Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Lê Văn Duyệt
Tướng của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với Tây Sơn; về sau là Tổng trấn Gia Định thành
- khoảng 1763 – 1832
- Sảnh các Danh tướng Việt Nam · 25/41
Sảnh các Danh tướng Việt Nam
Tướng của Nguyễn Ánh trong cuộc chiến với Tây Sơn; về sau là Tổng trấn Gia Định thành
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Lê Văn Duyệt (Chữ Hán: 黎文悅; 1763 hoặc 1764 – 1832, thường được gọi là Tả quân Duyệt) là võ quan và đại thần dưới thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn. Gia đình ông làm nông ở Nam Bộ và có tổ tiên di cư từ Quảng Ngãi vào Nam. Năm 1780, ông được tuyển làm thái giám trong dinh Nguyễn Ánh. Sau một thời gian làm việc trong nội đình, ông được giao chỉ huy lính hộ vệ rồi đảm nhiệm các chức vụ quân sự cao hơn. Năm 1802, ông được phong Khâm sai Chưởng Tả quân Bình Tây tướng quân. Ông hai lần giữ chức Tổng trấn thành Gia Định dưới hai triều Gia Long và Minh Mạng, từ năm 1812 đến năm 1815 và từ năm 1820 đến khi qua đời năm 1832.
Trong giai đoạn cuối cuộc chiến giữa Nguyễn Ánh và Tây Sơn, Lê Văn Duyệt tham gia trận Thị Nại và cuộc tiến đánh Phú Xuân năm 1801. Năm 1802, ông cùng Lê Chất chỉ huy bộ binh trong cuộc tiến quân ra Bắc. Dưới triều Gia Long, ông nhiều lần được phái đem quân đánh Đá Vách ở Quảng Ngãi; năm 1819, ông đề nghị đắp Trường Lũy tại đây. Cùng năm, ông được giao kinh lược Nghệ An và Thanh Hóa. Khi Gia Long lâm chung, ông cùng Phạm Đăng Hưng nhận di chiếu phò tá người kế vị là Minh Mạng.
Trong hai nhiệm kỳ làm Tổng trấn, Lê Văn Duyệt đứng đầu chính quyền Gia Định thành, quản lý năm trấn ở Nam Bộ và đảm nhiệm các công việc hành chính, quân sự và biên cương. Ông chiêu mộ dân cải tạo đồng ruộng, xây dựng làng xã; đề xuất và điều động dân binh cho đợt đào kênh Vĩnh Tế năm 1823; tham gia việc bảo hộ Chân Lạp; đồng thời tiếp phái bộ Anh năm 1822 và phái bộ Miến Điện năm 1823. Trong nhiệm kỳ thứ hai, người Công giáo ở Gia Định vẫn công khai hành đạo dưới sự bảo hộ của Duyệt. Chính quyền thành cũng tiếp tục miễn thuế cho một số người Hoa mới nhập cư thuộc diện rất nghèo, dù Minh Mạng chỉ cho phép giảm thuế. Giữa Lê Văn Duyệt và triều đình Minh Mạng cũng xuất hiện những bất đồng về quyền hạn của Tổng trấn và cách cai trị Gia Định. Năm 1824, Lê Văn Duyệt cùng Lê Chất xin thôi chức Tổng trấn nhưng Minh Mạng không chấp thuận. Năm 1832, Duyệt xin cáo nghỉ và đề nghị chia hạt Gia Định theo chế độ mới; nhà vua yêu cầu ông tiếp tục tại chức, chờ chỉ dụ thi hành.
Sau khi Lê Văn Duyệt mất, Minh Mạng giải thể Gia Định thành và chia địa bàn này thành sáu tỉnh. Năm 1833, người con nuôi Lê Văn Khôi nổi dậy chống triều đình. Sau khi cuộc nổi dậy bị dập tắt năm 1835, triều đình truy xét, nghị án Lê Văn Duyệt và san bằng mộ ông. Từ thời Thiệu Trị, những người thân bị liên lụy bắt đầu được giảm tha; dưới triều Tự Đức, án cũ của ông được xóa bỏ, con cháu được sửa mộ và nối việc thờ tự. Năm 1868, Tự Đức truy phục chức hàm cho ông và cho thờ tại miếu Trung hưng công thần ở Huế. Trong tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, nhiều cư dân thờ Lê Văn Duyệt như một vị phúc thần; Lăng Ông Bà Chiểu là trung tâm thờ phụng.
Năm sinh của Lê Văn Duyệt không thống nhất giữa các nguồn. Theo Lê Hồng Khánh, Lê Văn Duyệt sinh năm 1763 tại vàm Trà Lọt, làng Hòa Khánh, huyện Kiến Phong, tỉnh Định Tường. Nguyễn Minh Tường cũng nêu năm sinh 1763. Còn theo gia phả họ Lê ở làng Bồ Đề do Nguyễn Đỉnh Thảng giới thiệu, ông sinh năm 1764.
Chính sử triều Nguyễn cho biết ông nội Lê Văn Duyệt là Lê Văn Hiếu, có gốc ở làng Bồ Đề, huyện Chương Nghĩa (nay thuộc Quảng Ngãi). Sau đó, Lê Văn Hiếu cùng con trai là Lê Văn Toại (cha Duyệt) và con dâu di cư vào Nam, sống tại một làng tên Hòa ở Trà Lọt. Sau khi Lê Văn Hiếu qua đời, Lê Văn Toại dời đến vùng Rạch Gầm, nơi về sau thuộc Long Hưng, Định Tường. Cha mẹ Lê Văn Duyệt là nông dân, có tổ tiên từ Quảng Ngãi vào Nam. Lê Văn Toại có 4 người con trai, trong đó Lê Văn Duyệt là con trưởng. Nguyễn Khắc Thuần mô tả Lê Văn Duyệt là người vóc nhỏ, ít chữ nghĩa, tính hung dữ, có tài và sức khỏe.
Về tình trạng cơ thể bẩm sinh của Duyệt, Thiên Bình dẫn Cao Hải Để (1924) dùng thuật ngữ "ẩn cung" để mô tả Lê Văn Duyệt. Theo Nguyễn Minh Tường, thuật ngữ "ẩn cung hình" chỉ bộ phận sinh dục có kích thước nhỏ và hình dáng như con tằm nên không thể sinh con được. Cũng theo tư liệu do Thiên Bình dẫn, thời trẻ Lê Văn Duyệt thường đi bẫy chim, bắt cá và đặc biệt thích đá gà.
Có nhiều câu chuyện truyền khẩu khác nhau về việc Lê Văn Duyệt theo Nguyễn Ánh. Theo một câu chuyện truyền khẩu mà Thiên Bình thuật lại, khoảng năm 1781–1782 Nguyễn Ánh ghé nhà Lê Văn Toại ở Long Hưng rồi xin cho Duyệt đi theo. Lê Văn Chánh và Nguyễn Hồng Lam lại kể rằng nhờ tính quả cảm và việc từng cứu Nguyễn Ánh khi ghe bị chìm gần Trà Lọt, Lê Văn Duyệt được Nguyễn Ánh thu nhận và tin cậy. Theo Thiên Bình, chính sử chép việc Duyệt được tuyển làm thái giám năm 1780, khi 17 tuổi; cũng năm đó, Nguyễn Ánh xưng vương ở Sài Gòn.
Theo Vũ Huy Phúc, Lê Văn Duyệt đảm đương tốt công việc trong dinh và được bổ nhiệm làm cai đội của hai đội binh nội thuộc (vệ sĩ). Từ đây, ông bước vào con đường binh nghiệp dưới quyền Nguyễn Ánh. Theo Huỳnh Minh, Nguyễn Ánh cho Lê Văn Duyệt làm Cai cơ trong đội quân hộ vệ. Khi Tây Sơn đánh Gia Định năm 1782, Duyệt hộ tống Nguyễn Ánh chạy ra Phú Quốc.
Theo Tạ Chí Đại Trường, Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Khiêm từng theo thuyền Nguyễn Ánh qua Hòn Chông và Thổ Châu; sau trận Đồng Tuyên vào tháng 4 âm lịch năm 1783, hai người bị bắt và tham gia lực lượng Đông Sơn do Nguyễn Văn Thành chiêu dụ. Trong khi đó, Quốc triều chính biên toát yếu chép rằng họ bị quân Tây Sơn bắt, rồi trốn về bái yết Nguyễn Ánh vào tháng 11 âm lịch năm 1784. Lê Văn Duyệt từng theo Nguyễn Ánh sang Xiêm (Thái Lan) vào năm 1785.
Sau đó, Lê Văn Duyệt xin mộ binh lệ thuộc theo Tả quân và được Nguyễn Ánh chấp thuận. Năm 1787, Lê Văn Duyệt tổ chức một đơn vị riêng và tự chiêu mộ binh lính. Đinh Dung ghi rằng năm 1788 là năm Lê Văn Duyệt được Nguyễn Ánh cho phép cầm binh thực sự. Từ năm 1789, Lê Văn Duyệt được Nguyễn Ánh xếp vào hàng tín tướng và cho cùng bàn chuyện cơ mật. Cũng theo Đinh Dung, Lê Văn Duyệt lập được chiến công đầu năm 1790.
Năm 1793, Lê Văn Duyệt có mặt trong đạo quân của Nguyễn Ánh tiến đánh Nha Trang, Diên Khánh, Phú Yên và Quy Nhơn. Trong chiến dịch này, Vũ Văn Lượng đốt trại quân Tây Sơn ở Trường Úc, tạo điều kiện để Lê Văn Duyệt tiến lên thu được nhiều súng đạn. Tháng 11 âm lịch năm 1793, Nguyễn Ánh cho Lê Văn Duyệt làm Thuộc nội vệ úy. Năm 1794, Lê Văn Duyệt cùng một số tướng được Nguyễn Ánh phái tăng viện cho quân Hoàng tử Cảnh tại khu vực Hà Nhao và núi Chúa. Đầu năm 1795, trong các cuộc giao tranh ở miền Trung, Duyệt cùng Nguyễn Đức Xuyên tiến phá lũy Lò Đúc (Dã Lô). Theo M. A. Suynnerberg, trong trận Diên Khánh năm 1795, Duyệt đề nghị Nguyễn Đức Xuyên chia quân đánh đối phương từ hai phía và nói rằng đã được Nguyễn Ánh cho phép. Sau chiến thắng, Duyệt trình lại sự việc, xin chịu tội nhưng được Nguyễn Ánh khen thưởng.
Năm 1797, Lê Văn Duyệt được đổi bổ làm Thuộc nội vệ úy vệ Diệu võ. Trong năm 1797, Nguyễn Ánh thường bàn việc quân với Lê Văn Duyệt. Sau đó, ông được dời làm Chánh thống Tả đồn quân Thần sách, trấn thủ thành Diên Khánh. Tháng 7 âm lịch năm 1798, khi Nguyễn Văn Thành được triệu về Gia Định, Lê Văn Duyệt cùng Đặng Trần Thường tạm trấn Diên Khánh hơn một tháng cho đến khi Thành trở lại.
Năm 1799, trong chiến dịch Quy Nhơn, quân Lê Văn Duyệt đến Đạm Thủy (Nước Ngọt), đốt kho lương của Tây Sơn, chém Đại đoàn luyện Giảng, rồi gửi thủ cấp về hành tại báo thắng trận. Ông sau đó tiến đến Thạch Tân (Bến Đá) và chia quân đóng đồn. Ở khu vực Bến Đá, Duyệt cùng dân ứng nghĩa Quảng Ngãi giữ hang Tối Trời và núi Sa Lung, với sự hỗ trợ của người miền núi. Quân Nguyễn chiếm Quy Nhơn vào tháng 6 năm 1799, đổi tên thành Bình Định, rồi phải đối phó với cuộc vây hãm của quân Tây Sơn.
Trong chiến dịch Bình Định năm 1800, Nguyễn Ánh sai Lê Văn Duyệt cùng Mạc Văn Tô và Nguyễn Đức Thành tiến về Phú Trung. Do lực lượng chưa đủ, Nguyễn Ánh yêu cầu Nguyễn Văn Thành đưa một nửa số voi đến giúp Duyệt; Nguyễn Văn Thành không chấp nhận, viện lý do còn phải đối phó với quân Tây Sơn và giữ ổn định đội quân mình. Tại Hoa An, Lê Văn Duyệt đẩy lùi Tư khấu Định trước khi Tây Sơn tiếp tục điều quân đánh vào khu vực này. Tháng 11 âm lịch năm 1800, sau khi Nguyễn Văn Thành xin thêm quân để đánh bảo Chủ Sơn, Nguyễn Ánh sai Tống Viết Phước và Lê Văn Duyệt đem quân đến Thị Dã theo tiết chế của Nguyễn Văn Thành. Nguyễn Văn Thành cho Duyệt giữ bảo làm chính binh, còn mình dẫn kỳ binh đánh vòng ra phía sau; hai cánh hợp kích, quân Tây Sơn rút chạy. Đại Nam thực lục còn chép rằng trước trận Thành mời Duyệt uống rượu, Duyệt từ chối bằng lời khích bác, và quy việc Thành sinh hiềm với Duyệt cho cuộc đối đáp này.
Trong lúc chuẩn bị đánh Thị Nại, Tống Viết Phước xin nhận nhiệm vụ đột nhập đốt thuyền Tây Sơn; theo ý kiến của Nguyễn Văn Thành, Lê Văn Duyệt được cử thay để phối hợp ngăn quân bộ Tây Sơn đến tiếp viện. Tháng Giêng âm lịch năm 1801, Nguyễn Ánh dùng hỏa công đánh cửa biển Thị Nại. Nguyễn Văn Trương và Tống Phước Lương dùng thuyền nhỏ tiến trước; Võ Di Nguy tiến tiếp và tử trận, còn Lê Văn Duyệt đốc quân theo sau. Theo Phan Kế Bính, khi Nguyễn Ánh ba lần kêu tạm lui vì thương vong lớn, Duyệt nhất định không chịu và vẫn thúc quân tiến đánh; quân Nguyễn đốt gần hết thuyền Tây Sơn và chiếm cửa biển. Đại Nam thực lục ghi trận này được khen là "võ công to nhất". Lê Đình Chân cho rằng trong chiến thắng này của quân Nguyễn Ánh, công lao lớn nhất thuộc về lòng can đảm phi thường của Lê Văn Duyệt. Tháng 3 âm lịch năm 1801, Nguyễn Ánh sai Lê Văn Duyệt và Nguyễn Văn Khiêm đánh các đồn Tây Sơn ở Phú Hòa, cầu Đông Giang và cầu Tân Hội; họ thắng bốn trận trong một ngày và bắt được Đô đốc Nguyễn Bá Phong.
Tháng 5 âm lịch năm 1801, trong lúc thành Bình Định gần cạn lương, Võ Tánh khuyên Nguyễn Ánh nhân lúc quân Tây Sơn tập trung vây thành mà tiến đánh Phú Xuân. Lê Văn Duyệt cũng khuyên Nguyễn Ánh tạm bỏ Bình Định và đem quân ra chiếm Phú Xuân. Nguyễn Ánh chấp thuận kế hoạch và điều binh đi. Ngày mồng 1 tháng 5, quân Nguyễn vào cửa Tư Dung; Lê Văn Duyệt và Lê Chất được lệnh đốc suất quân đánh núi Quy Sơn (Linh Thái). Duyệt bàn với Lê Chất về việc đánh tập hậu, rồi trong đêm đem 20 thuyền vượt bờ cát để phối hợp tiến công từ hai phía. Hôm sau, Lê Văn Duyệt bắt được Phò mã Nguyễn Văn Trị và Đô đốc Phan Văn Sách; quân Nguyễn sau đó tiến vào Phú Xuân, còn Nguyễn Quang Toản rút ra Bắc.
Sau khi chiếm được Phú Xuân, Nguyễn Ánh giao Lê Văn Duyệt thống lĩnh bộ binh tiến vào Quảng Nam. Lê Đình Chân thuật lại rằng nhiệm vụ này là chiếm Quảng Nam và chặn quân Tây Sơn về cứu Phú Xuân; theo cách thuật lại đó, quân Nguyễn chiếm được Quảng Nam trong chiến dịch. Tống Viết Phước thống lĩnh thủy binh, còn Lê Chất đem quân theo Duyệt; các cánh quân chia đường vào cứu thành Bình Định. Đại Nam thực lục cho biết do Duyệt và Nguyễn Văn Thành đã có bất hòa, Nguyễn Ánh căn dặn hai người phối hợp với nhau trong chiến dịch. Duyệt và Chất sau đó đánh bại cánh viện binh Tây Sơn do Tư khấu Định chỉ huy tại Cao Đôi. Trong cuộc giao chiến này, quân của hai tướng có lúc bị vây ở vùng núi gần đó, trước khi 4.000 quân tiếp ứng đến phá vòng vây.
Trong các trận tiếp theo ở Quảng Ngãi, quân của Tống Viết Phước, Lê Văn Duyệt và Lê Chất chiếm bảo Trà Khúc, bắt các tướng Tây Sơn Nguyễn Văn Khôn và Hồ Văn Tự cùng hơn 3.000 quân. Nguyễn Ánh sau đó lệnh cho bộ binh của Duyệt tiến đóng Thanh Hảo, xây tuyến lũy phòng thủ; Tống Viết Phước tiến bằng đường thủy nhưng bị phục binh Tây Sơn bắt giết tại Bức Cốc. Cùng thời gian, thành Bình Định hết lương, Võ Tánh và Ngô Tùng Châu tuẫn tiết. Theo Đại Nam chính biên liệt truyện, sau khi Tống Viết Phước tử trận, Lê Văn Duyệt xử chém người lùi bước khi hành quân và giết tù binh sau chiến thắng để tế Tống Viết Phước; Nguyễn Ánh đã răn ông về việc giết hại quá mức. Theo Tạ Chí Đại Trường, tháng 8 âm lịch năm 1801, quân Tây Sơn dự tính phái Từ Văn Chiêu đem 2.000 quân đánh vào phía sau cánh quân Duyệt nhằm phá thế bao vây và tìm đường ra Bắc, nhưng kế hoạch không thành.
Trong hai tháng đầu năm 1802, Nguyễn Văn Thành phối hợp với Lê Văn Duyệt giao chiến với quân Tây Sơn trong bảy ngày; cánh quân Duyệt và Lê Chất đánh ép đối phương về phía Bến Đá. Ngày mồng 1 tháng 5 năm Nhâm Tuất (31 tháng 5 năm 1802), Nguyễn Phúc Ánh đặt niên hiệu Gia Long. Lê Văn Duyệt được phong Khâm sai Chưởng Tả quân Bình Tây tướng quân; cùng Lê Chất, ông chỉ huy bộ binh trong cuộc tiến quân ra Bắc, phối hợp với thủy binh do Nguyễn Văn Trương chỉ huy. Khi các đạo quân vượt sông Gianh, Lê Văn Duyệt dẫn bộ binh theo trung đạo, đánh lấy đồn Đại Nại rồi tiếp tục tiến ra phía bắc. Theo một bức thư của Barizy gửi Marquini và Foulon ngày 15 tháng 6 năm 1802 do Tạ Chí Đại Trường dẫn, Tả quân do Duyệt chỉ huy có 86.000 người, Tiền quân 60.000 người và Hậu quân của Lê Chất 50.000 người.
Năm 1803, Lê Văn Duyệt được sai đem quân đánh Đá Vách (Thạch Bích) ở Quảng Nghĩa, nay thuộc Quảng Ngãi. Năm 1808, Lê Văn Duyệt lại được phái đến đàn áp các cuộc nổi dậy ở Đá Vách. Tại đây, Lê Văn Duyệt dùng nhiều phương sách, từ mua chuộc, dụ dỗ, chia rẽ đến đàn áp mạnh. Sau khi người địa phương cho biết họ nổi dậy vì Phó quản cơ Lê Quốc Huy hà khắc và sách nhiễu, Duyệt bắt Huy, xử theo quân pháp và tâu xin chém; sau đó nhiều người ra hàng.
Năm 1809, Phan Văn Tải, Tham luận Tả quân, tố cáo Lê Văn Duyệt lập bảo và kho, ngầm sai người ra Bắc Thành chiêu dụ người hào kiệt và thường bí mật bàn việc với Lê Chất; Phan Văn Tải nghi Lê Văn Duyệt có mưu phản. Sau hai lượt xét hỏi, triều đình kết luận lời tố cáo là vu cáo và Phan Văn Tải bị xử tử.
Gần cuối năm 1810, Nguyễn Văn Nhơn giao việc cho Trương Tấn Bửu làm Quyền tổng trấn Gia Định thành. Tháng 7 âm lịch năm 1812, Gia Long triệu Tổng trấn Gia Định thành Nguyễn Văn Nhơn về và cử Lê Văn Duyệt vào thay. Ông kiêm lĩnh hai trấn Bình Thuận và Hà Tiên, còn Trương Tấn Bửu làm Phó tổng trấn.
Tháng 6 âm lịch năm 1815, Gia Long triệu Lê Văn Duyệt về kinh và giao Phó tổng trấn Trương Tấn Bửu quyền giữ ấn vụ Tổng trấn Gia Định. Tháng 1 âm lịch năm 1816, Nguyễn Huỳnh Đức, khi ấy là Tổng trấn Bắc Thành, được cử làm Tổng trấn Gia Định. Năm 1816, triều đình triệu Phó tổng trấn Trương Tấn Bửu về kinh và giao ông quyền giữ ấn vụ Trung quân.
Tháng 5 âm lịch năm 1816, người Thạch Bích ở Quảng Ngãi lại nổi dậy; Trấn thủ Phan Tiến Hoàng tiến đánh nhưng không thành. Gia Long sai Lê Văn Duyệt đem quân đến. Khi Duyệt tới nơi, các nhóm nổi dậy lẩn tránh; ông để Nguyễn Văn Trí và Nguyễn Văn Trượng ở lại phòng giữ rồi được triệu về. Sau đó Nguyễn Văn Trí sai Nguyễn Văn Trượng nấp quân đánh úp người Thạch Bích và phá tan. Tháng 11 năm Mậu Dần (1818), khi Gia Long lâm bệnh, nhà vua giao Thái tử Nguyễn Phúc Đảm thay mình giải quyết việc nước và gọi Lê Văn Duyệt cùng Phạm Đăng Hưng đến hầu.
Nội dung từ bài Wikipedia “Lê Văn Duyệt”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.