Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chính trị
Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946
Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà
- 9 tháng 11 năm 1946
- Đông Nam Á
Chính trị
Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946 là bản hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, được Quốc hội khóa I thông qua vào ngày 9 tháng 11 năm 1946. Sau khi Hiến pháp được Quốc hội thông qua, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã thực hiện chức trách ban bố Hiến pháp. Tuy nhiên, do chiến tranh Đông Dương bùng nổ ngay sau khi bản hiến pháp này được thông qua, nó chỉ được thi hành ở các vùng do chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa kiểm soát. Tại các vùng do Pháp chiếm đóng, luật pháp của Pháp và Quốc gia Việt Nam tiếp tục được áp dụng. Do tình hình chiến tranh, Hiến pháp năm 1946 chưa từng được công bố rộng rãi trên toàn cõi Việt Nam.
Sau thành công của Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa chính thức được thành lập. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc bản Tuyên ngôn độc lập tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội, khai sinh ra nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Tuy nhiên, chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với tình thế "ngàn cân treo sợi tóc": nạn đói, nạn dốt, sự thiếu hụt ngân sách trầm trọng và sự hiện diện của quân đội các nước Đồng minh (quân Trung Hoa Dân quốc ở phía Bắc vĩ tuyến 16 và quân Anh – Pháp ở phía Nam).
Ngay tại phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời vào ngày 3 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã xác định việc xây dựng một bản hiến pháp dân chủ là một trong sáu nhiệm vụ cấp bách của Chính phủ. Người khẳng định: "Trước chúng ta đã bị chế độ quân chủ chuyên chế cai trị, rồi đến chế độ thực dân không kém phần chuyên chế, nên nước ta không có hiến pháp, nhân dân ta không được hưởng quyền tự do, dân chủ. Chúng ta phải có một hiến pháp dân chủ."
Trước năm 1946, dưới chế độ thuộc địa nửa phong kiến, Việt Nam chưa từng có một bản hiến pháp nào làm nền tảng cho việc xác lập chế độ chính trị hay tổ chức quyền lực nhà nước. Tuy nhiên, những tư tưởng lập hiến đã manh nha xuất hiện trong giới trí thức, tiêu biểu là những đề xuất của các nhà trí thức như Nguyễn Trường Tộ, Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh và đặc biệt là bản "Yêu sách của nhân dân An Nam" do Nguyễn Ái Quốc gửi đến Hội nghị Versailles năm 1919, trong đó có đề cập đến quyền tự do, dân chủ và nhu cầu về một nền pháp quyền cho dân tộc Việt Nam.
Ngày 20 tháng 9 năm 1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 34-SL thành lập Ủy ban dự thảo Hiến pháp gồm 7 thành viên: Hồ Chí Minh, Vĩnh Thụy (tên của vua Bảo Đại sau khi thoái vị), Đặng Thai Mai, Vũ Trọng Khánh, Lê Văn Hiến, Nguyễn Lương Bằng và Đặng Xuân Khu (Trường Chinh).
Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị Ủy ban giao cho Đặng Thai Mai và Vũ Trọng Khánh soạn bản dự thảo đầu tiên. Trong quá trình soạn thảo, hai ông đã tham khảo nhiều văn kiện pháp lý quốc tế như Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ, Hiến pháp Hoa Kỳ, Hiến pháp Pháp, cũng như các tài liệu pháp lý do các luật sư như Phan Anh và Nguyễn Mạnh Tường cung cấp. Ngày 8 tháng 11 năm 1945, Ủy ban Dự thảo họp phiên cuối cùng do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì. Tất cả 7 thành viên biểu quyết tán thành dự thảo. Chủ tịch Hồ Chí Minh nhận xét: "Đây là một bản dự thảo đặc sắc, ông Vũ Trọng Khánh có công đầu."
Tháng 11 năm 1945, bản dự thảo Hiến pháp được công bố để lấy ý kiến toàn dân. Hàng triệu người Việt Nam đã hăng hái tham gia đóng góp ý kiến cho bản dự thảo. Đây được coi là một trong những cuộc tham vấn nhân dân có quy mô lớn đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam.
Ngày 2 tháng 3 năm 1946, Quốc hội khóa I đã bầu ra Ban dự thảo Hiến pháp gồm 11 thành viên, đại diện cho nhiều tổ chức, đảng phái khác nhau: Tôn Quang Phiệt, Trần Duy Hưng, Nguyễn Thị Thục Viên, Đỗ Đức Dục, Cù Huy Cận, Nguyễn Đình Thi, Huỳnh Bá Nhung, Trần Tấn Thọ, Nguyễn Cao Hách, Đào Hữu Dương và Phạm Gia Đỗ, trong đó có các đại biểu thuộc Việt Nam Cách mệnh Đồng minh Hội và Việt Nam Quốc dân Đảng. Ban này có nhiệm vụ tiếp tục nghiên cứu, tổng kết các ý kiến đóng góp của nhân dân và hoàn thiện dự thảo Hiến pháp.
Ngày 29 tháng 10 năm 1946, Tiểu ban Hiến pháp được mở rộng thêm 10 đại biểu đại diện cho các nhóm, các vùng miền và đồng bào dân tộc thiểu số để tu chỉnh dự thảo. Bản dự thảo cuối cùng được trình ra Quốc hội vào ngày 2 tháng 11 năm 1946 để thảo luận, sửa chữa và thông qua.
Ngày 9 tháng 11 năm 1946, tại kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa I đã chính thức thông qua Hiến pháp với 240 phiếu tán thành trên tổng số 242 phiếu (2 phiếu chống).
Hiến pháp năm 1946 là một bản hiến văn ngắn gọn và súc tích, bao gồm Lời nói đầu và 7 chương, 70 điều.
Lời nói đầu khẳng định ba nguyên tắc cơ bản của bản Hiến pháp:
Chương I quy định chính thể của Việt Nam là Dân chủ Cộng hòa. Điều 1 khẳng định: "Nước Việt Nam là một nước Dân chủ Cộng hòa." Bản Hiến pháp này không hề có một điều khoản nào quy định một đảng phái hay một ý thức hệ nào là độc tôn và độc quyền lãnh đạo đất nước, khác biệt rõ rệt so với các bản hiến pháp sau này của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Chương II quy định nghĩa vụ và quyền lợi của công dân, xác nhận sự bình đẳng về mọi phương diện của tất cả công dân Việt Nam trước pháp luật. Lần đầu tiên trong lịch sử dân tộc, hai tiếng "công dân" đã được ghi nhận trong văn bản pháp lý cao nhất của quốc gia. Hiến pháp quy định tất cả công dân Việt Nam ngang quyền về mọi phương diện: chính trị, kinh tế, văn hóa và đều bình đẳng trước pháp luật.
Điều 10 bản Hiến pháp năm 1946 quy định rõ ràng các quyền tự do cá nhân: "Công dân Việt Nam có quyền: tự do ngôn luận, tự do xuất bản, tự do tổ chức và hội họp, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại trong nước và ra nước ngoài." Điều 12 quy định: "Quyền tư hữu tài sản của công dân Việt Nam được bảo đảm." Quyền của phụ nữ được bình đẳng với đàn ông, không phân biệt giàu nghèo, giai cấp, giới tính – một tư tưởng vô cùng tiến bộ so với bối cảnh thời đại.
Chương III quy định về Nghị viện nhân dân – cơ quan quyền lực cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, có quyền giải quyết mọi vấn đề chung cho toàn quốc, ban hành pháp luật, biểu quyết ngân sách và chuẩn y các hiệp ước do Chính phủ ký với nước ngoài.
Chương IV quy định về Chính phủ – cơ quan hành chính cao nhất của toàn quốc, đứng đầu là Chủ tịch nước. Chủ tịch nước có vai trò và quyền lực rất lớn: không phải chịu trách nhiệm trước Nghị viện, trừ trường hợp phạm tội phản quốc; có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại các đạo luật trước khi ban bố.
Chương V quy định về phương diện hành chính, bao gồm các cấp: bộ, tỉnh, huyện, xã. Mỗi cấp đều có Hội đồng nhân dân và Ủy ban hành chính do nhân dân bầu ra. Trong bối cảnh cải cách hành chính năm 2025, cấp huyện đã được bãi bỏ trên toàn quốc theo Nghị quyết số 202/2025/QH15, chuyển sang mô hình chính quyền địa phương hai cấp (tỉnh – xã).
Chương VI quy định về cơ quan tư pháp, bao gồm Tòa án tối cao, các tòa án phúc thẩm, các tòa án đệ nhị cấp và sơ cấp. Hiến pháp khẳng định nguyên tắc độc lập xét xử: "Các viên thẩm phán đều do Chính phủ bổ nhiệm và chỉ tuân theo pháp luật, các cơ quan khác không có quyền can thiệp vào việc xét xử."
Chương VII quy định về việc sửa đổi Hiến pháp, trong đó bao gồm quyền phúc quyết hiến pháp của nhân dân. Điều 70 quy định: "Nhân dân có quyền phúc quyết về Hiến pháp và những việc quan hệ đến vận mệnh quốc gia." Đây là một quy định thể hiện tư tưởng dân chủ trực tiếp, đặt Hiến pháp cao hơn nhà nước và không cho phép bất kỳ cơ quan nhà nước nào, kể cả Nghị viện, tự mình sửa đổi Hiến pháp mà không có sự đồng ý của nhân dân. Quyền phúc quyết hiến pháp này không được kế thừa trong các bản hiến pháp sau này của Việt Nam.
Theo nhiều nhà nghiên cứu, Hiến pháp năm 1946 không chọn nguyên mẫu tổ chức quyền lực theo mô hình của bất kỳ nhà nước nào có sẵn trong lịch sử, mà có cách tiếp cận khá đầy đủ cả về khía cạnh chính trị, xã hội và khía cạnh kỹ thuật tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước. Mặc dù có những ý kiến khác nhau, bản Hiến pháp này được cho là đã áp dụng những nguyên lý cơ bản của thuyết phân quyền ở khía cạnh kỹ thuật tổ chức thực hiện quyền lực nhà nước. Điều 22 quy định: "Nghị viện nhân dân là cơ quan có quyền cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa" (quyền lập pháp); Điều 43: "Cơ quan hành chính cao nhất của toàn quốc là Chính phủ" (quyền hành pháp); và Điều 63: "Cơ quan tư pháp của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa gồm có: Tòa án tối cao, các tòa án phúc thẩm, các tòa án đệ nhị cấp và sơ cấp" (quyền tư pháp).
Tiến sĩ Nguyễn Sĩ Dũng, nguyên Phó Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội, nhận định rằng Hiến pháp năm 1946 phản ánh đúng tinh thần pháp quyền: "những nguyên tắc và phương thức tổ chức quyền lực sao cho lạm quyền không thể xảy ra và quyền tự do, dân chủ của nhân dân được bảo vệ."
Hiến pháp năm 1946 đã thiết lập một cơ chế kiểm soát quyền lực tinh tế giữa các nhánh quyền lực nhà nước. Chủ tịch nước có quyền yêu cầu Nghị viện thảo luận lại các đạo luật trong thời hạn 10 ngày kể từ khi nhận được luật đã biểu quyết; nếu Nghị viện vẫn giữ nguyên quyết định, Chủ tịch nước buộc phải ban bố. Đồng thời, Nghị viện có quyền thành lập tòa án đặc biệt để xét xử Chủ tịch nước, Phó Chủ tịch nước hoặc các thành viên Nội các khi bị truy tố về tội phản quốc.
Ngoài ra, quyền phúc quyết hiến pháp của nhân dân được coi là một cơ chế bảo hiến từ bên ngoài bộ máy nhà nước, đặt nhân dân vào vị trí trọng tài cuối cùng đối với mọi thay đổi về hiến pháp.
So với các bản hiến pháp sau này theo mô hình Xô Viết, quyền lực của Chủ tịch nước trong Hiến pháp năm 1946 là rất lớn. Chủ tịch nước không chịu trách nhiệm trước Quốc hội, không thể bị khởi tố trừ tội phản quốc, có thể từ chối công bố các đạo luật do Quốc hội ban hành và yêu cầu Quốc hội thảo luận lại. Đặc điểm này gần với quy định về quyền lực của tổng thống trong Hiến pháp Hoa Kỳ.
Điều 10 của Hiến pháp năm 1946 liệt kê một cách đầy đủ và rõ ràng các quyền tự do cá nhân: tự do ngôn luận, tự do xuất bản, tự do tổ chức và hội họp, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại trong nước và ra nước ngoài. Đây là những quyền tự do bị hạn chế trong các bản hiến pháp sau này.
Hiến pháp năm 1946 công nhận các quyền cơ bản của công dân như quyền sở hữu tài sản, quyền tự do kinh doanh, quyền khiếu nại tố cáo. Ở các bản Hiến pháp sửa đổi năm 1959 và 1980, các quyền này không được quy định rõ ràng hoặc không đầy đủ. Đến bản Hiến pháp sửa đổi năm 1992 và 2013, nhiều điểm tương tự Hiến pháp năm 1946 mới được khôi phục.
Lần đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, quyền bình đẳng giữa nam và nữ, giữa các dân tộc, giữa các giai cấp được hiến định rõ ràng. Tất cả công dân Việt Nam đều bình đẳng trước pháp luật, không phân biệt giới tính, thành phần xã hội, tôn giáo hay dân tộc.
Sau khi Hiến pháp được Quốc hội thông qua ngày 9 tháng 11 năm 1946, Quốc hội đã ra nghị quyết giao nhiệm vụ cho Ban Thường trực Quốc hội "cùng với Chính phủ ban bố và thi hành hiến pháp khi có điều kiện", "trong thời kỳ chưa thi hành được Hiến pháp thì Chính phủ phải dựa vào những nguyên tắc đã định trong hiến pháp để ban hành các sắc luật".
Tuy nhiên, chỉ 10 ngày sau khi Hiến pháp được thông qua, ngày 19 tháng 12 năm 1946, Chiến tranh Đông Dương bùng nổ. Điều này đã làm cho việc tổ chức tổng tuyển cử bầu Nghị viện nhân dân theo quy định của Hiến pháp không có điều kiện để thực hiện. Do tình hình chiến tranh, Hiến pháp năm 1946 chưa được chính thức công bố rộng rãi trên toàn cõi Việt Nam.
Hiến pháp năm 1946 chỉ có hiệu lực thi hành ở các vùng do chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa kiểm soát. Tại các vùng do Pháp chiếm đóng và sau này là vùng kiểm soát của Quốc gia Việt Nam, luật pháp của Pháp và Quốc gia Việt Nam tiếp tục được áp dụng.
Nhiều học giả trong và ngoài nước đã đánh giá rất cao giá trị của Hiến pháp năm 1946.
Nội dung từ bài Wikipedia “Hiến pháp Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1946”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.