liên đoàn Lao động Quốc gia (CNT) đã kêu gọi nhiều cuộc đình công, dẫn đến một vụ đụng độ bạo lực giữa các thành viên CNT và Lực lượng Vệ binh Dân sự (Civil Guard), cùng với đó là cuộc đàn áp tàn bạo của Vệ binh Dân sự và Quân đội Tây Ban Nha nhắm vào CNT tại Seville. Điều này khiến nhiều công nhân tin rằng nền Đệ nhị Cộng hòa Tây Ban Nha cũng áp bức không kém gì chế độ quân chủ, và CNT đã thông báo ý định lật đổ chính quyền này bằng cách bắt đầu một cuộc cách mạng.
Cuộc bầu cử vào tháng 6 năm 1931 đã mang lại chiến thắng áp đảo cho phe Cộng hòa và Xã hội. Với sự khởi đầu của cuộc Đại Suy thoái, chính phủ đã cố gắng hỗ trợ các vùng nông thôn Tây Ban Nha bằng cách thiết lập chế độ làm việc tám giờ một ngày và tái phân phối quyền sở hữu đất đai cho những người làm thuê trong nông nghiệp. Các hội đồng trọng tài lao động mới được thành lập đã điều chỉnh mức lương, hợp đồng và giờ làm việc, nhưng các quy định này có lợi cho người lao động hơn là chủ sở hữu. Đấu tranh giai cấp trở nên gay gắt khi các đại địa chủ tìm đến những tổ chức phản cách mạng và các đầu sỏ chính trị địa phương. Các cuộc đình công, nạn trộm cắp tại nơi làm việc, phóng hỏa, cướp bóc và các cuộc tấn công nhắm vào cửa hàng, những người phá đình công, chủ thuê và máy móc ngày càng trở nên phổ biến.
Manuel Azaña thuộc phe Cộng hòa đã trở thành Thủ tướng của một chính phủ thiểu số vào tháng 10 năm 1931. Đến tháng 12, một bản hiến pháp mới mang tính cải cách, tự do và dân chủ đã được công bố. Hiến pháp này bao gồm các điều khoản mạnh mẽ nhằm thực thi tiến trình thế tục hóa sâu rộng tại một quốc gia Công giáo, trong đó có việc bãi bỏ các trường học và tổ chức từ thiện Công giáo—một động thái đã vấp phải sự phản đối quyết liệt.
Cuộc đảo chính quân sự đầu tiên chống lại nền Cộng hòa đã được lên kế hoạch bởi các nhóm tướng lĩnh phe quân chủ với sự hỗ trợ từ các cựu bộ trưởng phe quân chủ đang lưu vong, bao gồm cả Calvo Sotelo. Toan tính đảo chính này, sau này được biết đến với tên gọi Sanjurjada, đã kết thúc trong thất bại. Hệ quả là vài trăm sĩ quan cấp tướng bị cách chức, những nhân vật phe quân chủ lỗi lạc bị cầm tù hoặc phải tháo chạy ra nước ngoài, và tầng lớp quý tộc bị "trừng phạt" bởi việc đẩy mạnh cải cách ruộng đất theo hướng cực đoan. Cuộc đảo chính này đã góp phần vào quá trình cực đoan hóa của phe cánh tả.
Phe cực hữu đã không từ bỏ kế hoạch lật đổ nền Cộng hòa, điều này được thể hiện qua việc thành lập tổ chức Đổi mới Tây Ban Nha (Spanish Renovation) và một đảng phát xít nhỏ mang tên Falange Española, sự trỗi dậy của phong trào chiến binh Carlist (thuộc Hiệp thông Truyền thống, dân quân Requeté), và các chiến dịch tuyên truyền về tính chính danh của một cuộc nổi dậy quân sự được lan truyền bởi các tổ chức như Acción Española. Mặc dù chủ nghĩa phát xít chính thống lúc bấy giờ vẫn là một ý thức hệ yếu thế, nhưng các nhà sử học như Julián Casanova đã mô tả văn hóa của phe cánh hữu chống Cộng hòa tại Tây Ban Nha là "tiền phát xít" (proto-fascist), tương tự như phong trào "tiền phát xít" tại Ý và phong trào Völkisch tại Đức. Phe cánh hữu chống Cộng hòa nhận được sự ủng hộ từ bên trong Giáo hội, đặc biệt là bởi các nhóm Integrist (Chủ nghĩa Tích hợp), và quân đội. Cùng lúc đó, uy quyền của nền Cộng hòa bị làm xói mòn bởi một cuộc khởi nghĩa của những người vô chính phủ, mà đỉnh điểm là vụ thảm sát người vô chính phủ tại Casas Viejas và sau đó là sự đàn áp của nhà nước.
Vào tháng 11 năm 1933, các đảng cánh hữu đã giành chiến thắng trong cuộc tổng tuyển cử. Các nguyên nhân bao gồm sự phẫn nộ ngày càng tăng đối với chính phủ đương nhiệm vì những lý do như: không thể chống lại áp lực từ các hiệp hội chủ sử dụng lao động, tình trạng bất ổn kinh tế, sự thất bại của cải cách ruộng đất trong việc cải thiện đáng kể điều kiện sống của người lao động nông thôn; việc phụ nữ Tây Ban Nha mới được cấp quyền bầu cử và đa số họ đã bỏ phiếu cho các đảng trung hữu; sự tan vỡ của liên minh giữa Đảng Cộng hòa Cấp tiến và những người Xã hội; sự thất bại của phe cánh tả trong việc hình thành một liên minh bầu cử tương tự như liên minh của phe Cấp tiến và cánh hữu; và sự phản đối của những người vô chính phủ đối với những người Xã hội sau Sự kiện Casas Viejas: trong khi trước đó họ bỏ phiếu cho các đảng cánh tả, thì trong cuộc bầu cử năm 1933, họ hoặc bỏ phiếu cho phe Cấp tiến, hoặc bỏ phiếu trắng. Trong số các thành viên của liên minh chiến thắng có một đảng mới là Liên đoàn các nhóm Cánh hữu Tự trị Tây Ban Nha (CEDA). Phe cánh tả coi CEDA không chỉ là mối đe dọa đối với các cải cách tiến bộ của họ, mà còn đối với nền Cộng hòa nói chung, và rộng hơn là một đảng phát xít. CEDA và thủ lĩnh Gil Robles đã tuyên bố mục tiêu giải tán các phong trào công nhân và nền dân chủ nghị viện, thanh trừng những người "Marxist, Tam điểm, ly khai và Do Thái", đồng thời thiết lập một nhà nước nghiệp đoàn độc tài, ca ngợi Benito Mussolini của Ý phát xít, Adolf Hitler của Đức Quốc xã và Engelbert Dollfuss của Nhà nước Liên bang Áo. Mặc dù Gil Robles bác bỏ các khía cạnh của chủ nghĩa phát xít như việc dựa vào bạo lực, nhưng những lời chỉ trích của ông đối với chủ nghĩa phát xít đã bị chính những người ủng hộ ông la ó. Phe cánh tả đã bác bỏ tính hợp lệ của kết quả bầu cử với lý do những người Xã hội giành được nhiều phiếu bầu hơn bất kỳ đảng nào trong liên minh Cấp tiến - cánh hữu, và cho rằng cuộc bầu cử ở các khu vực miền nam đã xảy ra những sai phạm cũng như các hành vi vi phạm như quấy rối cử tri bởi chủ sử dụng lao động và các nhóm cánh hữu; họ đã cố gắng, nhưng không thành công, trong việc yêu cầu Tổng thống Niceto Alcalá-Zamora hủy bỏ kết quả bầu cử. Tổng thống Alcalá-Zamora, lo ngại về khuynh hướng quân chủ của CEDA và các kế hoạch sửa đổi hiến pháp của đảng này, đã yêu cầu thủ lĩnh đảng Cấp tiến là Alejandro Lerroux thành lập chính phủ thay vì Gil Robles, người lãnh đạo đảng lớn nhất trong quốc hội. Mặc dù CEDA không chính thức gia nhập nội các của Lerroux, nhưng họ đã gây ảnh hưởng gián tiếp vì chính phủ phụ thuộc vào sự hỗ trợ của họ tại nghị viện. CEDA đã củng cố đòn bẩy này bằng cách đe dọa rút lại sự hợp tác. Sau đó, Gil Robles khẳng định rằng phe Cấp tiến đang "thực hiện chương trình của CEDA".
Các sự kiện trong giai đoạn sau tháng 11 năm 1933, được gọi là "hai năm đen tối" (black biennium), dường như đã khiến một cuộc nội chiến trở nên dễ xảy ra hơn. Alejandro Lerroux thuộc Đảng Cộng hòa Cấp tiến (RRP) đã thành lập chính phủ, đảo ngược các thay đổi do chính quyền trước đó thực hiện và ân xá cho Sanjurjo cùng các cộng sự của ông ta. Lực lượng Vệ binh Dân sự đã áp dụng chính sách "bạo lực phòng ngừa" chống lại các phong trào công nhân. Một số người theo chủ nghĩa quân chủ đã gia nhập đảng Falange Española y de las JONS ("Falange") mới thành lập để giúp đạt được mục tiêu của họ. Thông qua Antonio Goicoechea, người sau này sẽ đóng một vai trò trong việc Ý can thiệp vào cuộc Nội chiến, vào năm 1934, một nhóm những kẻ chủ mưu quân chủ trong quân đội đã đạt được thỏa thuận với Benito Mussolini, người đã ủng hộ các mối quan hệ chống Cộng hòa từ năm 1932 và hứa sẽ cung cấp vũ khí cho những kẻ chủ mưu đồng thời trợ cấp cho đảng Falange. Thất bại trong cuộc bầu cử và những hệ quả của nó đã dẫn đến sự vỡ mộng đối với chế độ đại nghị và sự cực đoan hóa trong những người Xã hội. Sự gia tăng tinh thần chiến đấu trong các công nhân Xã hội được tiếp nối bởi việc Francisco Largo Caballero áp dụng những luận điệu Marxist cách mạng nhằm biện minh cho cuộc cách mạng như một cách để chống lại chủ nghĩa phát xít đang trỗi dậy, một điều không đặc trưng cho dòng tư tưởng dân chủ xã hội chủ đạo của châu Âu và các truyền thống cải cách của đảng PSOE. Tổng liên đoàn Lao động (CNT) cũng áp dụng luận điệu tương tự sau cuộc bầu cử, đe dọa một cuộc cách mạng nếu "các khuynh hướng phát xít" giành chiến thắng trong bầu cử. Bạo lực công khai đã xảy ra trên các đường phố của các thành phố Tây Ban Nha, và tinh thần chiến đấu tiếp tục gia tăng, phản ánh một phong trào hướng tới sự biến động cực đoan thay vì các biện pháp hòa bình như là giải pháp. Một cuộc nổi dậy nhỏ của những người vô chính phủ đã xảy ra vào tháng 12 năm 1933 để phản ứng lại chiến thắng của CEDA, khiến khoảng 100 người thiệt mạng.
Nội dung từ bài Wikipedia “Nội chiến Tây Ban Nha”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.