Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Trận đánh
Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương
Quân phiệt Nhật Bản đảo chính thực dân Pháp năm 1945
- 9 tháng 3 năm 1945
- Đông Nam Á
Trận đánh
Quân phiệt Nhật Bản đảo chính thực dân Pháp năm 1945
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Đảo chính Nhật – Pháp tại Đông Dương, còn được phía Nhật Bản gọi là Chiến dịch Minh Hào (明号作戦 Meigō Sakusen, Chiến dịch Giăng Sáng), là một chiến dịch quân sự chớp nhoáng của Đế quốc Nhật Bản nổ ra vào đêm ngày 9 tháng 3 năm 1945, vào giai đoạn cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai. Trong bối cảnh quân đội Nhật Bản liên tiếp thất trận trên các chiến trường và nguy cơ phe Đồng Minh tiến hành chiến dịch đổ bộ tái chiếm Đông Dương đã cận kề, phía Nhật Bản lo ngại các lực lượng thực dân của Pháp tại chỗ sẽ đồng loạt nổi dậy phối hợp cùng Đồng Minh đánh úp họ.
Mặc dù người Pháp đã dự cảm trước về một cuộc tấn công tiềm tàng, quân Nhật vẫn chủ động ra tay bất ngờ bằng một chiến dịch tiến công đồng loạt đánh vào các đồn bốt doanh trại trên toàn cõi liên bang. Lực lượng đồn trú Pháp bị bất ngờ hoàn toàn và nhanh chóng bị tràn ngập; một số đơn vị sống sót buộc phải mở đường máu rút chạy sang miền nam Trung Hoa, nơi họ sau đó bị chính quyền Tưởng Giới Thạch quản thúc nghiêm ngặt trong điều kiện khắc nghiệt. Quân đội Nhật đã lập tức bãi bỏ toàn bộ bộ máy công chức thuộc địa của Pháp, chính thức đặt dấu chấm hết cho ách cai trị kéo dài của thực dân Pháp tại Đông Dương. Sau khi giành quyền kiểm soát, chính quyền chiếm đóng Nhật Bản đã tạo điều kiện thành lập các chính thể thân Nhật mới gồm Đế quốc Việt Nam, Vương quốc Campuchia và Vương quốc Luang Phrabang, những quốc gia dưới sự chỉ đạo của Tokyo sẽ chấp thuận sự hiện diện quân sự của quân đội Nhật và đóng vai trò vùng đệm phòng thủ chống lại các cuộc tiến công tái chiếm từ phe Đồng Minh.
Liên bang Đông Dương bao gồm xứ thuộc địa Nam Kỳ và các xứ bảo hộ Trung Kỳ, Campuchia, Bắc Kỳ, cùng với khu vực hành chính phức hợp Ai Lao. Sau khi nước Pháp sụp đổ vào tháng 6 năm 1940, chính quyền Đông Dương thuộc Pháp vẫn tuyên bố trung thành với chính thể Vichy, vốn đang hợp tác chặt chẽ với Phe Trục. Tháng sau đó, Toàn quyền Đô đốc Jean Decoux đã đặt bút ký một thỏa ước cho phép các lực lượng quân sự Nhật Bản được quyền đóng quân tại các căn cứ trên toàn cõi Đông Dương. Vào tháng 9 cùng năm, quân đội Nhật tiến vào xâm lược và nắm quyền kiểm soát miền Bắc Đông Dương, rồi tiếp tục chiếm đóng nửa phía nam vào tháng 7 năm 1941. Phía Nhật Bản cho phép quân đội và bộ máy hành chính thực dân Pháp Vichy tiếp tục duy trì hoạt động quản lý, dẫu chỉ như những con rối bù nhìn.
Bước sang năm 1944, cục diện chiến tranh ngày càng xoay chiều bất lợi cho Nhật Bản sau hàng loạt thất bại liên tiếp trong chiến dịch Miến Điện và chiến trường Philippines; giới lãnh đạo quân sự Nhật lo ngại phe Đồng Minh sẽ sớm mở một đợt tấn công giải phóng Đông Dương thuộc Pháp. Vốn đã luôn nghi kỵ người Pháp từ trước, việc Paris được giải phóng vào tháng 8 năm 1944 càng khiến Tokyo hoài nghi sâu sắc về lòng trung thành của chính quyền thực dân bản địa. Đến thời điểm này, chính quyền Vichy tại chính quốc xem như đã cáo chung, song bộ máy thuộc địa tại Đông Dương vẫn còn nguyên vẹn, bất chấp việc Toàn quyền Decoux đã ngầm thừa nhận và thiết lập liên lạc với Chính phủ lâm thời Cộng hòa Pháp dưới sự lãnh đạo của Charles de Gaulle. Decoux chỉ nhận được thái độ lạnh nhạt từ De Gaulle và bị tước bỏ mọi quyền hạn thực tế của chức Toàn quyền, song được lệnh tạm thời giữ nguyên vị trí nhằm đánh lạc hướng quân đội Nhật. Thay vào đó, viên chỉ huy quân đội của Decoux là Tướng Eugène Mordant đã bí mật được chỉ định làm đại diện của Chính phủ Lâm thời Pháp kiêm người đứng đầu mọi hoạt động kháng chiến ngầm tại Đông Dương. Tuy nhiên, Mordant tỏ ra khá bất cẩn – ông nói quá nhiều và thiếu khả năng giữ bí mật các kế hoạch chuẩn bị, đến mức lực lượng mật thám quân sự Nhật Bản (Kempeitai) đã nhanh chóng lật tẩy âm mưu chống lại họ và tiến hành bàn thảo các bước đi trả đũa đối với phía Pháp.|
Cơ quan tình báo Anh thông qua phân đội đặc nhiệm Force 136, đã bí mật thả dù nhiều toán điệp viên thuộc lực lượng Nước Pháp Tự do xuống Đông Dương vào cuối năm 1944. Những điệp viên này đã cung cấp nhiều tin tức tình báo chi tiết về các mục tiêu quân sự, trọng tâm là hải trình di chuyển của các đoàn tàu bè ven biển, về các tổng hành dinh Anh tại Ấn Độ và Trung Quốc, nơi sau đó chuyển tiếp nguồn tin cho quân đội Hoa Kỳ. Trong Chiến dịch Gratitude vào tháng 1 năm 1945, các máy bay xuất kích từ tàu sân bay của Hải quân Hoa Kỳ đã đánh chìm 24 tàu bè và làm hư hỏng 13 tàu khác của đối phương. Sáu phi công Hải quân Mỹ bị bắn rơi đã được các đơn vị quân sự Pháp cứu vớt và bí mật đưa về quản thúc an toàn tại Khám Lớn Sài Gòn. Phía Pháp kiên quyết từ chối bàn giao các phi công Mỹ này, và khi quân Nhật chuẩn bị dùng vũ lực đánh chiếm nhà tù thì các phi công đã được chuyển đi nơi khác an toàn. Trước đòi hỏi giao nộp người của phía Nhật, Decoux kiên quyết khước từ, khiến Trung tướng Tsuchihashi Yuitsu, Tư lệnh quân đội Nhật Bản tại Đông Dương, quyết định phải hành động dứt khoát. Nhận thấy Decoux không còn khả năng kiểm soát thuộc cấp của mình, Tsuchihashi đã đệ trình xin chỉ thị từ Tokyo. Bộ Tổng chỉ huy Quân đội Nhật Bản ban đầu tỏ ra ngần ngại trước việc mở thêm một mặt trận tác chiến mới giữa lúc tình thế chiến trường vốn đã đầy khó khăn. Dẫu vậy, họ vẫn ra lệnh cho Tsuchihashi gửi tối hậu thư tới Decoux; nếu bị cự tuyệt, viên tướng này được toàn quyền phát động một cuộc đảo chính quân sự. Với cuộc đảo chính này, phía Nhật lên kế hoạch lật đổ hoàn toàn chính quyền thuộc địa, đồng thời tước vũ khí, bắt giam hoặc tiêu diệt toàn bộ lực lượng quân đội Pháp tại Đông Dương. Sau đó, các chính quyền bù nhìn thân thiện với Nhật sẽ được thành lập nhằm lôi kéo sự ủng hộ chính trị từ cư dân bản địa.
Vào đầu năm 1945, lực lượng đồn trú của Pháp tại Đông Dương vẫn chiếm ưu thế về quân số so với quân đội Nhật Bản tại thuộc địa, với khoảng 65.000 binh sĩ; trong đó có 48.500 lính khố đỏ (Tirailleurs indochinois) người bản địa do các sĩ quan Pháp chỉ huy. Số còn lại là quân chính quy thuộc Quân đội Thuộc địa tuyển mộ từ chính quốc cùng ba tiểu đoàn lính Lê dương Pháp. Ngoài ra còn có lực lượng lính khố xanh bản địa (Garde Indochinoise – hiến binh) với quân số khoảng 27.000 người.
Mặc dù nắm ưu thế về mặt số lượng, kể từ sau khi chính quốc thất thủ vào tháng 6 năm 1940, quân đội Pháp tại Đông Dương hoàn toàn bị cắt đứt mọi nguồn tiếp tế hay tăng viện quân lực từ bên ngoài. Tính đến tháng 3 năm 1945, chỉ có khoảng 30.000 lính Pháp được đánh giá là đủ khả năng sẵn sàng chiến đấu thực sự, số còn lại phân tán làm nhiệm vụ phòng thủ đồn bốt phân tán hoặc phục vụ trong các đơn vị hỗ trợ hậu cần. Kể từ khi quyền lực thuộc địa suy yếu trước người Nhật, quân đội Pháp chủ yếu bị đối phương điều động làm nhiệm vụ đàn áp các phong trào nổi dậy giành độc lập của người bản xứ, trọng tâm là Việt Minh; chính sách cai trị và đàn áp hà khắc của người Pháp đối với dân chúng địa phương đã khiến họ hoàn toàn đánh mất cơ hội nhận được sự ủng hộ hay liên minh từ nhân dân bản địa khi nguy cơ bị quân Nhật tiến công xảy ra.
Vào đầu năm 1945, lực lượng đồn trú thiếu hụt của Tập đoàn quân số 38 của Nhật Bản chỉ có khoảng 30.000 lính; tuy nhiên cánh quân này đã được tăng cường mạnh mẽ bởi 25.000 viện binh thiện chiến được điều động khẩn cấp từ Trung Quốc, Thái Lan và Miến Điện trong những tháng tiếp theo. Dù quân số tổng thể ban đầu ít hơn, lực lượng lính Nhật được trui rèn qua thực chiến, có kỷ luật cao độ cùng trang bị đồng bộ và kinh nghiệm chiến trường dày dặn đã nắm giữ ưu thế áp đảo về mặt chiến thuật tác chiến so với các đơn vị phòng thủ Pháp ngay từ trước khi nổ ra cuộc đảo chính.
Vào đầu tháng 3 năm 1945, quân đội Nhật Bản đã bí mật tái triển khai và bố trí lực lượng xung quanh các đô thị đóng quân then chốt của Pháp trên khắp Đông Dương, kết nối liên lạc vô tuyến chặt chẽ với sở chỉ huy Bộ Tư lệnh Phương Nam. Tuy nhiên, giới chức sĩ quan và hành chính Pháp đã nhận được những dấu hiệu cảnh báo trước về một cuộc tấn công thông qua các đợt di chuyển quân này, và một số đồn bốt đã được đặt trong tình trạng báo động. Phái viên ngoại giao Nhật Bản tại Sài Gòn là Đại sứ Matsumoto Shunichi đã tuyên bố với Toàn quyền Decoux rằng trước nguy cơ phe Đồng Minh đổ bộ lên Đông Dương là không thể tránh khỏi, Bộ chỉ huy Tokyo mong muốn thiết lập một hệ thống "phòng thủ chung" cho toàn xứ Đông Dương. Decoux kiên quyết phản đối khi cho rằng điều này sẽ trở thành ngòi nổ thúc đẩy một cuộc xâm lăng của Đồng Minh, song lại gợi ý rằng sự kiểm soát của Nhật Bản sẽ chỉ được chấp nhận nếu quân Đồng Minh thực sự nổ súng đổ bộ. Phản ứng này là không đủ đối với phía Nhật, và Tướng Tsuchihashi đã cáo buộc Decoux cố tình giở trò câu giờ.
Vào tối ngày 9 tháng 3, sau khi Decoux tiếp tục trì hoãn, Tsuchihashi đã chính thức trao một bức tối hậu thư đòi quân đội Pháp phải hạ vũ khí đầu hàng. Decoux lập tức cử một liên lạc viên mang thư hỏa tốc gửi cho Matsumoto yêu cầu mở thêm các cuộc đàm phán, nhưng người đưa thư lại giao nhầm tòa nhà. Tin rằng Decoux đã khước từ tối hậu thư, Tsuchihashi lập tức phát lệnh phát động chiến dịch đảo chính trên toàn cõi Đông Dương.
Ngay trong đêm hôm đó, quân đội Nhật đồng loạt nổ súng tiến công các cứ điểm của Pháp tại mọi đô thị lớn. Ở một số nơi, binh lính Pháp và lực lượng lính khố xanh (Garde Indochinoise) đã nỗ lực kháng cự lại các đợt giải giáp, khiến giao tranh dữ dội bùng phát tại Sài Gòn, Hà Nội, Hải Phòng, Nha Trang và dải biên giới phía Bắc. Nhật Bản đồng thời gửi chỉ thị yêu cầu chính phủ Thái Lan phong tỏa chặt chẽ tuyến biên giới giáp Đông Dương và bắt giữ toàn bộ kiều dân Pháp cũng như người Đông Dương trên lãnh thổ nước này. Tuy nhiên, Thái Lan lại bắt đầu đàm phán kéo dài với phía Nhật về các phương án hành động, và cho tới cuối tháng 3 họ vẫn chưa thực thi đầy đủ các yêu cầu này. Đài phát thanh Dōmei (kênh tuyên truyền chính thức của Nhật Bản) loan báo rằng các tổ chức chính trị thân Nhật tại Bắc Kỳ đã liên minh thành lập một mặt trận chung nhằm thúc đẩy nền độc lập cho Đông Dương và hợp tác toàn diện với quân đội Nhật.
Trung đoàn Bộ binh Thuộc địa số 11 (11e R.I.C) đồn trú tại doanh trại Martin de Pallières ở Sài Gòn đã bị quân Nhật siết chặt vòng vây và tước vũ khí sau khi viên chỉ huy là Trung tá Moreau bị bắt giữ. Tại Huế, chiến sự diễn ra giằng co; lực lượng lính khố xanh làm nhiệm vụ bảo vệ tòa Khâm sứ đã kiên cường chiến đấu suốt 19 giờ đồng hồ chống lại quân Nhật trước khi doanh trại bị tràn ngập và phá hủy hoàn toàn. Khoảng 300 binh sĩ, trong đó có một phần ba là người Pháp, đã phá vòng vây chạy thoát về phía thung lũng A Sầu. Tuy nhiên, trong ba ngày tiếp theo, họ dần kiệt quệ vì đói khát, bệnh tật và bị phục kích. Nhiều người buộc phải ra hàng trong khi số khác mở đường máu vượt biên sang Lào, nơi chỉ có một số ít người sống sót. Cùng thời điểm đó, Tướng Mordant chỉ huy lực lượng đồn trú Hà Nội chống cự trong nhiều giờ nhưng cuối cùng phải đầu hàng, với thương vong gồm 292 người bên phía Pháp và 212 lính Nhật thiệt mạng.
Nỗ lực giải giáp một đồn binh người Việt tại Quảng Ngãi đã biến thành thất bại nặng nề cho quân Nhật khi một toán 600 lính Nhật tiến vào khu vực này. Các lực lượng dân tộc chủ nghĩa người Việt tại đây trước đó đã được trang bị súng tự động do OSS Hoa Kỳ thả dù chi viện ở vùng lân cận Kon Tum. Phía Nhật vốn tin rằng các binh sĩ này sẽ dễ dàng quy hàng, song lực lượng người Việt đã chủ động tổ chức trận địa phục kích đón lõng. Phía kháng chiến chỉ tổn thất ba người tử trận và 17 người bị thương, trong khi giáng đòn tiêu diệt 143 lính Nhật và làm bị thương thêm 205 tên trước khi rút lui bảo toàn lực lượng. Một lực lượng lính Nhật đông hơn nhiều đã kéo đến vào ngày hôm sau nhưng đồn bốt đã hoàn toàn bỏ trống. Tại Trung Kỳ và Nam Kỳ, các đồn lính Pháp chỉ kháng cự tượng trưng và phần lớn các đồn bốt nhỏ lẻ đều nhanh chóng đầu hàng.
Ở mạn cực bắc, người Pháp nhận được sự ủng hộ nhất định từ các cộng đồng dân tộc thiểu số bản địa. Hàng trăm người Lào tình nguyện gia nhập các đội du kích chống Nhật; các sĩ quan Pháp đã tổ chức họ thành các phân đội chiến đấu song phải từ chối nhiều người do thiếu thốn vũ khí trang bị.
Tại Hải Phòng, quân Nhật ồ ạt công phá doanh trại Bouet, sở chỉ huy của Lữ đoàn 1 Bắc Kỳ do Đại tá Henry Lapierre chỉ huy. Sử dụng súng cối hạng nặng cùng hỏa lực súng máy dày đặc, quân Nhật lần lượt đánh chiếm từng chốt phòng ngự cho tới khi doanh trại thất thủ và Lapierre buộc phải phát lệnh ngừng bắn. Lapierre kiên quyết từ chối ký lệnh đầu hàng chuyển tiếp cho các đồn bốt còn lại trong khu vực. Các tập mật mã cũng đã bị đốt hủy, buộc quân Nhật phải dùng vũ lực để thanh toán từng vị trí phòng thủ khác.
Tại Lào, các đô thị Viêng Chăn, Thakhek và Luang Prabang bị quân Nhật đánh chiếm nhanh chóng mà không gặp phải nhiều sức kháng cự. Tại Campuchia, đạo quân Nhật gồm 8.000 binh sĩ cũng dễ dàng chiếm giữ Phnôm Pênh và tất cả các thị trấn trọng yếu theo cách tương tự. Toàn bộ viên chức và binh lính Pháp tại các đô thị ở cả hai khu vực đều bị bắt giam hoặc trong một số trường hợp bị xử tử tại chỗ.
Các cuộc đụng độ dọc tuyến phòng thủ biên giới phía Bắc nhìn chung là nơi diễn ra các trận giao tranh ác liệt và đẫm máu nhất. Một trong những mục tiêu đầu tiên quân Nhật phải triệt hạ và là nơi họ tập trung toàn bộ Sư đoàn 22 là pháo đài chiến lược Lạng Sơn nằm sát biên giới Trung Hoa.
Nội dung từ bài Wikipedia “Nhật đảo chính Pháp tại Đông Dương”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.