Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một nhà nước tồn tại từ năm 1945 đến năm 1976 trong lịch sử Việt Nam.
Trong Cách mạng Tháng Tám sau Chiến tranh thế giới thứ hai, Việt Minh tuyên bố độc lập và thành lập Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vào ngày 2 tháng 9 năm 1945. Chính phủ Việt Minh bắt đầu củng cố chính quyền bằng cách trấn áp những đảng phái khác. Sau khi Pháp quay lại Việt Nam, Chiến tranh Đông Dương nổ ra vào tháng 12 năm 1946. Sau khi bại trận trong Chiến dịch Điện Biên Phủ, Pháp ký Hiệp định Genève vào năm 1954, thừa nhận nền độc lập của Việt Nam. Hiệp định Genève tạm thời chia lãnh thổ Việt Nam làm hai vùng tập kết quân sự theo vĩ tuyến 17, phía bắc thuộc quản lý hành chính của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, phía nam thuộc quản lý hành chính của Quốc gia Việt Nam, và quy định tổ chức tổng tuyển cử vào năm 1956 để thống nhất hai miền.
Ủy ban Quốc tế về Giám sát và Kiểm soát được giao nhiệm vụ giám sát cuộc tổng tuyển cử. Tuy nhiên, Hoa Kỳ và Quốc gia Việt Nam không ký Hiệp định Genève. Hoa Kỳ ngầm khuyến khích Quốc gia Việt Nam không thi hành tổng tuyển cử. Năm 1955, một cuộc trưng cầu ý dân gian lận phế truất Bảo Đại và thành lập Việt Nam Cộng hòa dưới quyền Ngô Đình Diệm. Năm 1956, Ngô Đình Diệm tuyên bố không thi hành tổng tuyển cử với lý do không thể đảm bảo bầu cử tự do, công bằng ở Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cáo buộc Ngô Đình Diệm muốn biến miền Nam thành thuộc địa kiểu mới và căn cứ quân sự của Hoa Kỳ. Việc tổng tuyển cử thất bại châm ngòi Chiến tranh Việt Nam.
Với sự hỗ trợ của các đồng minh xã hội chủ nghĩa bao gồm Liên Xô và Trung Quốc, Quân đội nhân dân Việt Nam và Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam chiến đấu chống Quân lực Việt Nam Cộng hòa. Hoa Kỳ cùng các đồng minh phương Tây như Úc, Hàn Quốc và Thái Lan can thiệp quân sự vào Việt Nam nhằm giúp Việt Nam Cộng hòa và ngăn chủ nghĩa cộng sản bành trướng ở Đông Nam Á theo thuyết domino. Năm 1969, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam thành lập Cộng hòa miền Nam Việt Nam, được Việt Nam Dân chủ Cộng hòa công nhận là chính phủ hợp pháp, đại diện của nhân dân miền Nam. Năm 1973, Hoa Kỳ ký Hiệp định Paris với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, đồng ý rút quân khỏi Việt Nam. Năm 1975, Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam đánh chiếm Sài Gòn, chấm dứt chế độ Việt Nam Cộng hòa và kết thúc Chiến tranh Việt Nam. Ngày 2 tháng 7 năm 1976, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa miền Nam Việt Nam thống nhất thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Lịch sử
Thành lập
Ngày 28 tháng 11 năm 1943, Tổng thống Hoa Kỳ Franklin D. Roosevelt đề xuất giao quốc tế quản lý Đông Dương. Liên Xô chấp thuận đề xuất này, nhưng sau đó Hoa Kỳ ủng hộ Pháp khôi phục cai trị Đông Dương để lôi kéo Pháp chống Liên Xô. Hoa Kỳ cũng đồng ý Trung Hoa Dân Quốc vào miền Bắc Việt Nam giải giáp Quân đội Đế quốc Nhật Bản.
Sau khi Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương, Bảo Đại ra Tuyên cáo Việt Nam độc lập vào ngày 11 tháng 3 năm 1945, tuyên bố hủy bỏ Hòa ước Giáp Thân, khôi phục chủ quyền Việt Nam, thống nhất Bắc Kỳ, Trung Kỳ và Nam Kỳ.
Ngày 24 tháng 3 năm 1945, Charles de Gaulle tuyên bố khẳng định chủ quyền Pháp tại Đông Dương, nhưng sẽ cho phép Đông Dương thực thi quy chế tự trị với Hội đồng Liên bang được thành lập với không quá 50% là người bản xứ.
Ngày 7 tháng 4 năm 1945, Bảo Đại ký Đạo dụ số 5 chuẩn y thành phần nội các Trần Trọng Kim. Ngày 12 tháng 5, Bảo Đại giải thể Viện Dân biểu Trung Kỳ. Tháng 6 năm 1945, chính phủ Trần Trọng Kim đặt quốc hiệu là Đế quốc Việt Nam.
Ngày 16 tháng 8 năm 1945, Trần Trọng Kim tuyên bố "bảo vệ độc lập". Ngày 18 tháng 8, ông dự tính thành lập một ủy ban giải phóng dân tộc, bao gồm tất cả các đảng phái chính trị để lãnh đạo việc giành lại độc lập cho Việt Nam. Theo lời khuyên của Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, Bảo Đại gửi thông điệp cho Hoa Kỳ, Anh, Trung Hoa Dân Quốc và Pháp đề nghị công nhận độc lập của Việt Nam. Tuy nhiên, ông thực hiện câu trả lời Hội đồng Cơ mật quyết định thoái vị vào ngày đến 24 tháng 8 "để không phải là một trở ngại cho sự giải phóng của đất nước".
Ngày 18 tháng 8 năm 1945, Bảo Đại tuyên bố Việt Nam độc lập sau khi Nhật Bản đầu hàng và gửi một thông điệp đến Pháp đề nghị công nhận nền độc lập của Việt Nam. Tuy nhiên, Charles de Gaulle không có ý định để Việt Nam độc lập và cũng không chấp nhận duy trì ngôi vua của Bảo Đại vì ông đã thỏa hiệp với Nhật Bản. De Gaulle dự kiến sẽ hậu thuẫn cho một chế độ quân chủ mà người đứng đầu là hoàng thân Vĩnh San, được xem như là một người "thân Gaulle".
Ngày 13 tháng 8 năm 1945, Đảng Cộng sản Đông Dương họp tại Tân Trào, Tuyên Quang và thành lập Ủy ban Khởi nghĩa Toàn quốc do Trường Chinh làm chủ tịch để chuẩn bị phát động khởi nghĩa vũ trang giành chính quyền. Đêm ngày 13 tháng 8, Ủy ban Khởi nghĩa ra Quân lệnh số 1, kêu gọi toàn dân khởi nghĩa giành chính quyền.
Ngày 16 tháng 8 năm 1945, Việt Minh tổ chức Quốc dân Đại hội Tân Trào, thông qua 10 chính sách lớn của Việt Minh, Lệnh Tổng khởi nghĩa, quyết định quốc kỳ, quốc ca và bầu Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.
Từ 14 tháng 8 năm 1945, một số cán bộ Đảng Cộng sản Đông Dương và Việt Minh dù chưa nhận được lệnh khởi nghĩa nhưng căn cứ vào tình hình hiện tại và chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta" quyết định phát động nhân dân khởi nghĩa tại các tỉnh miền Bắc, miền Trung như Thanh Hóa, Thái Bình, Khánh Hòa, buộc Đế quốc Việt Nam giao chính quyền cho nhân dân. Cuộc khởi nghĩa lan rộng ra khắp cả nước.
Ngày 19 tháng 8 năm 1945, Việt Minh tổ chức cuộc mít tinh tại Quảng trường Nhà hát Lớn Hà Nội. Đại diện Việt Minh tuyên bố phát động khởi nghĩa, sau đó tiến thẳng tới Phủ Khâm sai, cơ quan đầu não của Chính phủ Đế quốc Việt Nam tại miền Bắc và nhanh chóng làm chủ toàn bộ khu vực. Khâm sai Bắc Kỳ Nguyễn Xuân Chữ bị bắt giữ và đưa về An toàn khu tại Hà Đông.
Trong Cách mạng Tháng Tám, Đảng Cộng sản Đông Dương (tổ chức nòng cốt của Việt Minh) đóng vai trò chỉ đạo thống nhất, đưa ra các quyết sách tổ chức Tổng khởi nghĩa Hà Nội giành chính quyền từ Đế quốc Việt Nam và Đế quốc Nhật Bản, dù trên thực tế, ở một số tỉnh thành chưa có hay khôi phục lại tổ chức đảng. Tại miền Bắc, một số tỉnh chưa có tổ chức đảng, nhưng Việt Minh hoạt động rất mạnh. Tại Trung Bộ, hoạt động của Việt Minh và Đảng Cộng sản khá mạnh, trong khi ở Nam Bộ, hoạt động của Việt Minh yếu hơn, Đảng Cộng sản chưa khôi phục đầy đủ sau Nam Kỳ khởi nghĩa. Việt Minh thu hút được cả lực lượng Thanh niên tiền tuyến của Đế quốc Việt Nam gia nhập Việt Minh. Tại một số tỉnh Nam Bộ, Thanh niên Tiền phong đóng vai trò quan trọng trong việc giành chính quyền.
Ngày 27 tháng 8 năm 1945, Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam được cải tổ thành Chính phủ Cách mạng lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa theo đề nghị của Hồ Chí Minh. Nhiều ủy viên Việt Minh trong Ủy ban Dân tộc Giải phóng Việt Nam rút khỏi Chính phủ để mời thêm nhân sĩ ngoài Việt Minh tham gia.
Ngày 30 tháng 8 năm 1945, Bảo Đại đọc chiếu thoái vị trước cửa Ngọ Môn và sau đó trao ấn tín, quốc bảo của hoàng triều cho Trần Huy Liệu. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình, thành lập Việt Nam Dân chủ Cộng hòa dưới sự lãnh đạo của Việt Minh.
Những năm đầu tiên
Ngày 6 tháng 1 năm 1946, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa bầu Quốc hội khóa I. Ngày 9 tháng 11 năm 1946, Quốc hội thông qua bản hiến pháp đầu tiên của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong giai đoạn đầu, Việt Minh mà Đảng Cộng sản làm nòng cốt giữ vai trò lãnh đạo. Trong thời gian ngắn, chính quyền bao gồm nhiều tổ chức, đảng tham gia ở cấp trung ương và địa phương như Việt Quốc, Việt Cách, Đại Việt, Trốtxkit, Cao Đài, Hòa Hảo. Sau vài năm hoạt động bí mật, Đảng Cộng sản ra hoạt động bán công khai trong tổ chức Việt Minh và Liên Việt. Từ năm 1951, Đảng Cộng sản hoạt động công khai, chính thức giữ vai trò lãnh đạo Nhà nước. Sau năm 1954, Đảng Dân chủ và Đảng Xã hội trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tham gia chính phủ do Đảng Lao động Việt Nam lãnh đạo.
Ngày 28 tháng 2 năm 1946, Pháp ký Hiệp ước Hoa - Pháp với Trung Hoa Dân Quốc để Quốc quân Trung Hoa Dân Quốc rút khỏi miền Bắc, đổi lại Pháp trả lại các tô giới và nhượng địa của Pháp tại Trung Quốc, nhượng cho Trung Quốc một số quyền lợi tại miền Bắc Việt Nam như việc khai thác một đặc khu tại cảng Hải Phòng và miễn thuế cho hàng hóa Trung Quốc vận chuyển qua Việt Nam. Tuy nhiên, khi quân Pháp đổ bộ vào Hải Phòng đã xung đột với quân đội Trung Hoa Dân Quốc và lực lượng quân sự địa phương của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Ban đầu, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa phản đối việc Pháp tái lập chủ quyền ở Đông Dương, nhưng sau đó quyết định nhượng bộ tự chủ trong Đông Đương để đối phó với "bọn Tàu trắng, bọn phản động Việt Nam và bọn phát xít Nhật còn lại". Ngày 6 tháng 3 năm 1946, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ký Hiệp định sơ bộ Pháp – Việt, cho phép quân đội Pháp thay Quốc quân Trung Hoa Dân Quốc giải giáp Quân đội Đế quốc Nhật Bản tại miền Bắc Việt Nam. Pháp cam kết sẽ rút quân trong thời hạn năm năm, mỗi năm rút 3.000 quân và công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là một quốc gia tự do thuộc Liên bang Đông Dương và Liên hiệp Pháp, có chính phủ, nghị viện, quân đội và tài chính riêng. Ngày 18 tháng 3, Bảo Đại theo phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa đến Trùng Khánh để tái khẳng định tình hữu nghị Việt - Trung và thăm dò ý kiến của Tưởng Giới Thạch về mối quan hệ hai nước.
Một số đảng trong Chính phủ Liên hiệp như Việt Quốc và Việt Cách phản đối Hiệp định sơ bộ. Mặc dù Hiệp định có chữ ký của Vũ Hồng Khanh nhưng đa số lãnh đạo Việt Quốc rút sự ủng hộ chính phủ Hồ Chí Minh và chỉ trích Việt Minh "thân Pháp". Một hội nghị liên tịch được tổ chức để giải quyết các bất đồng dẫn đến việc thành lập Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam.
Ngày 31 tháng 5 năm 1946, phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Phạm Văn Đồng làm trưởng đoàn sang Pháp tham dự Hội nghị Fontainebleau để tiếp tục đàm phán về các điều khoản đề ra theo Hiệp định sơ bộ. Hồ Chí Minh cũng sang Pháp tiếp xúc với chính giới Pháp và cộng đồng người Việt tại Pháp. Nội dung chương trình nghị sự tập trung vào địa vị của Việt Nam, quyền lợi của Pháp tại Đông Dương và việc thống nhất Việt Nam. Hội nghị Fontainebleau kéo dài hơn hai tháng từ ngày 6 tháng 7 tới ngày 10 tháng 9 năm 1946 nhưng không có kết quả vì vấn đề Nam Kỳ và độc lập của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
Pháp bác bỏ độc lập mà chỉ cho phép Việt Nam tự trị thuộc Liên hiệp Pháp và yêu cầu phải tái lập trật tự trước khi tiến hành trưng cầu ý dân về việc sáp nhập Nam Kỳ vào Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngoài ra, Pháp đơn phương thành lập Cộng hòa tự trị Nam Kỳ, tách rời khu vực này khỏi Bắc Kỳ và Trung Kỳ. Ngày 27 tháng 5, Cao ủy Đông Dương Georges Thierry d'Argenlieu thành lập Xứ Thượng Nam Đông Dương, chia cắt Việt Nam thành nhiều mảnh. Ngày 13 tháng 9, phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa rời khỏi hội nghị sau khi Pháp không chịu xác định thời hạn tiến hành trưng cầu ý dân ở Nam Kỳ.
Tuy nhiên, Hồ Chí Minh, Hoàng Minh Giám và Dương Bạch Mai nán lại Paris để đàm phán riêng với Bộ trưởng Bộ Thuộc địa Pháp Marius Moutet. Ngày 11 tháng 9, Hồ Chí Minh gửi cho Moutet một dự thảo nghị ước. Ngày 14 tháng 9 năm 1946, Moutet trả lời với một dự thảo nghị ước khác. Lúc nửa đêm, Hồ Chí Minh đến tư dinh của Moutet để ký Tạm ước Việt – Pháp.
Tạm ước Việt – Pháp quy định Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Pháp chấm dứt mọi hành động xung đột, vũ lực, tuyên truyền chống đối nhau, thả tù chính trị, đảm bảo không truy bức người của nhau và hợp tác để kiều dân hai bên không làm hại nhau. Hai bên cùng bảo đảm về quyền lợi của nhau tại Đông Dường, bao gồm quyền tự do của kiều dân, chế độ tài sản, hoạt động của các trường học Pháp, đồng bạc Đông Dương, thuế quan và giao thông liên lạc của Liên bang Đông Dương. Một ủy ban tạm thời được thành lập để giải quyết vấn đề ngoại giao của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cam kết ưu tiên dùng người Pháp làm cố vấn hoặc chuyên gia. Một nhân vật do Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chỉ định và được Pháp công nhận sẽ được ủy nhiệm cùng thượng sứ để tổ chức việc thi hành Tạm ước. Hai bên cam kết tiếp tục đàm phán chậm nhất là tháng 1 năm 1947 để ký kết những thỏa thuận riêng nhằm đạt một hiệp ước chung.
Ngoài ra, Hồ Chí Minh gửi thư cho nhiều chính phủ nước ngoài kêu gọi công nhận Việt Nam Dân chủ Cộng hòa nhưng không nhận được hồi âm.
Chiến tranh Đông Dương
Tháng 11 năm 1946, xung đột quân sự đầu tiên nổ ra tại Hải Phòng do Pháp và Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tranh chấp quyền kiểm soát tất cả các vấn đề liên quan đến xuất nhập khẩu. Hai ngày sau, Tướng Jean-Étienne Valluy, Tổng chỉ huy quân đội Pháp ở Đông Dương, ra lệnh cho quân Pháp chiếm Hải Phòng. Ngày 23 tháng 11, Đại tá Pierre Louis Dèbes gửi tối hậu thư yêu cầu người Việt ra khỏi khu phố Tàu và hạ vũ khí. Khi không có phản hồi, Dèbes ra lệnh cho tàu chiến Pháp bắn phá Hải phòng, giết chết từ 2.000 đến 6.000 người dân. Sau đó, khoảng 2.000 lính Pháp tràn vào thành phố trong khi pháo tiếp tục bắn phá vùng ngoại ô. Quân Pháp gặp phải hỏa lực mạnh của lực lượng Việt Minh. Ngày 28 tháng 11, Việt Minh cuối cùng rút khỏi Hải Phòng.
Sau Trận Hải Phòng, chính phủ bắt đầu lên kế hoạch phòng thủ Hà Nội bắt đầu để có thời gian sơ tán về các vùng núi lân cận. Một số ít lực lượng chính phủ đóng tại Bắc Bộ phủ và một doanh trại gần đó, còn phần lớn lực lượng quân sự của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trong vùng đóng tại ngoại ô của Hà Nội. Trong nội thành có gần 10.000 du kích và tự vệ.
Các cơ quan nhà nước bí mật chuyển dần ra các địa điểm được chuẩn bị trước ở bên ngoài thành phố. Quân dân Hà Nội bắt đầu xây dựng các chiến lũy phòng thủ trên đường phố, quân Pháp cũng củng cố các vị trí phòng thủ. Ngày 6 tháng 12, Hồ Chí Minh kêu gọi Pháp rút về các vị trí họ đã giữ từ trước ngày 20 tháng 11, nhưng không nhận được phản hồi. Trả lời phỏng vấn của nhà báo Pháp vào ngày 7 tháng 12, Hồ Chí Minh khẳng định rằng Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hy vọng tránh được chiến tranh, nhưng sẽ chiến đấu nếu bị tấn công.
Ngày 12 tháng 12 năm 1946, Thủ tướng Pháp Léon Brum tuyên bố muốn giải quyết xung đột ở Đông Dương theo hướng trao lại độc lập cho Việt Nam. Ngày 15 tháng 12, Hồ Chí Minh đưa Sainteny một bức thông điệp gửi Brum với các gợi ý cụ thể về cách giải quyết xung đột. Sainteny đánh điện bức thông điệp vào Sài Gòn, yêu cầu chuyển tới Paris.
