Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Khởi nghĩa
Cách mạng Guatemala
thời kỳ cải cách tiến bộ trong lịch sử Guatemala đương đại
- 20 tháng 10 năm 1944
- Trung Mỹ và Caribe
Khởi nghĩa
thời kỳ cải cách tiến bộ trong lịch sử Guatemala đương đại
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Cách mạng Guatemala (La Revolución), cũng được gọi là Thập kỷ xuân, là một thời kỳ trong lịch sử Guatemala từ khi Jorge Ubico bị đảo chính vào năm 1944 đến khi Jacobo Árbenz bị đảo chính vào năm 1954. Trong thời kỳ này, Guatemala thụ hưởng một nền dân chủ đại nghị và thực hiện những chính sách cải cách xã hội, chính trị và nhất là nông nghiệp, gây ảnh hưởng sâu rộng trên khắp Mỹ Latinh.
Từ cuối thế kỷ 19 đến năm 1944, Guatemala có một loạt chế độ độc tài tập trung phát triển kinh tế thông qua xuất khẩu cà phê. Từ năm 1898 đến năm 1920, Tổng thống Manuel Estrada Cabrera nhượng địa cho Công ty Hoa quả Liên hiệp, một công ty Hoa Kỳ chuyên kinh doanh trái cây nhiệt đới, bằng cách tước quyền sở hữu đất của nhiều người dân bản địa. Dưới chế độ độc tài của Jorge Ubico từ năm 1931 đến năm 1944, chính quyền bóc lột người dân ác nghiệt, vi phạm quyền lợi lao động và thành lập một nhà nước cảnh sát.
Tháng 6 năm 1944, một phong trào dân chủ do sinh viên, công đoàn lãnh đạo buộc Ubico phải từ chức. Tuy nhiên, Ubico thành lập một chế độ quân quản gồm ba người, do Federico Ponce Vaides đứng đầu, nhằm duy trì những chính sách đàn áp của ông. Chế độ quân quản bị lật đổ trong một cuộc binh biến do Jacobo Árbenz phát động vào tháng 10 năm 1944, một sự kiện được gọi là "Cách mạng tháng Mười". Bầu cử dân chủ nhanh chóng được tổ chức và Juan José Arévalo trúng cử tổng thống với đại đa số phiếu bầu. Là một giáo sư triết học tiến bộ đại diện cho phong trào dân chủ, Arévalo thực hiện một chương trình cải cách xã hội ôn hòa, bao gồm một chiến dịch xóa nạn mù chữ và cam kết bầu cử tự do. Tuy nhiên, phụ nữ mù chữ không được đi bỏ phiếu và các đảng cộng sản đều bị cấm.
Sau khi Arévalo mãn nhiệm vào năm 1951, Jacobo Árbenz trúng cử tổng thống với đại đa số phiếu bầu. Árbenz tiếp tục chương trình cải cách của Arévalo và ban hành một chính sách cải cách ruộng đất táo bạo, được gọi là Pháp lệnh 900. Pháp lệnh 900 quy định đất bỏ hoang của những đại địa chủ được nhà nước trưng mua và chia lại cho bần cố nông. Khoảng 500.000 nông dân thụ hưởng ruộng đất mà đa số là người dân bản địa, tổ tiên của họ bị tước đất sau khi Tây Ban Nha chinh phục Guatemala. Chính sách của Árbenz bị Công ty Hoa quả Liên hiệp phản đối do tước đất của công ty. Công ty vận động chính quyền Hoa Kỳ lật đổ Árbenz. Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ viện cớ Árbenz theo cộng sản để tổ chức binh biến vào năm 1954, Carlos Castillo Armas trở thành lãnh đạo của một chế độ quân quản. Cuộc đảo chính châm ngòi Nội chiến Guatemala từ năm 1960 đến năm 1996. Quân đội Guatemala tiến hành diệt chủng người Maya và trắng trợn xâm phạm quyền con người của thường dân.
Trước khi Tây Ban Nha chinh phục Guatemala vào năm 1524, người Maya chiếm tuyệt đại bộ phận dân số Guatemala. Thực dân Tây Ban Nha thành lập một chế độ bóc lột lao động gồm nô lệ và lao động cưỡng bức làm việc cho một giới địa chủ người châu Âu giàu có nhưng người bản địa vẫn giữ quyền sở hữu đất đai. Từ cuối thế kỷ 19, nhằm đáp ứng nhu cầu cà phê toàn cầu gia tăng, chính quyền thuộc địa ban hành luật tước quyền sở hữu đất đai của người bản địa và cho phép địa chủ sử dụng lao động cưỡng bức trong các đồn điền.
Công ty Hoa quả Liên hiệp của Hoa Kỳ là một trong những công ty nước ngoài mua lại đất đai từ chính quyền thuộc địa và người bản địa. Tổng thống Manuel Estrada Cabrera cho phép thành lập công đoàn ở những khu vực nông thông nhưng cũng nhượng thêm quyền cho Công ty Hoa quả Liên hiệp. Năm 1922, Đảng Cộng sản Guatemala được thành lập và thu hút nhiều lao động thành thị nhưng không tranh thủ được nông dân và người bản địa. Nền kinh tế Guatemala sụp đổ trong thời kỳ Đại khủng hoảng, dẫn tới bất ổn trong giai cấp công nhân, lao động. Lo sợ nguy cơ cách mạng, giới địa chủ ủng hộ Jorge Ubico, là một tỉnh trưởng tàn bạo và hiệu quả. Ubico trúng cử tổng thống trong cuộc bầu cử độc diễn vào năm 1931.
Ubico tuyên bố ủng hộ phong trào lao động khi tranh cử tổng thống nhưng nhanh chóng trở mặt một khi đã trúng cử. Ông bãi bỏ chế độ nô dịch nợ nhưng ban hành luật yêu cầu tất cả đàn ông không sở hữu đất đai phải khổ sai ít nhất 100 ngày. Người bản địa phải làm việc không công trong những dự án công chính như đường sá, đường sắt. Lương người lao động rất thấp và địa chủ được miễn trừ trách nhiệm hình sự về hành vi bảo vệ tài sản của mình, một đặc quyền mà giới sử học gọi là giết người hợp pháp. Lực lượng cảnh sát được tăng cường đáng kể, trở thành một trong những lực lượng cảnh sát hiệu quả, tàn bạo nhất tại Mỹ Latinh, có quyền bắn và bỏ tù người nào đòi quyền lợi lao động. Chế độ hà khắc của Ubico khiến nông dân và người bản địa căm ghét ông. Ubico cũng khinh bỉ người bản địa, từng so sánh họ với một con lừa.
Ubico ngưỡng mộ những lãnh đạo phát xít tại châu Âu như Francisco Franco và Benito Mussolini. Tuy nhiên, ông nỗ lực tranh thủ Hoa Kỳ làm đồng minh chống lại mối đe dọa cộng sản từ México. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Guatemala bắt giữ tất cả những người gốc Đức trong nước theo yêu cầu của Hoa Kỳ và tuyên chiến Đức, Nhật Bản sau khi Hoa Kỳ tuyên chiến hai nước. Ngoài ra, Ubico cho phép Hoa Kỳ thành lập một căn cứ không quân tại Guatemala với mục đích bảo vệ Kênh đào Panama. Chính quyền nhượng 200.000 héc-ta đất nhà nước cho Công ty Hoa quả Liên hiệp đổi lấy cam kết xây dựng một cảng biển nhưng Ubico cho công ty miễn cam kết đó. Công ty Hoa quả Liên hiệp tiếp tục đuổi nông dân để biến đất nông nghiệp của họ thành đồn điền chuối. Ubico không những không ngăn chặn mà còn tiếp tay cho việc này.
Chiến tranh thế giới thứ hai khiến nền kinh tế Guatemala càng suy thoái hơn. Ubico đàn áp dữ dội biểu tình, đối lập. Năm 1944, độc tài El Salvador Maximiliano Hernández Martínez bị dân chúng lật đổ nhưng nhanh chóng khôi phục quyền lực, buộc nhiều nhà cách mạng phải sống lưu vong tại Guatemala, đồng thời sinh viên tại Thành phố Guatemala tổ chức hàng loạt cuộc bãi khóa, biểu tình. Ngày 22 tháng 6, Ubico đình chỉ hiến pháp. Những người biểu tình, gồm thành phần trung lưu, sinh viên và công nhân, kêu gọi tổng đình công và đưa ra tối hậu thư vào ngày 23 yêu cầu khôi phục hiến pháp cùng với một bản yêu sách có chữ ký của 311 công dân Guatemala tiêu biểu. Ubico đem cảnh sát đàn áp cuộc biểu tình và ra lệnh thiết quân luật.
Trong khoảng thời gian một tuần người biểu tình và quân đội giao chiến với nhau, phong trào dân chủ đạt đến cao trào. Cuối tháng 6, Ubico nộp đơn từ chức trước Quốc hội, dân chúng tràn ra đường phố ăn mừng.
Tuy nhiên, nền dân chủ không được khôi phục. Ubico thành lập một chính quyền quân quản lâm thời gồm ba tướng: Federico Ponce Vaides, Eduardo Villagrán Ariza và Buenaventura Pineda. Một vài ngày sau, Ponce Vaides thuyết phục quốc hội bổ nhiệm ông làm tổng thống lâm thời. Ponce cam kết tổ chức bầu cử tự do nhưng tiếp tục đàn áp biểu tình, giam giữ tùy tiện, đình chỉ quyền tự do báo chí và cấm tưởng niệm những liệt sĩ cách mạng. Bất chấp sự đàn áp của chính quyền, các cuộc biểu tình ngày càng gia tăng trong khi khu vực nông thôn bắt đầu chống đối chế độ độc tài. Chính quyền dùng cảnh sát đe dọa người bản địa nhằm duy trì quyền lực trong cuộc bầu cử sắp tới, khiến một bộ phận nhân dân ủng hộ cách mạng vũ trang. Quân đội trở nên bất mãn với chính quyền quân quản và một phe tiến bộ bắt đầu âm mưu làm binh biến.
Ngày 1 tháng 10 năm 1944, tổng biên tập tờ báo đối lập El Imparcial Alejandro Cordova bị ám sát. Nhóm âm mưu quân đội bắt liên lạc với những lãnh đạo của phong trào biểu tình đề nghị hợp tác biến binh biến thành cách mạng quần chúng. Ponce Vaides tuyên bố tổ chức bầu cử nhưng bị các lực lượng dân chủ lên án là gian trá. Nhằm bảo vệ chế độ, Ponce Vaides kích động phân biệt chủng tộc giữa người bản địa và người Ladino, là nhóm ủng hộ cách mạng nhiệt liệt nhất: Ponce Vaides trả tiền cho hàng nghìn tá điền người bản địa diễu hành qua Thành phố Guatemala và cam kết trao đất đai nếu họ ủng hộ Đảng Tự do mà Ubico thành lập như một mặt trận của chế độ.
Từ giữa tháng 10, nhiều kế hoạch đảo chính chính quyền quân quản đã được tiến hành. Những nhóm âm mưu đảo chính của phong trào dân chủ gồm giáo viên, sinh viên và phe tiến bộ trong quân đội. Chính quyền phát giác một trong những âm mưu đảo chính vào ngày 19 tháng 10.
Trong cùng ngày, một nhóm sĩ quan do Francisco Javier Arana và Jacobo Árbenz Guzmán lãnh đạo phát động binh biến. Árbenz và Aldana Sandoval thuyết phục Arana tham gia binh biến nhưng chính Sandoval lại rút lui vào phút cuối do "mất can đảm". Nhóm sĩ quan âm mưu nhận được sự ủng hộ của những phe khác trong quân đội và thường dân. Nhờ sự hậu thuẫn của sinh viên, đoàn viên công đoàn, nhóm âm mưu khuất phục được cảnh sát và bộ phận quân đội trung thành với chính quyền. Ngày 20 tháng 10, Ponce Vaides đầu hàng vô điều kiện.
Ponce Vaides và Ubico được phép rời khỏi Guatemala. Một chính phủ lâm thời mới được thành lập, gồm Árbenz, Arana và Jorge Toriello, một thanh niên có vai trò quan trọng trong phong trào biểu tình. Sở dĩ Arana được tham gia chính phủ lâm thời tuy là người tham gia binh biến sau cùng là vì ông thuyết phục Vệ binh Danh dự theo phe cách mạng. Chính phủ lâm thời cam kết triệu tập quốc hội lập hiến và tổ chức bầu cử tổng thống, quốc hội tự do và công bằng.
Giới sử học coi việc thành lập chính phủ lâm thời là khởi điểm của Cách mạng Guatemala. Tuy nhiên, chính quyền cách mạng ban đầu không đả động đến quyền lợi của giai cấp địa chủ. Hai ngày sau khi Ponce Vaides từ chức, bạo loạn bộc phát tại Patzicía, một thôn người bản địa. Chính quyền nhanh chóng đàn áp cuộc biểu tình, khiến cho nhiều người tử vong, có phụ nữ và trẻ em.
Juan José Arévalo Bermejo sinh ra vào năm 1904 trong một gia đình trung lưu. Ông làm giáo viên tiểu học một thời gian trước khi nhận được học bổng đi du học tiến sĩ tại Argentina về giáo dục. Năm 1934, Arévalo trở về Guatemala và ứng tuyển vào một vị trí trong Bộ Giáo dục nhưng bị từ chối. Bất mãn với chế độ độc tài của Ubico, ông đi làm giáo sư tại Argentina cho đến năm 1944. Tháng 7 năm 1944, Đảng Canh tân Quốc gia được thành lập và đề cử ông làm ứng cử viên tổng thống. Arévalo nhận được sự ủng hộ của nhiều tổ chức lãnh đạo phong trào biểu tình, ví dụ như liên đoàn sinh viên. Lý lịch của ông làm hài lòng cả hai bên: Arévalo thuộc thành phần học thuật và không dính líu tới chế độ độc tài, ghi điểm trong mắt sinh viên, giáo sư; nhưng ông chọn sống lưu vong tại Argentina chứ không phải Mexico, trấn an địa chủ rằng sẽ không có cải cách xã hội chủ nghĩa hoặc cộng sản.
Bầu cử tổng thống được tổ chức vào tháng 12 năm 1944 và được công nhận là tự do, công bằng tuy chỉ đàn ông biết chữ mới có quyền bầu cử. Không có thành viên nào của chính quyền quân quản ứng cử tổng thống. Đối thủ chính của Arévalo là Adrián Recinos, chiến dịch tranh cử của ông sử dụng một số người của chế độ Ubico. Ngày 19 tháng 12 năm 1944, Arévalo trúng cử tổng thống, nhận được hơn bốn lần tổng số phiếu của tất cả các ứng cử viên khác.
Arévalo nhậm chức tổng thống vào ngày 15 tháng 3 năm 1945, đối mặt với vô số vấn đề kinh tế xã hội: cơ sở hạ tầng đường bộ còn thiếu trầm trọng tuy Ubico sử dụng lao động cưỡng bức để làm đường, 70% dân số mù chữ, nhiều trẻ em suy dinh dưỡng. Ba phần tư đất nông nghiệp thuộc sở hữu 2% số địa chủ, hơn 99% đất đai bị bỏ hoang. Tá điền người bản địa không có đất hoặc làm không đủ sống. Ba phần tư lực lượng lao động là nông dân trong khi nền công nghiệp thì hầu như không tồn tại.
Arévalo gọi hệ tư tưởng của mình là "chủ nghĩa xã hội tinh thần". Ông tin rằng chỉ một chính phủ gia trưởng mới khắc phục được sự lạc hậu của Guatemala. Arévalo phản đối chủ nghĩa Marx và cho rằng một chế độ tư bản được nhà nước quản lý sẽ mang lại lợi ích cho toàn thể nhân dân. Hiến pháp mới của Guatemala, một trong những bản hiến pháp tiến bộ nhất tại Mỹ Latinh, phản ánh hệ tư tưởng của Arévalo, trao quyền bầu cử phổ thông ngoại trừ đối với phụ nữ mù chữ, quy định phân cấp phân quyền và thành lập một chế độ đa đảng nhưng cấm đảng cộng sản. Hiến pháp và hệ tư tưởng của Arévalo là cơ sở những cải cách của ông và Jacobo Árbenz. Chính sách kinh tế của Arévalo lấy doanh nghiệp tư nhân làm trọng tâm. Mặc dù Hoa Kỳ xuyên tạc bản chất của cuộc cách mạng là cộng sản nhưng Cách mạng Guatemala không phải là tả khuynh mà thực chất là chống cộng.
Tuy quyền lợi của những thành phần bóc lột lao động như giai cấp địa chủ và Công ty Hoa quả Liên hiệp không bị tác động nhưng cuộc cách mạng đã tăng cường thế lực của các công đoàn. Ngày 1 tháng 5 năm 1945, Arévalo có bài phát biểu tán dương công đoàn, được khán giả nhiệt liệt hưởng ứng. Một bản hiến pháp mới được ban hành vào năm 1945, hủy bỏ luật cấm vô gia cư của chế độ cũ và bảo đảm quyền tự do báo chí, giúp phơi bày điều kiện lao động khắc nghiệt tại Thành phố Guatemala. Ngay từ đầu, các công đoàn chia thành hai phe cộng sản và không cộng sản. Trước cách mạng, cả hai phe đều phải hoạt động ngầm dưới chế độ Ubico.
Nhiều lãnh đạo cộng sản đã bị Ubico bỏ tù được thả, bao gồm Miguel Mármol, Víctor Manuel Gutiérrez và Graciela García; García là một trường hợp hiếm có của một người phụ nữ tham chính trong phong trào cộng sản. Phe cộng sản bắt đầu vận động tại Thành phố Guatemala và thành lập một trường học công nhân tên là Escuela Claridad nhằm xóa nạn mù chữ, tổ chức công đoàn. Sáu tháng sau, Tổng thống Arévalo ra lệnh đóng cửa ngôi trường và trục xuất những lãnh đạo của phe cộng sản không phải là người Guatemala. Tuy nhiên, phong trào cộng sản tiếp tục hoạt động chủ yếu thông qua công đoàn giáo viên.
Đối với những công đoàn không cộng sản thì chính sách của Arévalo không nhất quán. Năm 1945, ông cấm tất cả các công đoàn nông thôn tại những công ty có ít hơn 500 công nhân, bao gồm hầu hết các đồn điền. Một ngoại lệ là công đoàn tại Công ty Hoa quả Liên hiệp. Năm 1946, công đoàn này tổ chức đình công, khiến cho Arévalo cấm đình công cho đến khi ban hành một bộ luật lao động mới. Những công ty, chủ lao động nỗ lực trì hoãn việc thông qua bộ luật lao động và tranh thủ bóc lột trắng trợn người lao động. Ngoài ra, chính quyền Hoa Kỳ thuyết phục Liên đoàn Lao động Hoa Kỳ thành lập Tổ chức Lao động Khu vực Quốc tế, là một công đoàn chống cộng.
Nội dung từ bài Wikipedia “Cách mạng Guatemala”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.