Venezia là một thành phố ở Ý và thủ phủ của vùng Veneto. Dân số của thành phố là 260.897 người theo thống kê ước tính vào 1 tháng 1 năm 2018. Cùng với Padova, Venezia thuộc vùng đô thị Padova-Venezia với dân số 1.600.000 người.
Venezia trải ra trên nhiều đảo nhỏ trong khu vực Phá Venezia dọc theo Biển Adriatic ở đông bắc Ý. Vùng đầm phá nước mặn này trải dọc theo đường biển giữa các cửa sông Po (phía nam) và sông Piave (phía bắc). Dân số ước tính là 272.000 người tính luôn cả dân số toàn bộ comune của Venezia; trung tâm lịch sử của Venezia có dân số khoảng 62.000 người, trong khi khoảng 176.000 người sống ở Terraferma (nghĩa đen là "đất khô", là vùng phá mở rộng) và 31.000 người sống trên các đảo khác của phá.
Cộng hòa Venezia từng là một đế quốc hàng hải và một khu vực chuẩn bị cho các cuộc Thập tự chinh, cũng như là một trung tâm thương mại quan trọng (đặc biệt là thương mại gia vị) và nghệ thuật vào thời kỳ Phục Hưng. Thành bang Venezia được coi là trung tâm tài chính quốc tế thực sự đầu tiên trên thế giới, nổi lên vào thế kỷ 9 và đạt đến thời kỳ hoàng kim vào thế kỷ 14. Điều này làm cho Venezia trở thành một thành phố giàu có trong suốt phần lớn lịch sử. Sau Các cuộc chiến tranh của Napoléon và Hội nghị Viên, Đế quốc Áo sáp nhập Cộng hòa Venezia, cho đến khi nó trở thành một phần của Vương quốc Ý vào năm 1866, sau một cuộc trưng cầu ý dân diễn ra ngay khi Chiến tranh Độc lập Ý lần thứ ba vừa kết thúc. Venezia đóng một vai trò quan trọng trong lịch sử âm nhạc giao hưởng và nhạc kịch, cũng là quê hương của nhà soạn nhạc người Ý Antonio Vivaldi. Mặc dù thành phố đang đối mặt với một số thách thức lớn (bao gồm khó khăn về tài chính, ô nhiễm, quá tải du lịch), Venezia vẫn là một địa điểm du lịch rất phổ biến, một thành phố mang tính biểu tượng của Ý và được xếp hạng là thành phố đẹp nhất thế giới vào năm 2018.
Lịch sử
Nguồn gốc và lịch sử
Theo như truyền thuyết thì Venezia được những người La Mã chạy trốn khỏi người Goth thành lập vào năm 421. Tuy vậy, không có những ghi chép lịch sử nào nói về nguồn gốc của Venezia. Thành phố có lẽ là đã hình thành từ sự gia nhập ồ ạt của những người tị nạn và vùng đầm lầy cửa sông Po theo sau sự xâm lược tàn phá phía đông bắc nước Ý bắt đầu bởi Quadi và Marcomanni trong năm 166-168, những người tàn phá khu trung tâm chính trong khu vực này, nay là Oderzo. Sự chống trả của người La Mã bị lật đổ vào đầu thế kỷ 5 bởi những người Visigoth và, khoảng 50 sau đó, bởi người Hun dẫn đầu bởi Attila.
Cuộc xâm lược cuối cùng và kéo dài nhất là của người Lombard vào năm 568: lần này đã để lại Đế quốc Đông La Mã một dải đất nhỏ dọc theo bờ biển của vùng bây giờ là Veneto, và những thể chế hành chính và tôn giáo do đó đã được chuyển về giáo xứ còn lại này. Các cảng mới được xây dựng, bao gồm cả những cảng ở Malamocco và Torcello trong vùng Phá Venezia. Sự thống trị của Đế quốc Đông La Mã ở vùng trung và bắc Ý bị quét sạch gần hết bởi sự chinh phạt của Exarchate Ravenna (một tỉnh thuộc Đế quốc Đông La Mã) vào năm 751 bởi Aistulf. Trong giai đoạn này thống đốc Đế quốc Đông La Mã địa phương ("công tước", sau này là "tổng trấn") đóng tại Malamocco: khu dân cư trên các hòn đảo trong phá có lẽ tăng lên theo tương ứng cùng với sự chinh phạt của Lombard trên các lãnh thổ Đế quốc Đông La Mã. Trong năm 775-776 vị trí cha xứ của Olivolo (Helibolis) được tạo ra. Trong suốt triều đại của công tước Agnello Particiaco (811-827) nơi công tước đồn trú được di chuyển từ Malamocco đến nơi được bảo vệ tốt nhất là đảo Rialto (Rivoalto, "Bờ cao"), địa điểm hiện nay của Venezia. Nơi này lần lượt tu viện Thánh Zachary được xây dựng, cung điện công tước đầu tiên và nhà thờ Thánh Máccô, cũng như một tường phòng thủ giữa Olivolo và Rialto. Năm 828, sự nổi tiếng của thành phố được tăng lên vì những thánh vật (cưỡng đoạt từ Alexandrie) được đặt vào nhà thờ mới xây Thánh Máccô. Quyền lực Giáo hội Công giáo cũng được di chuyển về Rialto. Khi cộng đồng tiếp tục phát triển và quyền lực Đế quốc Đông La Mã giảm dần đi, một đặc tính chống phương Đông tăng dần, dẫn đến sự phát triển của tính tự lập và cuối cùng là độc lập.
Mở rộng
Từ thế kỷ 9 đến thế kỷ 12, Venezia phát triển thành một thành bang (một đế quốc hải dương kiểu Ý hay cộng hòa hàng hải, và ba thành bang tương tự là Genova, Pisa và Amalfi). Vị trí chiến lược tại điểm địa đầu của Biển Adriatic đem lại thế mạnh về thủy quân và kinh tế của thành Venezia là điều không thể chối cãi được. Thành phố trở thành một trung tâm phồn thịnh về thương mại giữa Tây Âu và phần còn lại của thế giới (đặc biệt là Đế quốc Đông La Mã và thế giới Hồi giáo).
Vào thế kỷ 12, những thứ quan trọng cho thế mạnh của Venezia được xây dựng: Kho đạn Venezia được bắt đầu xây vào 1104; Venezia thu tóm quyền điều khiển đèo Brenner từ Verona vào năm 1178, mở ra một đường huyết mạch cho bạc đến từ Đức; tổng trấn cuối cùng thuộc giai cấp quý tộc, Vitale Michiele, qua đời vào năm 1172.
Cộng hòa Venezia chiếm các bờ phía đông của Biển Adriatic trước năm 1200, chủ yếu vì các lý do thương mại, bởi vì cướp biển đóng ở khu vực đó là mối đe dọa cho thương mại. Vị tổng trấn, lúc đó, đã là Công tước của Dalmatia và Công tước của Istria. Các vùng đất sở hữu sau này, trải rộng từ Hồ Garda đến xa về phía tây tận sông Adda, được biết đến như là "Terraferma", là được chiếm một phần như là một vùng đệm chống lại các nước nguy hiểm xung quanh, một phần bảo đảm con đường thương mại qua dãy Alpes, và một phần bảo đảm sự cung ứng của lúa mì từ lục địa, mà thành phố phải dựa vào. Trong việc xây dựng thành một đế chế hàng hải, nước cộng hòa này đã đoạt điều điều khiển hầu hết các đảo trong vùng Biển Aegea, bao gồm cả Síp và Crete, và trở thành một mối lái quyền lực chủ đạo trong vùng Cận Đông. Bằng những tiêu chuẩn của thời điểm đó, sự điều khiển của Venezia đối với các vùng đất lục địa của nó tương đối khá là sáng sủa công dân của các thành phố chẳng hạn như Bergamo, Brescia và Verona đã nổi dậy bảo vệ chủ quyền của Venezia khi bị đe dọa bởi quân xâm lược.
Venezia trở thành một đế chế sau cuộc Thập tự chinh thứ tư, một cuộc chiến nhờ có sự tham gia của Venezia mà Constantinopolis đổ vào năm 1204 để thiết lập Đế quốc Latinh; Venezia thiết lập một vùng ảnh hưởng gọi là Công quốc Naxos. Không may, sự chiếm lĩnh Constantinopolis cuối cùng chứng minh giống như là sự kết thúc của Đế quốc Đông La Mã cũng như sự thất thủ của phong cách Anatolian theo sau Manzikert. Mặc dù người Hy Lạp tái chiếm thành phố và Đế chế nửa thế kỷ sau đó, Đế quốc Đông La Mã trên thực tế là không còn quyền lực, và tồn tại như một bóng ma cho đến khi Mehmed II chiếm thành phố vào năm 1453. Nhiều thứ bị cướp đi trong thời chiến được mang về Venezia, bao gồm cả Sư tử Thánh Máccô, một biểu trưng của Venezia. Chỉ có những tàu Venezia có thể chuyên chở hiệu quả người, đồ tiếp tế và đặc biệt là ngựa chiến.
Venezia bắt đầu mất đi vị thế trung tâm thương mại quốc tế sau thời kỳ Phục Hưng. Tuy vậy, Venezia là một nơi xuất khẩu chính các sản phẩm nông nghiệp và, cho đến giữa thế kỷ 18, là một trung tâm sản xuất.
Hiện đại
Ngày 12 tháng 5 năm 1797, Napoléon Bonaparte chinh phục Venezia trong Chiến tranh Liên minh thứ nhất, chấm dứt thế kỷ hoành tráng nhất của thành phố trong lịch sử: Chính là trong giai đoạn thập niên 1700 mà có lẽ Venezia trở thành một thành phố tráng lệ nhất ở châu Âu, ảnh hưởng lớn đến nghệ thuật, kiến trúc, và văn học. Người Do Thái của thành phố coi Napoléon là một người giải phóng, tuy không có nơi nào khác trên Ý mà họ đã sống qua nhiều thế kỷ có ít giới hạn hơn Venezia. Ông phá bỏ những cổng của khu Do Thái và bãi bỏ các hạn chế về quyền cư trú, đi lại trong thành phố của người Do Thái.
Venezia trở thành một phần của Áo khi Napoléon ký Hiệp ước Campo Formio vào ngày 12 tháng 10 năm 1797. Áo chiếm thành phố vào 18 tháng 1 năm 1798. Theo Hòa ước Pressburg năm 1805, thành phố được tách khỏi Áo và trở thành một phần của Vương quốc Ý của Napoléon, nhưng trở thành một phần của Vương quốc Lombardo–Veneto do Áo chi phối sau thất bại của Napoléon vào năm 1814. Trong Cách mạng 1848, Cộng hòa Venezia được tái lập trong một thời gian ngắn. Năm 1866, sau Chiến tranh Áo – Phổ, Venezia và phần còn lại của Venetia trở thành một phần của Ý.
Từ sau năm 1797, thành phố xuống cấp trầm trọng, với nhiều dinh thự cổ và các tòa nhà khác bị bỏ hoang và rơi vào trạng thái không sửa chữa được, mặc dù Lido trở thành một bãi biển du lịch nổi tiếng vào thế kỷ 19.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, trung tâm lịch sử của thành phố hầu như không bị tấn công. Chiến dịch tiêu biểu duy nhất nhắm vào thành phố là Chiến dịch Bowler, một cuộc không kích của Không quân Hoàng gia Anh vào các hoạt động hải quân của Đức trong thành phố vào tháng 3 năm 1945, tiêu diệt thành công các mục tiêu mà không gây thiệt hại cho kiến trúc của thành phố. Tuy nhiên, các khu công nghiệp tại Mestre và Marghera cùng với các tuyến đường sắt đến Padua, Trieste và Trento bị ném bom liên tục. Ngày 29 tháng 4 năm 1945, một lực lượng Anh và New Zealand thuộc Tập đoàn quân số 8 của Anh dưới quyền Trung tướng Bernard Freyberg giải phóng Venezia, một cứ điểm của lực lượng kháng chiến Ý chống Mussolini.
Vào thế kỷ 20, việc khai thác nước từ các tầng chứa nước khiến cho Venezia bị chìm dần. Quá trình chìm chậm lại rõ rệt kể từ khi giếng khoan bị cấm vào thập niên 1960. Tuy nhiên, thành phố vẫn bị đe dọa bởi các trận lụt thường xuyên ở mức độ thấp khiến cho mực nước dâng lên một tầm cao hơn khoảng vài cm so với các cầu cảng của thành phố, thường xảy ra do thủy triều. Các nghiên cứu chỉ ra rằng thành phố tiếp tục chìm với tốc độ tương đối chậm là 1.222 mm mỗi năm.
Địa lý
Venezia nằm ở phía đông bắc của Ý tại vùng Veneto. Thành phố nằm trên một nhóm đảo gồm 118 hòn đảo nhỏ với các kênh đào ngăn cách và 438 cây cầu liên kết các đảo. Trung tâm lịch sử của Venezia được chia thành sáu quận, hay sestieri: Cannaregio, Castello, Dorsoduro, San Marco, San Polo và Santa Croce.
Venezia nằm trên lớp phù sa bồi đắp từ các con sông chảy từ dãy Alps về phía đông băng qua đồng bằng Veneto, lớp phù sa kéo giãn thành những bãi dài, hay lidi, do tác động của dòng hải lưu chảy quanh đầu Biển Adriatic từ đông sang tây.
Kinh tế
Du lịch
Venezia là một địa điểm thu hút du khách đến trải nghiệm nghệ thuật và kiến trúc của thành phố, với hơn 60.000 du khách viếng thăm mỗi ngày (ước tính năm 2017). Ước tính số lượng du khách hàng năm đến thành phố dao động từ 22 triệu người đến 30 triệu người. Tình trạng quá tải du lịch của Venezia gây quá tải dân số và các vấn đề môi trường cho hệ sinh thái của Venezia. Năm 2017, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc xem xét bổ sung Venezia vào danh sách "In-Danger", một danh sách bao gồm những di tích lịch sử ở những nước bị chiến tranh tàn phá. Nhằm giảm số lượng du khách, UNESCO ủng hộ giới hạn số lượng tàu du lịch và thực hiện những chiến lược thúc đẩy du lịch bền vững.
Giao thông
Venezia được xây dựng trên một quần đảo với 118 đảo, nổi tiếng với 150 kênh đào và một cái phá cạn. Những hòn đảo trên đó thành phố được xây dựng được nối với nhau bằng khoảng 400 cái cầu. Trong trung tâm cũ, những kênh đào đóng vai trò như những con đường, và mọi dạng giao thông là trên nước hoặc đi bộ. Vào thế kỷ 19 một đường chính vào đất liền đem đến một trạm xe lửa đến Venezia, và một đường cho xe hơi cùng bãi đậu được thêm vào vào thế kỷ 20. Vượt qua khỏi những đường vào trên bộ ở cạnh phía bắc thành phố, giao thông bên trong thành phố vẫn là, như trong nhiều thế kỷ trước, hoàn toàn trên nước hoặc đi bộ. Venezia là khu đô thị rộng nhất châu Âu không có xe hơi, duy nhất ở châu Âu trong việc duy trì hoạt động như một thành phố bình thường vào thế kỷ 21 hoàn toàn không dựa vào xe ô tô hay xe tải.
Thuyền Venezia cổ điển là chiếc gondola, dù cho ngày nay nó được dùng chủ yếu cho du khách, hay cho đám cưới, đám ma, hay các dịp lễ khác. Đa số người Venezia ngày nay đi lại bằng thuyền gắn máy ("vaporetti") đi lại trên các tuyến dọc theo các kênh đào chính và giữa các hòn đảo trong thành phố. Thành phố này cũng có nhiều thuyền tư nhân. Những gondola vẫn còn được sử dụng phổ biến bởi người Venezia là những traghetti, những phà chuyên chở khách bộ hành băng ngang Kênh đào Chính của Venezia tại một số điểm nhất định không có cầu.
Sân bay quốc tế Marco Polo là sân bay chính của Venezia, đặt tên theo Marco Polo, sinh ra ở Venezia. Sân bay này là trên đất liền và được xây lại cách xa bờ biển để du khách phải đi xe bus đển cảng, rồi từ đó sử dụng taxi nước hay thuyền máy (waterbus) Alilaguna.
Nhân khẩu
Venezia là một trong những thành phố lớn nhất của châu Âu vào Trung kỳ Trung Cổ, với dân số 60.000 vào năm 1000; 80.000 người vào năm 1200; và lên đến 110.000–180.000 người vào năm 1300. Vào giữa thập niên 1500, dân số của thành phố là 170.000 người, và đến năm 1600 đã tăng lên 200.000 người.
Tôn giáo
Dân số Venezia chủ yếu theo Công giáo (85,0% dân số thuộc Tòa Thượng phụ Venezia vào năm 2022). Do mối quan hệ lâu đời với Constantinopolis, thành phố có một cộng đồng Chính thống giáo Đông phương. Năm 2025, 7,2% dân số theo Hồi giáo và có một cộng đồng Ấn Độ giáo và Phật giáo nhỏ do làn sóng nhập cư từ nước ngoài.
Văn hóa
Âm nhạc
Trong thế kỷ 16, Venezia trở thành một trong những trung tâm âm nhạc quan trọng của châu Âu, được đánh dấu bằng một kiểu sáng tác đặc trưng (trường phái Venezia) và sự phát triển của dàn nhạc giao hưởng kiểu Venezia dưới các nhà soạn nhạc chẳng hạn như Adrian Willaert, người từng làm việc tại San Marco. Venezia là một trung tâm in ấn âm nhạc sớm nhất; Ottaviano Petrucci bắt đầu xuất bản âm nhạc ngay khi kỹ thuật này ra đời, và xí nghiệp in của ông giúp thu hút các nhà soạn nhạc trên khắp châu Âu, đặc biệt là từ Pháp và Vlander. Cho đến cuối thế kỷ, Venezia nổi tiếng về sự huy hoàng của âm nhạc sáng tác ở đó, được ví dụ trong "kiểu hoành tráng" của Andrea và Giovanni Gabrieli, và họ sử dụng nhiều nhóm nhạc cụ và ca sĩ khác nhau cùng một lúc.