Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Nguyễn Hữu Huân
Ba lần lãnh đạo khởi nghĩa chống Pháp quanh vùng Mỹ Tho (1861–1875)
- 1830 – 1875
- Còn gọi là Thủ Khoa Huân
- Sảnh các Danh tướng Việt Nam · 31/41
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Ba lần lãnh đạo khởi nghĩa chống Pháp quanh vùng Mỹ Tho (1861–1875)
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nguyễn Hữu Huân (chữ Hán: 阮有勳; thường được ghi sinh năm 1830 – 19 tháng 5 năm 1875), thường gọi là Thủ khoa Huân, là một nhà Nho, quan giáo dục triều Nguyễn và một trong những thủ lĩnh của phong trào kháng Pháp tại Nam Kỳ trong những thập niên đầu sau khi Pháp xâm lược Việt Nam.
Năm 1852, ông đỗ đầu kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định, vì vậy được gọi là Thủ khoa Huân. Sau khi làm quan giáo dục ở Định Tường, ông tham gia tổ chức lực lượng chống Pháp, từng hoạt động cùng Trương Định và Võ Duy Dương. Ông bị bắt và lưu đày năm 1864, được ân xá năm 1869, sau đó tiếp tục tổ chức lực lượng chống Pháp cho đến khi bị bắt và xử tử năm 1875.
Phần lớn các tài liệu hiện nay ghi Nguyễn Hữu Huân sinh năm 1830. Bản Tiểu sử Thủ khoa Huân 1830–1875 do Trần Văn Thông, cháu ngoại của ông, chép lại cũng sử dụng niên đại này.
Tuy nhiên, năm sinh của ông chưa hoàn toàn được xác định. Nhóm Phạm Thiều, Cao Tự Thanh và Lê Minh Đức từng đặt giả thuyết Nguyễn Hữu Huân có thể sinh năm 1816, dựa trên việc đối chiếu tuổi được ghi trong một số tài liệu với khoa thi năm 1852. Do chưa có tài liệu đương thời đủ sức xác định dứt khoát, năm 1830 vẫn là niên đại được sử dụng phổ biến nhất.
Các nguồn còn khác nhau về thôn quê quán cụ thể của Nguyễn Hữu Huân.
Quốc triều hương khoa lục của Cao Xuân Dục ghi ông là người thôn Tịnh Giang, tổng Thạnh Quơn, huyện Kiến Hưng, phủ Kiến An, tỉnh Định Tường. Đại Nam liệt truyện cũng ghi ông là người huyện Kiến Hưng, Định Tường. Một số tài liệu mộc bản triều Nguyễn và hồ sơ di tích địa phương cũng theo cách xác định này.
Trong khi đó, Định Tường Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân tiểu truyện và bản tiểu sử do Trần Văn Thông chép ghi ông sinh tại Tịnh Hà. Vì Tịnh Giang và Tịnh Hà là hai địa bàn liền kề, gia đình Nguyễn Hữu Huân có ruộng đất, mồ mả và cơ sở thờ tự ở cả hai nơi, việc xác định quê quán cụ thể đã trở thành một vấn đề sử liệu.
Khu vực liên quan đến hai thôn cũ này hiện thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp. Xã Mỹ Tịnh An hiện nay được hình thành năm 2025 trên cơ sở sáp nhập các xã Trung Hòa, Hòa Tịnh, Tân Bình Thạnh và Mỹ Tịnh An.
Năm Nhâm Tý (1852), Nguyễn Hữu Huân dự kỳ thi Hương tại trường thi Gia Định và đỗ đầu Cử nhân. Việc ông đỗ đầu được Quốc triều hương khoa lục ghi nhận, vì vậy tên gọi Thủ khoa Huân không chỉ xuất phát từ truyền tụng dân gian.
Sau khi thi đỗ, ông làm quan trong hệ thống giáo dục của triều Nguyễn. Các nguồn ghi chức vụ của ông dưới những cách hơi khác nhau, như Giáo thụ Kiến Hưng hoặc Giáo thụ phủ Kiến An. Theo cơ cấu trường học Định Tường thời Nguyễn, trường phủ Kiến An kiêm quản việc học của huyện Kiến Hưng; vì vậy việc xác định chính xác tên đơn vị hành chính gắn với chức Giáo thụ của ông cần được hiểu trong bối cảnh này.
Sau khi liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Gia Định năm 1859 và chiến sự lan đến Định Tường, Nguyễn Hữu Huân rời hoạt động giáo dục để tham gia lực lượng kháng chiến. Các tài liệu về sau thường ghi ông được sung chức Phó quản đạo.
Trong những năm 1861–1862, lực lượng do ông tham gia hoạt động ở khu vực từ Tân An đến Mỹ Tho. Sau Hòa ước Nhâm Tuất năm 1862, Nguyễn Hữu Huân tiếp tục chống Pháp và liên kết với lực lượng của Trương Định ở Gò Công. Các nguồn thường đặt việc ông gia nhập hoặc phối hợp với Trương Định vào khoảng giữa năm 1862.
Sau khi căn cứ của Trương Định ở Tân Hòa bị quân Pháp tiến công năm 1863, Nguyễn Hữu Huân tiếp tục hoạt động ở Bình Cách và Thuộc Nhiêu thuộc Định Tường. Ông sau đó rút về An Giang, liên kết với Võ Duy Dương (Thiên hộ Dương) và tiếp tục tổ chức nghĩa quân.
Tại An Giang, chính quyền Pháp gây sức ép với Tổng đốc An Giang Phan Khắc Thận để bắt và giao Nguyễn Hữu Huân. Theo một số tài liệu, phía Pháp thậm chí sử dụng lực lượng quân sự để gây áp lực đối với chính quyền tỉnh An Giang.
Năm 1864, Nguyễn Hữu Huân bị bắt và giao cho chính quyền thuộc địa Pháp.
Tháng 8 năm 1864, Nguyễn Hữu Huân bị kết án 10 năm khổ sai.
Địa điểm ông bị lưu đày là một vấn đề chưa thống nhất trong sử liệu. Định Tường Thủ khoa Nguyễn Hữu Huân tiểu truyện, một số tài liệu Pháp về Đỗ Hữu Phương và nhiều sách về sau ghi ông bị đày tới Cayenne ở Guyane thuộc Pháp. Trong khi đó, bản tiểu sử chữ Quốc ngữ do Trần Văn Thông chép ghi nơi lưu đày là đảo Bourbon', tức Réunion ở Ấn Độ Dương.
Lê Công Lý cho rằng khi chưa tìm được hồ sơ hành chính Pháp đủ trực tiếp để giải quyết vấn đề, không nên xem một trong hai địa điểm này là hoàn toàn chắc chắn.
Ngày 4 tháng 2 năm 1869, sau khoảng năm năm lưu đày, Nguyễn Hữu Huân được ân xá trước thời hạn. Lê Công Lý dẫn Gia Định báo, số ngày 15 tháng 2 năm 1869, xác nhận thời điểm ông được phóng thích là ngày 4 tháng 2.
Sau khi trở về Nam Kỳ, ông bị đặt dưới sự giám sát của Đỗ Hữu Phương tại Chợ Lớn và được bố trí dạy học. Trong thời gian này, Nguyễn Hữu Huân vẫn duy trì liên hệ với những người chống Pháp và chuẩn bị cho một cuộc nổi dậy mới.
Khoảng năm 1872, Nguyễn Hữu Huân rời khỏi sự kiểm soát ở Chợ Lớn và trở về vùng Mỹ Tho – Tân An. Ông cùng Âu Dương Lân và các cộng sự xây dựng lại lực lượng. Phong trào hoạt động trên một địa bàn rộng ở Định Tường và các vùng lân cận, với sự tham gia hoặc hỗ trợ của một bộ phận hương chức, địa chủ và dân chúng địa phương.
Cuối năm 1874 và đầu năm 1875, quân Pháp và các lực lượng bản xứ do Pháp tổ chức tăng cường truy quét. Nghĩa quân gặp nhiều thất bại, Nguyễn Hữu Huân phải di chuyển giữa vùng Tân An và Chợ Gạo.
Một tài liệu đề ngày 24 tháng 4 năm 1875 cho biết vào thời điểm đó những người cộng tác với chính quyền Pháp vẫn đang tìm cách bắt Nguyễn Hữu Huân và xác định ông hoạt động gần Bình Hạp, Tân An. Điều này cho thấy một số mô tả trước đây cho rằng ông đã bị bắt từ tháng 3 năm 1875 không phù hợp với tài liệu lưu trữ này.
Các nguồn về sau thường ghi Nguyễn Hữu Huân bị bắt vào giữa tháng 5 năm 1875. Một số tài liệu ghi ngày 15 tháng 5, trong khi tư liệu được công bố trong công trình của Phạm Thiều – Cao Tự Thanh – Lê Minh Đức có chú thích ông bị bắt vào ngày 10 tháng 4 năm Ất Hợi. Vì vậy, ngày bắt chính xác vẫn cần được đối chiếu thêm.
Danh tính người cung cấp thông tin giúp chính quyền Pháp bắt Nguyễn Hữu Huân cũng không thống nhất.
Một truyền bản của Tiểu truyện Thủ khoa Huân cho rằng Đốc binh Hương, một thuộc hạ của ông, bị ép phải dẫn quân đi bắt Nguyễn Hữu Huân sau khi gia đình bị bắt giữ.
Tuy nhiên, trong hồ sơ Correspondances diverses de la Justice indigène, thuộc phông Services Locaux tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II, có một bức thư của Đỗ Hữu Phương đề ngày 24 tháng 5 năm 1875. Thư ghi một phụ nữ tên Lê Thị Năm đã nhận chỉ nơi Nguyễn Hữu Huân đang ẩn náu để đổi lấy việc trả tự do cho người chồng đang bị giam.
Các tài liệu này không nhất thiết loại trừ hoàn toàn lẫn nhau, vì chính quyền thuộc địa có thể nhận thông tin từ nhiều nguồn. Do đó, chưa có đủ cơ sở để khẳng định duy nhất một cá nhân là người trực tiếp khiến Nguyễn Hữu Huân bị bắt.
Sau khi bị bắt, Nguyễn Hữu Huân bị giam ở Mỹ Tho. Chính quyền Pháp tìm cách thuyết phục ông chấm dứt chống đối nhưng không thành và quyết định xử tử.
Ngày 19 tháng 5 năm 1875, ông được đưa bằng đường thủy theo khu vực Bảo Định về quê và bị hành quyết tại khu vực Giáp Nước. Các tài liệu địa phương hiện nay xác định địa điểm này thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp.
Ngày âm lịch tương ứng được nhiều tư liệu ghi là 15 tháng 4 năm Ất Hợi. Một số lễ tưởng niệm địa phương lại được tổ chức từ ngày 14 tháng 4 âm lịch, vì vậy đôi khi xuất hiện tài liệu ghi ngày mất là 14 tháng 4.
Vợ ông là Lê Thị Lộc và gia đình sau đó an táng ông tại quê nhà.
Nguyễn Hữu Huân được biết đến như một trong những nhà Nho tham gia hoạt động chống Pháp có để lại thơ văn. Các tác phẩm thường được gán cho ông gồm Tặng vợ, Tự thuật, Bửa củi, Cảm hoài, Thuật hoài, Hò khoan và một số bài thơ liên quan đến thời gian lưu đày.
Việc xác định văn bản và nhan đề các bài thơ gặp khó khăn vì phần lớn thơ của Nguyễn Hữu Huân ban đầu không có tựa đề; tên bài thường do những người sưu tầm về sau đặt dựa trên nội dung. Một số bài còn tồn tại nhiều dị bản.
Từ điển văn học (bộ mới) nhận xét hiện tượng Nguyễn Hữu Huân là một trường hợp tiêu biểu của kiểu “nhà thơ – chiến sĩ” trong văn học yêu nước Việt Nam thế kỷ XIX.
Hai câu liễn thường được truyền là do ông làm trước khi mất:
Một bản dịch:
Bài thơ mở đầu bằng câu Hãn mã gian quan báo quốc cừu từng được phổ biến như thơ tuyệt mệnh của Nguyễn Hữu Huân và hiện còn được khắc tại khu mộ của ông.
Tuy nhiên, việc quy tác giả và hoàn cảnh sáng tác bài thơ này còn tranh luận. Nhóm Phạm Thiều – Cao Tự Thanh – Lê Minh Đức cho rằng bài thơ không phải thơ tuyệt mệnh, và có khả năng liên quan đến Trần Xuân Hòa.
Lê Công Lý cũng chỉ ra rằng câu có từ “đương niên” mang nghĩa thuật lại một sự kiện đã xảy ra trước đó, không phù hợp với giả thuyết đây là bài thơ được sáng tác ngay trước lúc Nguyễn Hữu Huân bị hành quyết. Bản Hán Nôm và bản Trần Văn Thông cũng có những khác biệt về văn bản và hoàn cảnh của bài thơ.
Bài Mang gông cũng từng được phổ biến dưới tên Nguyễn Hữu Huân. Tuy nhiên, một số nguồn cũ được các nhà nghiên cứu dẫn lại cho rằng bài này có thể thuộc về một nhân vật khác. Bài Cây bắp cũng chưa được xác định chắc chắn là sáng tác của Nguyễn Hữu Huân.
Do tình trạng tư liệu hạn chế, việc xây dựng một danh mục tác phẩm chắc chắn của Nguyễn Hữu Huân vẫn cần dựa trên nghiên cứu văn bản học thay vì chỉ dựa vào truyền tụng.
Mộ Nguyễn Hữu Huân ban đầu được đắp bằng đất. Năm 1927, con cháu và người dân địa phương xây lại mộ bằng đá xanh. Ngôi mộ có cấu trúc đặc trưng, thường được mô tả theo kiểu voi phục.
Đền thờ Nguyễn Hữu Huân ban đầu được lập gần nơi ông bị hành quyết. Năm 1995, đền được chuyển về khu vực cạnh mộ tại ấp Hòa Quới.
Ngày 15 tháng 6 năm 1987, di tích mộ Nguyễn Hữu Huân được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu mộ và đền thờ thuộc xã Mỹ Tịnh An, tỉnh Đồng Tháp.
Tại trung tâm Mỹ Tho có tượng đài Nguyễn Hữu Huân. Tên Nguyễn Hữu Huân và Thủ Khoa Huân cũng được dùng đặt cho nhiều đường phố và trường học tại Việt Nam.
Nội dung từ bài Wikipedia “Nguyễn Hữu Huân”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.