Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Văn hoá
Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm
sự kiện chính trị-văn hoá ở Bắc Việt cuối những năm 1950
- 1955 – 1958
- Đông Nam Á
Văn hoá
sự kiện chính trị-văn hoá ở Bắc Việt cuối những năm 1950
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm là một phong trào văn hóa mang xu hướng chính trị của một bộ phận văn nghệ sĩ, trí thức ở miền Bắc dưới chính quyền Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, khởi xướng từ tháng 3 năm 1955 và kết thúc vào tháng 6 năm 1958. Tên của phong trào được ghép từ hai ấn phẩm chính trong phong trào, bao gồm bán nguyệt san Giai Phẩm và báo Nhân Văn.
Theo nhiều nguồn nghiên cứu khác nhau, phong trào đã diễn ra một cách tự phát, trong đó tuyên bố mục tiêu là kêu gọi mở rộng dân chủ, xây dựng nhà nước pháp trị, đòi quyền tự do quan điểm chính trị cho giới nghệ sĩ cùng trí thức, trải dài trên nhiều lĩnh vực triết học, văn nghệ, luật pháp, giáo dục và báo chí. Tuy nhiên, Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho rằng phong trào đã lợi dụng việc sáng tác văn nghệ để tuyên truyền chống phá Nhà nước, khởi nguồn từ một nhóm trí thức bị tình báo nước ngoài cài vào ở miền Bắc nhằm lôi kéo, phủ nhận sự lãnh đạo của Đảng trong lĩnh vực văn hóa văn nghệ, phủ nhận quyền lãnh đạo chính trị và nhà nước duy nhất của Đảng Lao động Việt Nam, gây phương hại đến sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và chủ nghĩa xã hội.
Vai trò của phong trào đã được định hình như một sự kiện lớn trong tiến trình cải cách dân chủ và văn hóa Việt Nam, bên cạnh các phong trào lớn thời thuộc Pháp như phong trào Đông Du, Đông Kinh Nghĩa Thục.
Phạm vi của phong trào trải dài ở nhiều lĩnh vực khác nhau và ở nhiều cơ quan chính trị, bắt đầu từ quân đội và lan ra các hội văn nghệ, các trường đại học. Nhìn chung, sự phủ sóng của phong trào không chỉ gói gọn ở vấn đề văn học mà còn lan sang kịch – điện ảnh, báo chí và chính trị. Theo Trần Dần, các tác giả, bài viết trong Nhân Văn – Giai Phẩm phần lớn được chia làm hai loại, loại A là các bài chính luận trực tiếp hoặc văn học dấn thân của những nhà trí thức về vấn đề trong xã hội, còn loại B là các sáng tác của văn nghệ, mang ít tính nguy hiểm hơn. Các bài viết, tác phẩm trong phong trào được ghi nhận mang xu hướng đổi mới và không đi theo các hình thức văn nghệ đương thời. Các bài viết mang hai mục đích: thứ nhất là vạch trần mặt xấu của xã hội mới, thứ hai là lên tiếng nói đòi hỏi quyền tự do về ngôn luận, dân chủ trong đời sống chính trị và độc lập sáng tác văn nghệ tại miền Bắc Việt Nam sau 1954.
Có tổng cộng 5 số của Giai Phẩm 1956 theo các mùa Xuân, Thu, Đông được xuất bản, cụ thể là ba tập Giai Phẩm mùa Thu; một tập Giai Phẩm mùa Xuân và một tập Giai Phẩm mùa Đông. Cùng với đó, 5 số báo Nhân Văn đã chính thức phát hành. Đây là hai ấn phẩm đóng vai trò quan trọng, đại diện cho toàn bộ phong trào. Nhưng ngay từ sớm hơn và trong giai đoạn cao trào, các tờ báo lớn do Đảng quản lý cũng đã tham gia với nhiều bài viết góp giọng theo phong trào. Ngoài số ấn phẩm này, còn có các xuất bản phẩm liên quan nhưng ít được biết đến hơn hơn, đó là tạp chí Đất mới dành cho sinh viên do Bùi Quang Đoài chủ nhiệm; Tự do diễn đàn số 1, ra ngày 10 tháng 12 năm 1956; Sách Tết 1957 và tờ Sáng tạo (kịch trường và điện ảnh) của nhóm Phan Tại – Trần Thịnh. Sau khi hai ấn phẩm Nhân Văn cùng Giai Phẩm bị chấm dứt, đa số các thành viên phong trào vẫn đăng nhiều bài trên báo Văn trong năm 1957, trước khi phong trào hoàn bị dập tắt. Cơ quan chính in ấn tập san Giai Phẩm, Đất mới, Tự do diễn đàn và Sách Tết 1957 là Nhà xuất bản Minh Đức, do Trần Thiếu Bảo thành lập và quản lý.
Một tờ báo khác có liên quan tới phong trào là Trăm Hoa. Đây là một tờ báo tư nhân, hoạt động từ tháng 9 năm 1955 sang 1957. Ban đầu chủ nhiệm của báo là Nguyễn Mạnh Phác, sau này Nguyễn Bính đã bỏ cơ quan là Nhà xuất bản Văn nghệ để đảm trách thêm vai trò chủ bút. Sau khi tờ báo cũ bị phá sản, Nguyễn Bính tiếp tục đứng ra làm chủ nhiệm, ấn hành báo dưới tên Trăm Hoa (bộ mới). Bản cũ của tờ báo được biết đến khi đã tham gia phê bình tập thơ Ngôi sao của Xuân Diệu khi tập thơ này được trao giải nhì trong Giải thưởng Văn nghệ 1954-1955. Tục bản của tờ báo được biết đến khi từng đăng những sáng tác quan trọng mà sau này đã bị chính quyền cấm. Trăm Hoa cũng được biết đến khi hưởng ứng theo xu hướng của phong trào, phê phán hiện tượng tiêu cực trong xã hội dù sau đó đã bắt đầu chống lại nó.
Hầu hết các thành viên có tham gia vào phong trào đều là những nghệ sĩ, trí thức cách mạng trẻ đã hoạt động cho Việt Minh giai đoạn Chiến tranh Đông Dương và tiếp tục phục vụ sau 1954. Những người này đảm trách các chức vụ quan trọng, bậc cao trong văn nghệ, quân đội, các trường đại học tại miền Bắc Việt Nam. Cho đến trước khi Bộ Văn hóa ra đời tháng 2 năm 1955, Hội Văn nghệ thành lập từ năm 1948 đã đảm trách việc quản lý toàn bộ văn nghệ sĩ. Những văn nghệ sĩ tham gia kháng chiến trong quân đội được quản lý bởi Phòng Văn nghệ quân đội của Quân đội nhân dân Việt Nam. Nhóm các nhân vật tham gia ủng hộ phong trào ngoài ra còn tập hợp nhiều trí thức uy tín và chuyên môn như Phan Khôi, Trần Đức Thảo, Nguyễn Mạnh Tường, Đào Duy Anh, Trương Tửu,... với vốn kiến thức phong phú và được tiếp xúc sớm với văn hóa Pháp, chủ nghĩa nhân văn của phương Tây: "đề cao con người, tình đồng loại, tình yêu; đòi tự do, dân chủ; chống độc đoán cá nhân, xây dựng một ý thức hệ nhân văn, bình đẳng".
Năm 1941, Mặt trận Việt Minh được thành lập. Đến năm 1943, Trường Chinh đã lập ra Hội Văn hóa Cứu Quốc, tổ chức văn nghệ cách mạng đầu tiên của Việt Minh. Nhiều trí thức, văn nghệ sĩ cả nước đã tỏ thái độ ủng hộ, chủ động tham gia hoặc nhận lời mời về làm việc cho Việt Minh và tích cực tham gia đấu tranh vì lòng yêu nước. Trong Hội Văn hóa Cứu Quốc, đã kêu gọi nhiều nhà trí thức nổi tiếng gồm Nguyễn Hữu Đang, Nguyễn Đình Thi tham gia vào vai trò sáng lập và hoạt động truyền bá tích cực. Tuy nhiên, mâu thuẫn trong quan điểm sớm đã nảy sinh giữa tổ chức và các hội viên, nguyên do là vì Việt Minh chưa đủ tiềm lực thành lập bộ máy văn hóa riêng để áp đặt đường lối chuyên chính của mình và cũng không kiểm soát hết quan điểm của giới trí thức chịu ảnh hưởng dân chủ tư sản. Mâu thuẫn này có thể thấy rõ nhất ở mối quan hệ giữa Hữu Đang và Trường Chinh ngay từ lúc tổ chức Hội nghị Văn hóa Cứu Quốc toàn quốc tháng 10 năm 1946. Tháng 9 năm 1945, Nguyễn Hữu Đang cùng Nguyễn Đình Thi đã cho ra mắt sách Một nền văn hóa mới, trong đó đề xướng các đường lối xây dựng nền văn hóa văn nghệ tại miền Bắc mang tính cởi mở và dân chủ hơn so với bản Đề cương văn hóa của Trường Chinh.
Giai đoạn 1946-1948, khi chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mới thành lập, giới văn nghệ, trí thức vẫn được thoải mái sáng tác, phát biểu. Về lý thuyết, Việt Nam lúc này vẫn áp dụng hình thức dân chủ đại nghị trong Hiến pháp 1946, có nhiều bộ trưởng ngoài Đảng, các đảng phái "anh em", và báo chí tương đối tự do. Phần khác là do bộ máy quản lý còn lỏng lẻo và chịu ít nhiều ảnh hưởng từ tư tưởng Pháp. Sau Toàn quốc kháng chiến 1946, chính quyền dời căn cứ lên Việt Bắc, nhiều trí thức, nhà giáo đã đi theo và được cử làm phóng viên, biên tập viên và họa sĩ minh họa cho các tờ báo kháng chiến; làm giáo viên tại các trường học và trong các chiến dịch xóa mù chữ của Việt Minh. Số khác gia nhập quân đội, viết bài cho các tạp chí quân sự và phụ trách các chương trình giáo dục, giáo dục chính trị cũng như các hoạt động bồi dưỡng văn hóa. Nhiều tác phẩm cách mạng tiêu biểu đã ra đời giai đoạn này, góp phần lớn vào việc cổ vũ chống Pháp thời chiến. Ở mặt phê bình văn nghệ, lối phê bình "cải tạo tư tưởng" theo chủ nghĩa Mác Lênin dần trở thành quy ước diễn giải chung để điều chỉnh văn nghệ sĩ theo quan điểm của Đảng.
Trong giai đoạn sau, các lệnh giới nghiêm, đường lối văn nghệ độc tôn mà Đảng đề ra dần được áp dụng vào đời sống văn nghệ kháng chiến, dẫn tới những xung đột giữa chính quyền với giới trí thức, giới văn nghệ sĩ. Sự kiện được xem là chính thức đánh dấu sự hoạch định của Đảng với văn nghệ là vào tháng 7 năm 1948, trong Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ II họp ở Việt Bắc, Hội Văn nghệ được thành lập và lãnh đạo bởi Nguyễn Tuân, Tố Hữu thay cho Hội Văn hóa Cứu quốc cũ. Trường Chinh đọc bài "Chủ nghĩa Mác và văn hoá Việt Nam", xác định con đường văn nghệ kháng chiến là tuyên truyền, thi đua, đánh địch và hiện thực xã hội chủ nghĩa. Hội viên sáng lập Văn hóa Cứu Quốc Nguyễn Hữu Đang gần như bị gạt ra ngoài lề khỏi sự kiện này vì mâu thuẫn với Trường Chinh. Hội nghị tranh luận văn nghệ Việt Bắc diễn ra từ 25 tới 28 tháng 9 năm 1949 tiếp tục đề ra khẩu hiệu "cách mạng hóa tư tưởng, quần chúng hóa sinh hoạt" như phong cách sống thích hợp cho văn nghệ sĩ. Hàng loạt văn nghệ sĩ, trí thức tiền chiến đã viết các bản tự phê bình và cam kết đi theo đường lối văn nghệ xã hội chủ nghĩa trên các sách báo công khai của chính quyền. Các cây bút lãng mạn thời tiền chiến như Thế Lữ, Xuân Diệu, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, Chế Lan Viên, Tú Mỡ đã tự thay đổi ngòi bút theo đường lối hiện thực xã hội chủ nghĩa, bài trừ ảnh hưởng của tư tưởng Pháp ra khỏi các sáng tác của mình. Nguyễn Đình Thi bị đem ra phê phán với lối thơ không vần của mình tại một cuộc tranh luận trong khuôn khổ hội nghị, bởi các nhà thơ Thế Lữ, Xuân Diệu, Tố Hữu,...
Tại Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ II họp tháng 1 năm 1951, đã đánh dấu sự thành lập của Đảng Lao động Việt Nam thay cho mặt trận Việt Minh cũ. Đảng Lao động Việt Nam công khai tuyên bố đi theo đường lối của Trung Quốc, đẩy mạnh chính sách đấu tranh giai cấp trên toàn lãnh thổ. Tư tưởng của Mao được đặt chung với chủ nghĩa Marx–Lenin làm kim chỉ nam cho cương lĩnh mới của Đảng. Vì chính quyền Việt Nam trẻ tuổi vẫn phải phụ thuộc nhiều mặt vào Trung Quốc và Liên Xô trong giai đoạn Chiến tranh Đông Dương, các quốc gia có cùng chung ý thức hệ cộng sản, một làn sóng của Chủ nghĩa Stalin, đặc biệt là Chủ nghĩa Mao Trạch Đông, đã tràn vào xã hội miền Bắc Việt Nam và tạo ra những hệ quả xấu. Ảnh hưởng từ tính độc tài, tính giai cấp của hai loại chủ nghĩa này đã dẫn đến các sai lầm của nhà nước, không dừng lại với những người trung thành cách mạng trong cải cách ruộng đất, tư sản mà còn tiếp nối với những đợt chỉnh huấn, kiểm thảo gắt gao trong văn hóa, văn nghệ. Tháng 7, 8 năm 1951, Đại hội Văn nghệ lần thứ I họp tại Việt Bắc chính thức tuyên bố thực thi đường lối văn nghệ xã hội chủ nghĩa. Hội nghị tranh luận sân khấu tại Việt Bắc trong đó đã bài trừ nhiều thể loại nghệ thuật dân gian như ca tuồng, chèo, vọng cổ, cải lương... và thay vào đó tôn kịch nói lên làm chính.
Từ trước ai cũng một lòng tin Đảng, cả trong lãnh vực văn học. Từ Liên Xô đưa về rồi từ Diên An đưa sang tài liệu “Hiện thực xã hội chủ nghĩa”, tức là con đường đi lên trong văn học nghệ thuật. Nghĩa là văn nghệ chỉ được nói đến xã hội thiên đường vô cùng đẹp chưa có, chưa biết bao giờ mới có, chỉ có không được nói đến những cảnh trộm cướp áp bức bóc lột đang diễn ra trước mắt.
Ở lĩnh vực văn hóa, văn nghệ, chính quyền gây sức ép lên văn nghệ sĩ phải sáng tác theo đường lối cổ động: đấu tranh giai cấp, tố cáo đế quốc, bày tỏ sự căm thù chính quyền Ngô Đình Diệm phá hoại sự nghiệp thống nhất đất nước. Đối với thơ, các thể thơ chỉ được tinh giản lại xuống thành thể thơ lục bát, song thất lục bát mang âm hưởng ca dao để dễ thuộc và tuyên truyền hơn. Vì vậy, các tác phẩm trong giai đoạn trên hầu hết bị phản ánh là theo chủ nghĩa công thức một chiều với hình tượng cách mạng lý tưởng của Đảng và Hồ Chí Minh, giản đơn sơ lược. Những thể nghiệm theo khuynh hướng "nghệ thuật vị nghệ thuật", hiện thực mới, nhân văn mới về con người trong giai đoạn này cũng bị phê phán nghiêm khắc bởi Tuyên huấn, bị gán cho là "tiểu tư sản".
Trong một nỗ lực lớn hơn nhằm đưa giới trí thức vào vòng kiểm soát của Đảng, nhiều người đã bị gây áp lực gia nhập Đảng Cộng sản hoặc nếu không sẽ bị xem là những kẻ thân Pháp, phản động. Những người lựa chọn gia nhập Đảng tiếp tục phải trải qua một lớp học tập cải tạo, chỉnh huấn chính trị từ những Đảng viên khác, học tập theo các đồng chí cán bộ Trung Quốc. Thời điểm này, thực hiện chủ trương xóa sổ báo chí và xuất bản tư nhân miền Bắc, chính quyền Hà Nội đã bắt đầu thắt chặt hoạt động của các cơ quan in ấn, báo chí tư nhân, tuy còn được phép tồn tại nhưng phải chịu nhiều thiệt thòi và bị chèn ép mạnh: phải bán với giá cao vì mua giấy giá cao so với giá mậu dịch; không được hệ thống "hiệu sách nhân dân" nhận bán báo tư nhân; và bị các cán bộ địa phương gây cản trở công tác của phóng viên và người phát hành báo tư nhân. Về sau, nhiều cái tên như Phạm Duy, Tạ Tỵ vì không chịu được các chính sách cực đoan của Đảng đã quyết định di cư vào Nam; số ở lại bắt đầu lên tiếng đấu tranh.
Nội dung từ bài Wikipedia “Phong trào Nhân Văn – Giai Phẩm”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.