Kỳ quan
Những kỳ quan thế giới trên bản đồ gắn với lịch sử Phật giáo: được xây cho tôn giáo này, được nó dùng lâu dài, hoặc đứng trên đất thánh của nó.
Xây dựng khoảng 250 – 50 TCN
Đại bảo tháp Sanchi
Sanchi, Ấn Độ
Bảo tháp được khởi công dưới thời hoàng đế Ashoka để tôn trí xá lợi Đức Phật và được mở rộng trong hai thế kỷ tiếp theo; đây là một trong những công trình bằng đá cổ nhất Ấn Độ.
Xây dựng 745 – 758 CN
Đại Phật điện chùa Tōdai
Nara, Nhật Bản
Điện thờ Đại Phật ở Nara, được xây cho Thiên hoàng Shōmu làm ngôi chùa đứng đầu mạng lưới các chùa quốc gia khắp Nhật Bản; đến nay vẫn là một trong những công trình bằng gỗ lớn nhất thế giới.
Xây dựng khoảng 780 – 833 CN
Borobudur
Magelang, Indonesia
Ngôi đền Phật giáo lớn nhất thế giới, được xây dưới thời các vua Shailendra của Java như một ngọn núi bậc thang gồm các hành lang chạm khắc, trên đỉnh là một bảo tháp lớn được bao quanh bởi 72 bảo tháp nhỏ hơn.
Xây dựng khoảng 1113 – 1150
Angkor Wat
Siem Reap, Campuchia
Được xây làm đền thờ Vishnu, công trình trở thành một ngôi chùa Phật giáo từ cuối thế kỷ 12 khi người Khmer chuyển sang Phật giáo, và các tăng sĩ Thượng toạ bộ đã gìn giữ nó từ đó đến nay.
Xây dựng 1645 – 1694
Cung điện Potala
Lhasa, Tây Tạng, Trung Quốc
Cung điện mùa đông của các Đạt-lai Lạt-ma, những người đứng đầu chính quyền Tây Tạng và tông phái Cách-lỗ (Gelug) của Phật giáo Tây Tạng, từ thế kỷ 17 cho đến năm 1959.
Tuyến thương mại truyền đạo
Các tuyến đường trên bản đồ mà nhà truyền giáo, thương nhân và người hành hương của tôn giáo này đã đi qua. Bản đồ phía trên vẽ chúng trong những năm chúng hoạt động.
khoảng 500 TCN – nay · bằng đường bộ
Đường Grand Trunk
Tuyến đường này đi theo Uttarapatha, con đường phía bắc mà theo đó giáo pháp của Đức Phật đã lan từ Magadha tới Taxila và Gandhara dưới thời Ashoka.
khoảng 130 TCN – 1453 CN · bằng đường bộ
Con đường tơ lụa
Tăng sĩ và thương nhân mang Phật giáo từ Gandhara vượt núi tới Vu Điền, Quy Từ và Đôn Hoàng rồi vào Trung Quốc; những người hành hương như Huyền Trang cũng theo lối ấy đi thỉnh kinh rồi trở về.
khoảng 200 TCN – 1500 CN · bằng đường biển và đường sông
Con đường tơ lụa trên biển
Tăng sĩ đi thuyền cùng thương nhân giữa Ấn Độ, Sri Lanka, Sumatra và Trung Quốc: Pháp Hiển theo đường này về nước năm 412, còn Nghĩa Tịnh lưu lại Palembang của Srivijaya năm 671 và thêm nhiều năm nữa sau đó.
Ý nghĩa biểu tượng
Pháp luân
Dharmachakra, bánh xe giáo pháp, gợi nhớ bài pháp đầu tiên Đức Phật giảng ở Sarnath, khi ngài bắt đầu chuyển bánh xe Pháp. Tám nan hoa tượng trưng cho Bát chính đạo. Đây là một trong những biểu tượng Phật giáo cổ xưa nhất, được khắc trên các trụ đá của hoàng đế Ashoka vào thế kỷ 3 TCN.
Dòng thời gian
52 nơi, xếp theo thứ tự tôn giáo này truyền đến: khi nào những tín đồ đầu tiên tới, từ đâu và bằng cách nào; khi nào nó trở thành tôn giáo chính ở đó, và khi nào nó phai nhạt.
khoảng 528 TCN, đến 1300 · Bodh Gaya
Nơi tương truyền Tất-đạt-đa Cồ-đàm đã giác ngộ dưới gốc cây bồ-đề; các tăng sĩ trông coi thánh tích này cho đến thế kỷ 13.
khoảng 528 TCN, đến 1200 · Sarnath
Tại vườn Lộc Uyển ở Isipatana, Đức Phật giảng bài pháp đầu tiên cho năm vị khổ hạnh, những người trở thành các tỳ-kheo đầu tiên.
từ Bodh Gaya · cùng người sáng lập
khoảng 528 TCN, đến 1200 · Rajagriha
Vua Bimbisara của Magadha dâng Đức Phật khu vườn Trúc Lâm ở đây, và theo truyền thống, kỳ kết tập đầu tiên của tăng đoàn đã diễn ra tại đây sau khi Đức Phật nhập diệt.
từ Bodh Gaya · cùng người sáng lập
khoảng 525 TCN, đến 1200 · Shravasti
Thương gia Anathapindika (Cấp Cô Độc) mua khu vườn Jetavana (Kỳ Viên) dâng Đức Phật; ở kinh đô Kosala này, Đức Phật trải qua nhiều mùa an cư hơn bất cứ nơi nào khác.
từ Rajagriha · cùng người sáng lập
khoảng 484 TCN, tôn giáo chính từ 260 TCN, đến 1200 · Magadha (Pataliputra)
Tương truyền Đức Phật đã ban phúc cho làng Pataligama trong chuyến du hành cuối cùng; về sau, khi là kinh đô của Ashoka, nơi đây đã diễn ra kỳ kết tập thứ ba của tăng đoàn.
từ Rajagriha · cùng người sáng lập
khoảng 250 TCN, trở thành tôn giáo chính ngay · Sri Lanka (Anuradhapura)
Mahinda, một người con của hoàng đế Ashoka, dẫn đầu phái đoàn truyền giáo đưa vua Devanampiya Tissa theo đạo, và hòn đảo trở thành một quê hương của Thượng toạ bộ.
từ Pataliputra · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
khoảng 250 TCN, đến 470 CN · Gandhara (Taxila)
Tương truyền Ashoka, người từng làm phó vương ở đây, đã dựng bảo tháp Dharmarajika, và các tu viện của Gandhara phát triển dưới thời các vua Ấn-Hy Lạp, Saka và Kushan.
từ Pataliputra · qua truyền giáo
khoảng 250 TCN, đến 1400 · Kashmir (Srinagar)
Truyền thống cho rằng tăng sĩ Majjhantika, được kỳ kết tập dưới thời Ashoka phái đi, đã đưa Phật giáo tới Kashmir, nơi về sau là một trung tâm học thuật của Nhất thiết hữu bộ.
từ Pataliputra · qua truyền giáo
khoảng 250 TCN · Suvarnabhumi (Thaton)
Kỳ kết tập dưới thời Ashoka phái hai tăng sĩ Sona và Uttara tới Suvarnabhumi, nơi truyền thống của người Môn xác định là Thaton, về sau là một trung tâm học thuật Thượng toạ bộ.
từ Pataliputra · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
khoảng 200 TCN, đến 1350 · Andhra (Amaravati)
Đại bảo tháp bên thành Dhanyakataka của nhà Satavahana đã biến vùng hạ lưu sông Krishna thành một trung tâm Phật giáo mà tăng sĩ và nghệ thuật của nó đã vượt biển ra nước ngoài.
từ Pataliputra · qua truyền giáo
khoảng 84 TCN, tôn giáo chính từ 401 CN, đến 1006 · Vu Điền
Truyền thống Vu Điền kể rằng một tăng sĩ từ Kashmir đã đưa vua Vijaya Sambhava theo đạo; năm 401, Pháp Hiển thấy vương quốc này một lòng theo Đại thừa.
từ Srinagar · qua truyền giáo
khoảng 50 TCN, đến 800 CN · Bactria (Bactra)
Phật giáo lan rộng trong người Nguyệt Chi ở Bactria, mà các vua Kushan của họ về sau cai trị cả Gandhara, và tu viện Nava Vihara ở Balkh thu hút tăng sĩ từ những nơi xa xôi.
từ Taxila · qua thương mại và truyền giáo
khoảng 68 CN · Lạc Dương
Theo truyền thống, sứ giả của Hán Minh Đế đã đưa hai tăng sĩ Ca-diếp Ma-đằng và Trúc Pháp Lan về đây, và chùa Bạch Mã được xây cho họ.
từ Bactra · qua truyền giáo
khoảng 127 CN, đến 1000 · Purushapura
Kanishka, vua nhà Kushan, xây một đại bảo tháp ở kinh đô của mình, và truyền thống Phật giáo cho rằng ông đã triệu tập một kỳ kết tập của tăng đoàn.
từ Taxila · qua truyền giáo
khoảng 190 CN, tôn giáo chính từ 1009 · Giao Chỉ (Luy Lâu)
Tăng sĩ và thương nhân Ấn Độ theo đường biển đến được trị sở của quận Giao Chỉ thời Hán; mãi về sau, các vua nhà Lý của Đại Việt đã đưa Phật giáo thành tôn giáo của triều đình.
từ Amaravati · qua thương mại và truyền giáo
khoảng 200 CN, tôn giáo chính từ 350 CN, đến 1400 · Quy Từ
Các vua Quy Từ theo Nhất thiết hữu bộ của Kashmir, và đây là quê hương của Cưu-ma-la-thập, người về sau dịch nhiều bộ kinh sang chữ Hán.
từ Srinagar · qua truyền giáo
247 CN · Kiến Khang
Khương Tăng Hội, một tăng sĩ gốc Sogdia lớn lên ở Giao Chỉ, đến Kiến Nghiệp, kinh đô nước Ngô, năm 247 và lập ngôi chùa đầu tiên ở đây dưới thời Tôn Quyền.
từ Luy Lâu · qua truyền giáo
khoảng 250 CN · Đôn Hoàng
Ốc đảo ở đầu Con đường Tơ lụa này đã có những gia đình Phật tử vào thế kỷ 3, và từ năm 366, các tăng sĩ bắt đầu đục hang Mạc Cao vào vách đá gần đó.
từ Bactra · qua thương mại và di cư
khoảng 266 CN · Trường An
Trúc Pháp Hộ người Đôn Hoàng dịch kinh ở đây từ khoảng năm 266, và năm 401 vua Hậu Tần đón Cưu-ma-la-thập về đứng đầu một dịch trường.
từ Đôn Hoàng · qua truyền giáo
khoảng 300 CN, tôn giáo chính từ 630 CN, đến 1000 · Bamiyan
Các tu viện phủ kín vách đá của thung lũng, nơi hai pho tượng Phật khổng lồ được tạc vào thế kỷ 6; năm 630, Huyền Trang thấy vua và dân nơi đây đều sùng tín.
từ Bactra · qua truyền giáo
372 CN, tôn giáo chính từ 375 CN · Cao Câu Ly (Gungnae)
Phù Kiên nước Tiền Tần phái tăng sĩ Thuận Đạo mang tượng Phật và kinh sách tới vua Tiểu Thú Lâm của Cao Câu Ly, người đã xây chùa cho các tăng sĩ.
từ Trường An · qua truyền giáo
384 CN, tôn giáo chính từ 385 CN · Bách Tế (Hán Thành)
Tăng sĩ ngoại quốc Ma-la-nan-đà (Marananta) từ nhà Đông Tấn đến và được vua Chẩm Lưu của Bách Tế đón tiếp; năm sau nhà vua xây cho ông một ngôi chùa.
từ Kiến Khang · qua truyền giáo
khoảng 400 CN · thung lũng Kathmandu (Lalitpur)
Các bia ký thời Licchavi ghi nhận những tu viện trong thung lũng Kathmandu, nơi Phật tử người Newar vẫn gìn giữ một truyền thống Đại thừa và Kim cương thừa từ Ấn Độ.
từ Pataliputra · qua truyền giáo
khoảng 400 CN · Phù Nam (Óc Eo)
Tượng Phật và hàng hoá Ấn Độ ở hải cảng này của Phù Nam cho thấy Phật giáo đã đến theo đường thương mại biển; về sau, các tăng sĩ Phù Nam dịch kinh tại triều Lương.
từ Amaravati · qua thương mại
khoảng 427 CN, đến 1200 · Nalanda
Các vua nhà Gupta lập ở đây một tu viện về sau trở thành trung tâm Phật học hàng đầu, thu hút những học giả như Huyền Trang và Nghĩa Tịnh.
từ Rajagriha · qua truyền giáo
527 CN, trở thành tôn giáo chính ngay · Tân La (Gyeongju)
Các tăng sĩ từ Cao Câu Ly đã đến truyền đạo ở Tân La, nhưng chỉ sau khi triều thần Ichadon bị xử tử vì đức tin, vua Pháp Hưng mới chấp nhận Phật giáo năm 527.
từ Gungnae · qua truyền giáo
khoảng 538 CN, tôn giáo chính từ 594 CN · Nhật Bản (Asuka)
Bách Tế Thánh vương gửi một pho tượng Phật và kinh sách tới triều đình Yamato; gia tộc Soga ủng hộ Phật giáo, và Thánh Đức Thái tử đưa Phật giáo thành tôn giáo của triều đình.
từ Hán Thành · qua truyền giáo
khoảng 550 CN · Dvaravati (Nakhon Pathom)
Vương quốc Dvaravati của người Môn để lại những bia ký chữ Pali và các bánh xe pháp bằng đá quanh Nakhon Pathom, nơi truyền thống Thái Lan cho là Suvarnabhumi thời Ashoka.
từ Thaton · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
khoảng 600 CN · Chăm Pa (Indrapura)
Năm 605, quân nhà Tuỳ lấy đi hơn một nghìn bộ kinh Phật từ Chăm Pa, và năm 875 vua Indravarman II lập một tu viện Đại thừa ở kinh đô Indrapura (Đồng Dương).
từ Amaravati · qua thương mại
641 CN, tôn giáo chính từ 779 CN · Lhasa
Văn Thành công chúa nhà Đường và một công chúa Nepal mang tượng Phật tới cho vua Songtsen Gampo, người đã xây chùa Jokhang (Đại Chiêu) và Ramoche (Tiểu Chiêu) để thờ các tượng ấy.
từ Trường An · qua truyền giáo
khoảng 659 CN, tôn giáo chính từ 1616 · Bhutan (Kyichu Lhakhang)
Theo truyền thống, Songtsen Gampo lập ngôi chùa này ở thung lũng Paro; Zhabdrung Ngawang Namgyal, đến đây năm 1616, đã biến Bhutan thành một quốc gia Phật giáo dòng Drukpa.
từ Lhasa · qua truyền giáo
671 CN, tôn giáo chính từ 684 CN, đến 1450 · Srivijaya (Palembang)
Năm 671, Nghĩa Tịnh thấy hơn một nghìn tăng sĩ ở kinh đô Srivijaya, và các bia ký của nhà vua trong thập niên 680 là những lời nguyện Phật giáo bằng tiếng Mã Lai cổ.
từ Nalanda · qua thương mại và truyền giáo · Đại thừa
778 CN, trở thành tôn giáo chính ngay, đến 1527 · Java (Borobudur)
Các vua Sailendra, những người bảo trợ Đại thừa, dâng một ngôi đền thờ Tara ở Kalasan năm 778 và đến khoảng năm 830 đã xây xong Borobudur, một bảo tháp gồm những tầng sân chạm khắc.
từ Palembang · qua thương mại và truyền giáo · Đại thừa
khoảng 779 CN, trở thành tôn giáo chính ngay · Tây Tạng (Samye)
Vua Trisong Detsen mời viện chủ Nalanda là Tịch Hộ (Shantarakshita) và đạo sư Mật tông Liên Hoa Sinh (Padmasambhava), lập tu viện Samye, và đưa Phật giáo thành quốc giáo của Tây Tạng.
từ Nalanda · qua truyền giáo · Kim cương thừa
khoảng 800 CN, đến 1203 · Vikramashila
Vua Dharmapala nhà Pala lập nên đại học tu viện này, nơi A-đề-sa (Atisha) từng sống trước khi rời đi năm 1040 để truyền pháp ở Tây Tạng.
từ Nalanda · qua truyền giáo
khoảng 950 CN, tôn giáo chính từ 1181 · Campuchia (Angkor)
Đến thế kỷ 10, đã có Phật tử phụng sự trong triều đình Hindu; năm 1181, Jayavarman VII đưa Đại thừa thành tôn giáo của nhà nước, và đến thế kỷ 14 Thượng toạ bộ đã trở thành tôn giáo của dân chúng.
từ Óc Eo · qua truyền giáo
996 CN, trở thành tôn giáo chính ngay · miền tây Tây Tạng (Tholing)
Vua Yeshe-Ö của Guge lập tu viện Tholing và phái Rinchen Zangpo sang Kashmir học đạo, mở đầu thời kỳ truyền bá lần thứ hai của Phật giáo ở Tây Tạng.
từ Srinagar · qua truyền giáo · Kim cương thừa
1056, trở thành tôn giáo chính ngay · Miến Điện (Pagan)
Năm 1056, tăng sĩ người Môn Shin Arahan đưa vua Anawrahta theo Thượng toạ bộ, và sau khi chiếm Thaton năm 1057, nhà vua đưa tăng sĩ và kinh điển của Thaton về Pagan.
từ Thaton · qua truyền giáo và chinh phục · Thượng toạ bộ
khoảng 1279, trở thành tôn giáo chính ngay · Xiêm (Sukhothai)
Vua Ram Khamhaeng mời một vị tăng tu rừng thuộc dòng truyền thừa Sri Lanka từ Nakhon Si Thammarat về, đưa Thượng toạ bộ thành tôn giáo của triều đình Thái.
từ Anuradhapura · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
1353, trở thành tôn giáo chính ngay · Lan Xang (Luang Prabang)
Phà Ngừm, lớn lên ở Angkor, lập nên Lan Xang cùng với các tăng sĩ Khmer, và pho tượng Phật Phra Bang được gửi từ Campuchia sang về sau đã đặt tên cho kinh thành.
từ Angkor · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
1578, trở thành tôn giáo chính ngay · Nam Mông Cổ (Hohhot)
Năm 1578, Altan Khan gặp Sonam Gyatso ở Kokonor, ban cho ông danh hiệu Đạt-lai Lạt-ma, và đưa giáo pháp Cách-lỗ thành tôn giáo của bộ tộc Tümed Mông Cổ dưới quyền mình.
từ Lhasa · qua truyền giáo · Kim cương thừa
1585, trở thành tôn giáo chính ngay · Mông Cổ Khalkha (Erdene Zuu)
Abtai Sain Khan của người Khalkha xây Erdene Zuu bên phế tích Karakorum năm 1585, tu viện lớn đầu tiên của miền bắc Mông Cổ.
từ Hohhot · qua truyền giáo · Kim cương thừa
khoảng 1615, trở thành tôn giáo chính ngay · Dzungaria (Y Ninh)
Các vương công Oirat theo phái Cách-lỗ vào khoảng năm 1615, và tăng sĩ Oirat Zaya Pandita, người tu học ở Tây Tạng, về sau đã đem lại cho họ kinh điển bằng chữ viết riêng của họ.
từ Lhasa · qua truyền giáo · Kim cương thừa
khoảng 1630, trở thành tôn giáo chính ngay · Kalmykia (Elista)
Người Oirat bộ Torghut di cư tới hạ lưu sông Volga vào khoảng năm 1630 và giữ đạo Phật, khiến người Kalmyk trở thành dân tộc Phật giáo duy nhất ở châu Âu.
từ Y Ninh · qua di cư · Kim cương thừa
1642, trở thành tôn giáo chính ngay · Sikkim (Yuksom)
Năm 1642, ba vị lạt-ma Tây Tạng đã tấn phong Phuntsog Namgyal làm Chogyal đầu tiên của Sikkim tại đây, lập nên một vương quốc Phật giáo tồn tại đến năm 1975.
từ Lhasa · qua truyền giáo · Kim cương thừa
khoảng 1712 · Buryatia (Ulan-Ude)
Các lạt-ma Mông Cổ và Tây Tạng đến với người Buryat vào đầu thế kỷ 18, và năm 1741 triều đình Nga công nhận các lạt-ma và tu viện của họ.
từ Erdene Zuu · qua truyền giáo · Kim cương thừa
1889 · Hawaii (Hilo)
Năm 1889, tu sĩ Tịnh độ Chân tông Kagahi Soryu đến phục vụ những công nhân đồn điền người Nhật và mở một ngôi chùa ở Hilo, ngôi chùa đầu tiên ở Hawaii.
từ Asuka · qua di cư và truyền giáo · Đại thừa
1891 · Bodh Gaya
Anagarika Dharmapala người Tích Lan lập Hội Đại Bồ Đề để giành lại ngôi đền cho Phật tử; từ năm 1949, Phật tử cùng tham gia quản lý ngôi đền.
từ Anuradhapura · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
1899 · San Francisco
Hai tu sĩ Tịnh độ Chân tông Sonoda Shuye và Nishijima Kakuryo lập Phái đoàn Phật giáo Bắc Mỹ tại đây năm 1899 cho những người nhập cư Nhật Bản.
từ Asuka · qua di cư và truyền giáo · Đại thừa
1907 · Luân Đôn
Hội Phật giáo Anh và Ireland được thành lập năm 1907 để đón Ananda Metteyya, một tăng sĩ người Anh thọ giới ở Miến Điện; ông đến nơi năm 1908.
từ Pagan · qua truyền giáo · Thượng toạ bộ
1956 · Nagpur
Ngày 14 tháng 10 năm 1956, B. R. Ambedkar cùng vài trăm nghìn người Dalit đi theo ông đã thọ giới quy y Phật tại đây, khởi đầu một phong trào cải đạo quần chúng.
từ Bodh Gaya · qua truyền giáo
1960 · Dharamshala
Sau cuộc nổi dậy năm 1959, Đạt-lai Lạt-ma thứ 14 chạy sang Ấn Độ, và từ năm 1960 Dharamshala là nơi đặt trụ sở của chính phủ Tây Tạng lưu vong.
từ Lhasa · qua di cư · Kim cương thừa
