Sự kiện
theatre of operations during World War I
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến trường Châu Phi trong Chiến tranh thế giới thứ nhất bao gồm các chiến dịch tại Bắc Phi do Đế quốc Đức và Đế quốc Ottoman khởi xướng, các cuộc nổi dậy địa phương chống lại sự cai trị thuộc địa của châu Âu, và các chiến dịch của phe Đồng minh chống lại các thuộc địa Đức gồm Kamerun, Togoland, Tây Nam Phi thuộc Đức, và Đông Phi thuộc Đức. Các chiến dịch được tiến hành bởi lực lượng Schutztruppe Đức, các phong trào kháng chiến địa phương, và lực lượng của Đế quốc Anh, Pháp, Ý, Bỉ và Bồ Đào Nha.
Cuộc chiến tại châu Phi kéo dài từ ngày 3 tháng 8 năm 1914 đến ngày 25 tháng 11 năm 1918 — bảy ngày sau khi Đình chiến Compiègne chấm dứt chiến tranh tại châu Âu — và dẫn đến chiến thắng của phe Đồng minh cùng việc sáp nhập tất cả các thuộc địa Đức tại châu Phi.
Đức tham gia cuộc phân chia châu Phi muộn hơn các cường quốc châu Âu khác, phần lớn các thuộc địa được tiếp nhận trong giai đoạn 1880–1890. Do đó, các thuộc địa Đức tại châu Phi không được phòng thủ kiên cố và được bao quanh về đất liền bởi các thuộc địa của Anh, Pháp, Bỉ và Bồ Đào Nha. Lực lượng thuộc địa ban đầu chỉ là các đơn vị nhỏ, trang bị kém, được thành lập để duy trì trật tự nội địa hơn là tiến hành các chiến dịch quân sự quy mô lớn.
Đế quốc Anh, với quyền kiểm soát gần như tuyệt đối trên các đại dương thế giới, có khả năng và nguồn lực để chinh phục các thuộc địa Đức khi Thế chiến nổ ra. Việc triệt tiêu các cơ sở hải quân Đức tại châu Phi cũng là mục tiêu chiến lược quan trọng vì chúng có thể trở thành căn cứ cho tàu tập kích thương mại Đức.
Có bốn thuộc địa Đức chính tại vùng hạ Sahara châu Phi:
Chiến dịch Togoland là chiến dịch ngắn nhất và nhanh chóng nhất trong toàn bộ chiến trường châu Phi. Ngay sau khi chiến tranh bùng nổ, vào ngày 9 tháng 8 năm 1914, lực lượng Anh và Pháp cùng lúc xâm nhập vào Togoland từ cả hai phía. Lực lượng Đức tại đây chỉ vỏn vẹn khoảng 1.500 binh sĩ gồm người Đức và cảnh sát thuộc địa châu Phi.
Mục tiêu ưu tiên số một của Đồng minh là trạm vô tuyến điện ở Kamina — cơ sở liên lạc hải ngoại mạnh nhất của Đức tại châu Phi, có khả năng điều phối tàu chiến Đức trên toàn Đại Tây Dương. Vào ngày 26 tháng 8 năm 1914, người Đức phá hủy trạm Kamina và đầu hàng — Togoland trở thành thuộc địa Đức đầu tiên bị chiếm đóng trong chiến tranh, chỉ sau 17 ngày chiến đấu.
Kamerun là thuộc địa lớn hơn và được phòng thủ tốt hơn Togoland. Chiến dịch bắt đầu từ ngày 6 tháng 8 năm 1914 khi lực lượng Anh từ Nigeria và Pháp từ Tây và Trung Phi đồng thời tiến vào. Lực lượng Đức, tuy nhỏ, đã kháng cự hiệu quả trong gần 18 tháng nhờ địa hình rừng rậm nhiệt đới.
Thủ phủ Yaoundé thất thủ vào ngày 10 tháng 1 năm 1916, và phần lớn lực lượng Đức còn lại buộc phải vượt biên vào lãnh thổ Tây Ban Nha (Guinea thuộc Tây Ban Nha) để tránh bị bắt giữ. Kamerun chính thức đầu hàng vào tháng 2 năm 1916.
Chiến dịch tại Tây Nam Phi thuộc Đức mang tính chất đặc biệt vì được tiến hành chủ yếu bởi lực lượng Liên minh Nam Phi dưới quyền Thủ tướng Louis Botha và Tướng Jan Smuts — cả hai đều là cựu chỉ huy Boer từng chiến đấu chống Anh chỉ hơn một thập kỷ trước đó.
Thêm vào đó, một số người Boer tại Nam Phi, vẫn còn bất mãn với ách thống trị của Anh, đã nổi dậy chống lại chính phủ Nam Phi để ủng hộ Đức trong cuộc nổi loạn Maritz (1914). Cuộc nổi loạn nhanh chóng bị dập tắt, cho phép Botha tập trung lực lượng cho chiến dịch chính. Sau một loạt chiến dịch kẹp tràng hoa, lực lượng Đức tại Tây Nam Phi buộc phải đầu hàng vào ngày 9 tháng 7 năm 1915.
Chiến dịch Đông Phi là chiến dịch dài nhất, tốn kém nhất và hấp dẫn nhất về mặt lịch sử trong toàn bộ chiến trường châu Phi. Đây cũng là chiến dịch duy nhất trong đó lực lượng Đức không bao giờ đầu hàng hoàn toàn trước khi chiến tranh kết thúc.
Người chỉ huy lực lượng Đức tại Đông Phi, Đại tá Paul von Lettow-Vorbeck, được coi là một trong những chỉ huy quân sự xuất sắc nhất trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Ông chỉ huy khoảng 14.000 quân — trong đó 3.000 người Đức và 11.000 lính Askari người châu Phi — và sử dụng chiến thuật du kích tinh vi để cầm chân một lực lượng Đồng minh đông gấp nhiều lần.
Chiến lược của Lettow-Vorbeck không phải là giữ đất mà là buộc Đồng minh phải liên tục điều quân từ mặt trận châu Âu sang châu Phi. Ông liên tục cơ động, tránh những trận đánh quyết định, tập kích vào các tuyến đường sắt và hậu cần, và sống nhờ tài nguyên địa phương.
Sau chiến tranh, Lettow-Vorbeck được chào đón như anh hùng tại Đức và được vinh danh ngay cả bởi nhiều sĩ quan Anh từng đối mặt với ông.
Chiến dịch Đông Phi gây thương vong khổng lồ cho dân thường châu Phi. Hàng trăm nghìn người dân được trưng dụng làm phu khuân vác (porter) cho cả hai bên — một công việc cực kỳ nguy hiểm trong điều kiện nhiệt đới. Bệnh tật, đặc biệt là sốt rét và kiết lị, giết chết nhiều người hơn cả giao tranh. Ước tính khoảng 200.000–300.000 người châu Phi thiệt mạng trong chiến dịch này vì bệnh tật, đói kém và bạo lực liên quan đến chiến tranh.
Tại Bắc Phi, chiến sự mang tính chất khác hẳn so với các chiến dịch vùng hạ Sahara. Đức và Ottoman hỗ trợ các phong trào kháng chiến địa phương chống lại sự chiếm đóng của Anh, Pháp và Ý.
Tại Libya, vốn mới bị Ý chiếm từ Ottoman năm 1912, Đức và Ottoman hỗ trợ lực lượng Senussi của Ahmed Sharif as-Senussi tiến hành chiến tranh du kích chống lại Ý và sau đó tấn công biên giới Ai Cập. Cuộc xung đột này — được gọi là Chiến dịch Senussi (1915-1917) — đòi hỏi Anh phải điều đáng kể lực lượng đến phòng thủ Ai Cập và miền tây.
Tại Somalia, lực lượng Anh phải đối phó với phong trào kháng chiến của Mohammed Abdullah Hassan, người được gọi là "Mullah Điên" (Mad Mullah) bởi người Anh. Cuộc nổi dậy này tiếp diễn trong suốt chiến tranh và buộc Anh phải rút lui khỏi các đồn tiền tiêu ở đông bắc.
Tại vùng Darfur của Sudan, Vương quốc độc lập Darfur dưới quyền Sultan Ali Dinar nhận được khuyến khích từ Ottoman và nổi dậy chống lại quyền kiểm soát Anh-Ai Cập. Lực lượng Anh đã đánh bại Ali Dinar và sáp nhập Darfur vào Sudan Ai Cập năm 1916.
Chiến tranh tại châu Phi có những đặc điểm nổi bật khác biệt hoàn toàn so với chiến trường châu Âu:
Sau chiến tranh, các thuộc địa Đức tại châu Phi được phân chia giữa Anh, Pháp, Bỉ và Nam Phi dưới danh nghĩa "lãnh thổ ủy trị" (mandate territories) của Hội Quốc Liên. Thực tế, đây là sự phân chia thuộc địa theo hình thức mới.
Chiến dịch châu Phi để lại dấu ấn lớn trong ký ức lịch sử, đặc biệt là cuộc kháng chiến huyền thoại của Lettow-Vorbeck tại Đông Phi — được coi là một trong những chiến dịch du kích xuất sắc nhất trong lịch sử quân sự thế giới.
Nội dung từ bài Wikipedia “Mặt trận Châu Phi (Chiến tranh thế giới thứ nhất)”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.