Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Trần Hưng Đạo
Đánh bại các cuộc xâm lược của Nguyên Mông năm 1285 và 1288
- khoảng 1228 – 1300
- Còn gọi là Trần Quốc Tuấn
- Sảnh các Danh tướng Việt Nam · 18/41
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Đánh bại các cuộc xâm lược của Nguyên Mông năm 1285 và 1288
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Trần Hưng Đạo (chữ Hán: 陳興道; tên thật: Trần Quốc Tuấn; mất ngày 5 tháng 10 năm 1300) là chính trị gia, nhà chiến lược quân sự Đại Việt thời nhà Trần. Tên tuổi của ông gắn liền với các cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông xâm lược Đại Việt vào thế kỷ thứ 13.
Sinh ra ở quê hương dấy nghiệp nhà Trần tại phủ Thiên Trường, Trần Quốc Tuấn là con trai của tông thất Trần Liễu, tức anh trai ruột của quốc vương Đại Việt Trần Cảnh (hiệu Trần Thái Tông), với một bà vợ lẽ không rõ lai lịch. Từ nhỏ, Quốc Tuấn được phụ thân răn dạy nuôi giữ hiềm khích với chi họ vua Thái Tông bắt nguồn từ vụ cha ông bị ép nhường bà vợ chính thất theo lệnh của Thái sư Trần Thủ Độ vào năm 1237; mối thù mà sẽ có ấn ý cho quãng đời còn lại của ông.
Một khi đến tuổi, Trần Quốc Tuấn trở thành võ quan Đại Việt, được phong tước và cấp thái ấp ở Vạn Kiếp (nay là Hải Phòng), phụng sự liên tiếp dưới nhiều đời vua Trần. Tuy thường được tôn vinh vì công trạng liên quan đến ba lần kháng chiến chống Nguyên Mông, vai trò của Trần Quốc Tuấn trong cuộc chiến năm 1257–58 thực ra lại rất mờ nhạt. Phải tới cuộc chiến năm 1285, khi con trai Nguyên Thế Tổ là Thoát Hoan đem quân sang phạt Đại Việt lấy cớ quốc chủ không chịu sang Trung Quốc triều kiến, Trần Quốc Tuấn mới thể hiện rõ tài lược thao binh của mình trên cương vị "Quốc công tiết chế". Gạt bỏ thù cũ, ông dốc sức phò tá vua Trần Nhân Tông, đánh đuổi hoàn toàn quân xâm lược vào năm 1286. Trong cuộc tái chiến 1287–88, ông một lần nữa khẳng định tài năng quân sự với trận đại thắng trên sông Bạch Đằng, lấy cảm hứng từ binh pháp của Ngô Quyền năm 938. Vì những chiến tích hiển hách trên, ông được triều đình ban cho danh hiệu cao quý "Hưng Đạo đại vương" vào năm 1289. Cuối đời, ông lui về thái ấp sống rồi mất vì tuổi già vào năm 1300, để lại cho hậu thế một số tác phẩm có giá trị về mặt chính trị, quân sự.
Là nhân vật có sức ảnh hưởng lớn trong sử chí học Việt Nam, ông đã trở thành hình tượng thiêng liêng trong tâm thức người Việt hàng thế kỷ sau. Trong tín ngưỡng dân gian của người Việt, Trần Hưng Đạo được suy tôn danh hiệu "Đức Thánh Trần" và được thờ phụng tại nhiều ngôi đền rải rác trên khắp ba miền Việt Nam. Với sự trỗi dậy của chủ nghĩa dân tộc Việt Nam thế kỷ thứ 20, ông trở thành biểu tượng ý thức hệ gắn liền với cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm giữ nước tự cổ chí kim; Nhà nước Việt Nam hiện nay công nhận ông là một trong 14 vị anh hùng tiêu biểu của lịch sử nước nhà.
Trần Quốc Tuấn sinh ra tại hương Tức Mặc, phủ Thiên Trường, Đại Việt (nay là phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình) vào một thời điểm nào đó không xác định, được cho là sau năm 1230. Ông là con trai của Trần Liễu, tức anh trai ruột của Trần Cảnh (sau lên ngôi hoàng đế có hiệu là Trần Thái Tông), với một người vợ lẽ không rõ danh tính mà có giả thuyết cho là Trần Thị Nguyệt. Thuở nhỏ, ông được một người cô ruột có hiệu là Thụy Bà Công chúa nhận nuôi và dưỡng dục.
Năm 1237, nội tộc họ Trần xảy ra biến động: Trần Thái Tông kết hôn với Lý Chiêu Hoàng đã lâu song chưa có con nối dõi. Lo lắng cho tương lai hoàng tộc, Thái sư Trần Thủ Độ ép Trần Liễu phải nhường vợ là Lý Ngọc Oanh, tức chị ruột của Lý Chiêu Hoàng, cho vua Thái Tông vì bà đang mang thai ba tháng, đồng thời giáng Chiêu Hoàng xuống làm công chúa. Phẫn uất, Trần Liễu họp quân chống lại nhưng sau rốt phải hàng phục. Vua thương cảm, xin Thủ Độ tha tội cho anh, nhưng binh lính dưới quyền Liễu vẫn bị xử tử. Ôm hận mãi đến khi chết, Trần Liễu răn Quốc Tuấn mai sau nhất định phải trả thù cho cha.
Năm 1251, Trần Quốc Tuấn phải lòng công chúa Thiên Thành, tuy nhiên vua Thái Tông lại có ý định gả cô cho người có hiệu là Trung Thành vương. Đêm hội rằm tháng giêng năm ấy, Quốc Tuấn lẻn vào dinh vương thông dâm với công chúa. Nhờ có sự can thiệp kịp thời của Thụy Bà và khoản sính lễ đền bù hậu hĩnh, Quốc Tuấn trốn tội êm đềm, thậm chí được vua chấp thuận gả Thiên Thành cho. Theo sử gia Tạ Chí Đại Trường, rất có thể Thiên Thành là con gái vua Thái Tông và rằng vụ vụng trộm này phần nào bắt nguồn từ động cơ của Quốc Tuấn nhằm trả mối thù cũ cho phụ thân trước khi vị này qua đời bốn tháng sau đó.
Năm 1257, Khả hãn Mông Kha của Đế quốc Mông Cổ phát động một chiến dịch tiến công Nam Tống quy mô lớn; tướng Ngột Lương Hợp Thai được lệnh cầm một trong bốn đạo quân chính, vượt ngả Đại Việt, đánh Tống từ hướng nam. Trước tình hình đó, bộ chính sử Đại Việt sử ký toàn thư chép rằng Trần Quốc Tuấn đã được vua Thái Tông điều lên biên giới để tổ chức phòng thủ. Theo một thần tích ở Đền A Sào (nay thuộc Hưng Yên), nhà vua phong cho Quốc Tuấn tước Thượng Vị hầu vào năm 1258, rồi điều ông về địa phương để lập kho binh lương, bảo đảm hậu cần. Dù gì đi chăng nữa, vai trò của ông trong cuộc chiến 1257–58 hết sức mờ nhạt.
Tháng Tư (âm lịch) năm Kỷ Sửu (1289), luận công ba lần đánh đuổi quân Nguyên Mông, Trần Hưng Đạo được phong tước Hưng Đạo đại vương. Sau đó, ông lui về ở Vạn Kiếp, là nơi ông được phong ấp (nay thuộc xã Hưng Đạo, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương). Nhân dân lúc bấy giờ kính trọng ông, lập đền thờ sống ông ở Vạn Kiếp. Tại đền có bài văn bia của vua Trần Thánh Tông, ví ông với Thượng phụ (tức Khương Tử Nha).
Tháng Sáu Âm lịch năm Canh Tý (1300), Trần Hưng Đạo ốm nặng. Vua Trần Anh Tông ngự tới nhà thăm, hỏi rằng: "Nếu có điều chẳng may mà giặc phương Bắc lại sang xâm lược thì kế sách như thế nào?". Ông trả lời: "Ngày xưa Triệu Vũ Đế (tức Triệu Đà) dựng nước, vua nhà Hán cho quân đánh, nhân dân làm kế thanh dã (vườn không nhà trống), đại quân ra Khâm Châu, Liêm Châu đánh vào Tràng Sa, còn đoản binh thì đánh úp phía sau. Đó là một thời. Đời nhà Đinh, nhà Tiền Lê dùng người tài giỏi, đất phương nam mới mạnh mà phương bắc thì mệt mỏi suy yếu, trên dưới một dạ, lòng dân không lìa, xây thành Bình Lỗ mà phá được quân Tống. Đó lại là một thời. Vua nhà Lý mở nền, nhà Tống xâm phạm địa giới, dùng Lý Thường Kiệt đánh Khâm, Liêm, đến tận Mai Lĩnh là vì có thế. Vừa rồi Toa Đô, Ô Mã Nhi bốn mặt bao vây. Vì vua tôi đồng tâm, anh em hòa mục, cả nước góp sức, giặc phải bị bắt. Đó là trời xui nên vậy. Đại khái, nó cậy trường trận, ta dựa vào đoản binh. Dùng đoản binh chế trường trận là sự thường của binh pháp. Nếu chỉ thấy quân nó kéo đến như lửa, như gió thì thế dễ chế ngự. Nếu nó tiến chậm như các tằm ăn, không cầu thắng chóng, thì phải chọn dùng tướng giỏi, xem xét quyền biến, như đánh cờ vậy, tùy thời tạo thế, có được đội quân một lòng như cha con thì mới dùng được. Vả lại, khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc, đó là thượng sách giữ nước vậy".
Chữa mãi không khỏi bệnh, ông mất vì tuổi già vào ngày 22 tháng Tám âm lịch năm ấy (tức ngày 5 - 10 - 1300).
Khi sắp mất, Trần Quốc Tuấn dặn các con rằng: "Ta chết thì phải hỏa táng, lấy vật tròn đựng xương, bí mật chôn trong vườn An Lạc, rồi san đất và trồng cây như cũ, để người đời không biết chỗ nào, lại phải làm sao cho mau mục".
Nghe tin Trần Hưng Đạo vương mất, triều đình Đại Việt phong tặng ông là "Thái sư Thượng Phụ Thượng Quốc công Nhân Vũ Hưng Đạo Đại Vương". Ông được nhân dân cả nước tôn vinh là "Đức Thánh Trần" và lập đền thờ ở nhiều nơi, song nổi tiếng hơn cả là khu di tích Đền Kiếp Bạc nơi thờ phụng ông thuộc địa phận hai thôn Dược Sơn và Vạn Kiếp, xã Hưng Đạo, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
Năm Đinh Dậu (1237), Thái sư Trần Thủ Độ ép Trần Liễu (cha Trần Hưng Đạo) phải nhường vợ là Thuận Thiên Công chúa (chị của Lý Chiêu Hoàng) cho em ruột là vua Trần Thái Tông (Trần Cảnh) dù bà này đã có thai với Trần Liễu được ba tháng, đồng giáng Lý Chiêu Hoàng (đang là Hoàng hậu) xuống làm Công chúa. Phẫn uất, Trần Liễu họp quân làm loạn. Trần Thái Tông chán nản bỏ đi lên Yên Tử. Sau Trần Liễu biết không làm gì được phải đóng giả làm người đánh cá trốn lên thuyền vua Trần Thái Tông xin tha tội. Trần Thủ Độ biết được, cầm gươm đến định giết Trần Liễu nhưng Thái Tông lấy thân mình che cho Trần Liễu. Trần Liễu được tha tội nhưng quân lính theo ông đều bị giết. Mang lòng hậm hực, Trần Liễu tìm khắp những người tài nghệ để dạy Trần Quốc Tuấn (tức Trần Hưng Đạo). Lúc sắp mất, ông cầm tay Quốc Tuấn, trăn trối rằng: "Con không vì cha lấy được thiên hạ, thì cha chết dưới suối vàng cũng không nhắm mắt được". Quốc Tuấn ghi để trong lòng, nhưng không cho là phải. Đến khi vận nước lung lay, quyền quân quyền nước đều do ở mình, Trần Quốc Tuấn đem lời cha trăn trối để dò ý hai thuộc tướng thân tín là Dã Tượng và Yết Kiêu. Hai người thuộc hạ ấy can rằng: "Làm kế ấy tuy được phú quý một thời nhưng để lại tiếng xấu ngàn năm. Nay Đại Vương há chẳng đủ phú và quý hay sao? Chúng tôi thề xin chết già làm gia nô, chứ không muốn làm quan mà không có trung hiếu"...Trần Quốc Tuấn cảm phục đến khóc, khen ngợi hai người.
Dù cha ông có hiềm khích lớn với nhà Trần Thái Tông, Trần Hưng Đạo luôn đặt việc nước lên trên, một lòng trung thành, hết lòng phò tá các vua Trần đánh ngoại xâm cứu nước. Đối với lời dặn của Trần Liễu trước khi mất, Trần Quốc Tuấn từng vờ hỏi các con. Ông hỏi Hưng Vũ vương Trần Quốc Nghiễn: "Người xưa có cả thiên hạ để truyền cho con cháu, con nghĩ thế nào? Hưng Vũ vương thưa: "Dẫu khác họ cũng không nên, huống chi là cùng một họ!". Trần Quốc Tuấn ngẫm cho là phải. Lại một hôm ông đem chuyện ấy hỏi người con thứ là Hưng Nhượng vương Trần Quốc Tảng. Quốc Tảng tiến lên thưa: "Tống Thái Tổ vốn là một ông lão làm ruộng, đã thừa cơ dấy vận nên có được thiên hạ". Trần Quốc Tuấn rút gươm kể tội: "Tên loạn thần là từ đứa con bất hiếu mà ra" và định giết Quốc Tảng, Hưng Vũ vương vội chạy tới khóc lóc xin chịu tội thay, Trần Quốc Tuấn mới tha. Sau đó, ông dặn Hưng Vũ vương: "Sau khi ta chết, đậy nắp quan tài đã rồi mới cho Quốc Tảng vào viếng".
Hưng Vũ vương Nghiễn được lấy Công chúa Thiên Thụy, thế nhưng tướng Trần Khánh Dư lại thông dâm với Thiên Thụy, khiến nhà vua phải xuống chiếu trách phạt và đuổi Khánh Dư về Chí Linh vì "sợ phật ý Quốc Tuấn". Tuy nhiên khi quân Nguyên Mông sang xâm lược Đại Việt lần thứ 3, Trần Hưng Đạo đã gạt bỏ hiềm riêng, tin cậy "giao hết công việc biên thùy cho phó tướng Vân Đồn là Nhân Huệ vương Trần Khánh Dư" khi ông này được phục chức. Ngoài ra, khi soạn xong Vạn Kiếp tông bí truyền thư, thì Trần Khánh Dư cũng là người được ông chọn để viết bài Tựa cho sách.
Trần Hưng Đạo khéo tiến cử người tài giỏi cho đất nước, như Dã Tượng, Yết Kiêu là gia thần của ông, có dự công dẹp Ô Mã Nhi, Toa Đô. Các người nổi tiếng khác như Phạm Ngũ Lão, Trần Thì Kiến, Trương Hán Siêu, Phạm Lãm, Trịnh Dũ, Ngô Sĩ Thường, Nguyễn Thế Trực vốn là môn khách của ông, đều nổi tiếng thời đó về văn chương và chính sự.
Vì có công lao lớn nên nhà vua gia phong ông là Thượng quốc công, cho phép ông được quyền phong tước cho người khác, từ minh tự trở xuống, chỉ có tước hầu thì phong trước rồi tấu sau. Nhưng Trần Hưng Đạo chưa bao giờ phong tước cho một người nào. Khi quân Nguyên vào xâm chiếm nước Việt, ông lệnh cho nhà giàu bỏ thóc ra cấp lương quân, mà cũng chỉ cho họ làm lang tướng giả chứ không cho họ tước lang thực, ông rất kính cẩn giữ tiết lộ tôi.
Dưới sự lãnh đạo của các vua Trần và Hưng Đạo vương, quân đội Đại Việt đã vượt qua nhiều gian nan, chỉ với số đội quân ít thiện chiến, yếu hơn so với đối phương lại ba lần đánh tan hàng vạn quân Mông Nguyên hùng mạnh, giành thắng lợi mà "tiếng vang đến phương Bắc, khiến chúng thường gọi ông là An Nam Hưng Đạo Vương mà không dám gọi thẳng tên". Chiến lược của ông đã góp phần rất lớn đến thắng lợi này nên chiến công vĩ đại này thường gắn liền với tên tuổi của ông. Công lao to lớn này đã đưa ông lên hàng "thiên tài quân sự có tầm chiến lược, và là một anh hùng dân tộc bậc nhất của nhà Trần", một bậc thầy về chiến lược thực sự. Chiến thắng của ông và quân dân nước Việt đã góp phần đánh dấu chấm hết thời kỳ đỉnh cao của quân Nguyên - Mông trong lịch sử.
Là một Tiết chế đầy tài năng, khi "dụng binh biết đợi thời, biết thừa thế tiến thoái". Ông nổi tiếng với chiến lược "tấn công và rút lui". Ngoài ra, ông còn đặc biệt có một lòng tin sắt đá vào sức mạnh và ý chí của nhân dân, của tướng sĩ, nên Trần Hưng Đạo đã đề ra một đường lối kháng chiến ưu việt, tiêu biểu là các cuộc rút lui chiến lược khỏi kinh thành Thăng Long, để bảo toàn lực lượng. Kế hoạch "thanh dã" (vườn không nhà trống) và những hoạt động phối hợp nhịp nhàng giữa "hương binh" và quân triều đình, những trận tập kích và phục kích có ý nghĩa quyết định đối với cả chiến dịch như ở Chương Dương, Hàm Tử, Tây Kết, Vân Đồn, và nhất là ở Bạch Đằng, v.v. đã làm cho tên tuổi ông bất tử.
Có thể nói tư tưởng quán xuyến suốt đời của Trần Hưng Đạo, là một tấm lòng tận tụy đối với đất nước, là ý muốn đoàn kết mọi tầng lớp trong dân tộc thành một lực lượng thống nhất, là tinh thần yêu thương dân. Cho nên trước khi mất, ông vẫn còn dặn vua Trần Anh Tông rằng: "Phải khoan thư sức dân để làm kế sâu rễ bền gốc" cho sự nghiệp lâu dài của nước nhà.
Các tên Trần Hưng Đạo hay Trần Quốc Tuấn còn được đặt cho nhiều công trình công cộng tại Việt Nam, như tàu hộ tống cùng tên, đường phố, trường học. Trong đó trường Sĩ Quan Lục Quân 1 - Đại Học Trần Quốc Tuấn là trường quân sự hiện nay mang tên ông.
Nội dung từ bài Wikipedia “Trần Hưng Đạo”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.