Thánh địa Mỹ Sơn là một quần thể di tích kiến trúc đền tháp Chăm Pa và từng là kinh đô tôn giáo và chính trị trong suốt thời gian tồn tại của vương quốc Chăm Pa, ngày nay thuộc xã Thu Bồn, thành phố Đà Nẵng. Cách thành cổ Trà Kiệu (Kinh thành Simhapura) 20 km; cách Đô thị cổ Hội An 45 km; cách Quần thể di tích Cố đô Huế 145 km và cách trung tâm thành phố Đà Nẵng 68 km.
Thánh địa Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín có địa thế núi non hùng vĩ, thâm nghiêm với hơn 70 công trình kiến trúc đền tháp Chăm Pa được kết tinh trong những di chứng vật chất trường tồn, mang giá trị lịch sử, văn hoá, kiến trúc, nghệ thuật được tạo lập trong suốt 900 năm (từ thế kỷ IV – XIII).
Thời gian và chiến tranh đã tàn phá di tích nặng nề nhưng những gì còn lại ở Mỹ Sơn vẫn sở hữu giá trị ngoại hạng về lịch sử, văn hoá, kiến trúc và nghệ thuật.
Lịch sử
Được hình thành từ thế kỷ IV dưới vương triều Bhadravarman, thung lũng Mỹ Sơn (với đường kính khoảng 2 km), được chọn làm thánh đô và trung tâm tôn giáo quan trọng của vương quốc Chăm Pa. Nơi đây nằm trong phức hệ đất thiêng – núi thiêng – thành phố thiêng – cửa biển thiêng của tiểu vương quốc Amavarati.
Đương thời, Hindu giáo chi phối toàn bộ đời sống, trong đó sự kết hợp giữa thần Shiva và vua Bhadravarman được hợp nhất thờ tự, sự kết hợp độc đáo giữa vương quyền và thần quyền đã tạo nên Bhadresvara – ngôi đền đầu tiên của quần thể được làm bằng gỗ để thờ thần – vua, cũng bộ biểu tượng linh thiêng linga. Tuy nhiên, công trình này đã bị hoả hoạn vào khoảng giữa những năm 529 đến năm 577.
Trải qua gần mười thế kỷ với nhiều biến động lịch sử, chiến tranh tàn phá và các đợt tu bổ liên tục của các vị vua, Mỹ Sơn có nhiều mốc phát triển quan trọng:
- Đầu thế kỷ VII, vua Sambhuvarman phục hồi lại ngôi đền và bài minh của ông là nơi đầu tiên xuất hiện tên vương quốc Chăm Pa;
- Năm 653 vua Prakasadharma xây thêm nhiều đền thờ thần Kubera;
- Khoảng từ năm 749 đến năm 875, quyền lực chuyển dời về phía Nam khiến Mỹ Sơn ít được chú ý hơn;
- Cuối thế kỷ IX, đạo Phật phát triển mạnh, vua Indravarman II đặt kinh đô ở Indrapura (cách Trà Kiệu 20km về phía Nam) và dựng Phật viện ở Đồng Dương ngày nay;
- Đầu thế kỷ X, tôn giáo thờ thần Shiva được phục hưng và các đến tháp Mỹ Sơn được phục hồi, tu bổ và tiếp tục phát triển. Vua Harivarman (trị vì từ năm 1074 năm năm 1081) cùng các hậu duệ đã cho trùng tu lại thánh địa, trong bối cảnh chiến tranh tàn phá trong thế kỷ XI;
- Đến năm 1149, vua Giaya Harivarman I đã lập kinh đô mới tại Vijaya nhưng vẫn tu bổ và cho xây dựng thêm hai ngôi đền lớn ở Mỹ Sơn; Vua kế vị là Indravarman IV đã dâng cúng lên tới 1470 kg vàng bạc để dát lên mái các đền tháp.
- Và vào năm 1234, vua Sri Jaya Paramesvaravaman II là vị vua cuối cùng được ghi nhận là đã có công tôn tạo Mỹ Sơn.
Trải dài gần 10 thế kỷ liên tiếp, Mỹ Sơn không chỉ là trung tâm tâm linh và tín ngưỡng, nơi ghi dấu sự phát triển rực rỡ của nghệ thuật kiến trúc Chăm Pa mà còn là bằng chứng hiện hữu của một nền văn minh đỉnh cao rực rỡ trong quá khứ được kiến tạo bằng sức lao động và kết tinh văn hoá – tri thức của con người.
Khảo cổ học
Sau khi vương quốc Chiêm Thành lụi tàn, Thánh địa Mỹ Sơn đã chìm trong lãng quên hàng thế kỷ, đến năm 1885, nó mới được phát hiện. Mười năm sau, các nhà nghiên cứu bắt đầu thực hiện các cuộc phát quang, nghiên cứu khu di tích này.
Những ngọn tháp và lăng mộ có niên đại từ thế kỷ VII đến thế kỷ XIV, nhưng các kết quả khai quật cho thấy các vua Chăm đã được chôn cất ở đây từ thế kỷ IV. Tổng số công trình kiến trúc là trên 70 chiếc. Thánh địa Mỹ Sơn có thể là trung tâm tôn giáo và văn hóa của nhà nước Chăm Pa khi thủ đô của quốc gia này là Trà Kiệu hay Đồng Dương.
Có thể chia việc nghiên cứu của các nhà khoa học Pháp về Mỹ Sơn thành hai giai đoạn:
- Từ năm 1898 đến 1899: Louis Finot và Launet de Lajonquere nghiên cứu các văn bia.
- Từ năm 1901 đến 1902: Henri Parmentier nghiên cứu về nghệ thuật, năm 1904 ông cùng Olrpeaus tổ chức khai quật khảo cổ học tại đây.
Đến năm 1904, những tài liệu cơ bản nhất về Mỹ Sơn đã được L. Finot và H. Parmentier công bố. Từ công trình nghiên cứu của H. Parmentier, người ta biết cách đây hơn 100 năm Mỹ Sơn còn 68 công trình kiến trúc, và ông đã chia chúng thành các nhóm từ A, A’ đến N.
Nhà nghiên cứu nghệ thuật F.S. Tern chia di tích Chăm Việt Nam thành 7 phong cách nghệ thuật theo quá trình tiến triển của nó. Mỹ Sơn có đủ đại biểu các phong cách, trong đó có 2 phong cách xuất phát từ Mỹ Sơn. Đặc biệt phong cách Mỹ Sơn A1 với xuất phát là đền A1 thường được gọi là kiệt tác kiến trúc của di tích Chăm.
Các nhà khảo cổ học Pháp chia các công trình kiến trúc ở Mỹ Sơn ra làm 10 nhóm chính: A, A', B, C, D, E, F, G, H, K để đặt tên cho mỗi công trình theo kiểu ghép chữ cái và số.
Kiến trúc
Thánh địa Mỹ Sơn được coi là một trong những trung tâm đền đài chính của Ấn Độ giáo ở khu vực Đông Nam Á và là di sản duy nhất của thể loại này tại Việt Nam.
Thông thường người ta hay so sánh Thánh địa này với các tổ hợp đền đài chính khác ở Đông Nam Á như Borobudur (Java, Indonesia), Pagan (Myanmar), Wat Phou (Lào), Angkor Wat (Campuchia) và Prasat Hin Phimai (Thái Lan).
Về mặt kiến trúc, các đền tháp, lăng mộ ở Mỹ Sơn là nơi hội tụ của các kiểu dáng khác nhau:
- Kiểu Cổ đại hay Kiểu Mỹ Sơn E1 (thế kỷ VIII): Mỹ Sơn E1 và F1;
- Kiểu Hoà Lai (cuối thế kỷ VIII – đầu thế kỷ IX): Mỹ Sơn A2, C7 và F3;
- Kiểu Đồng Dương (cuối thế kỷ IX – đầu thế kỷ X): Mỹ Sơn A10, A11 – 13, B4, B12;
- Kiểu Mỹ Sơn A1 (thế kỷ X): Mỹ Sơn B5, B6, B7, B9, C1, C2, C5, D1, D2, D4;
- Kiểu Chuyển tiếp Mỹ Sơn A1 – Bình Định (đầu thế kỷ XI – giữa thế kỷ XII): Mỹ Sơn E4, F2, nhóm K;
- Kiểu Bình Định (cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XIV): Mỹ Sơn B1 và các nhóm G, H.
Nghệ thuật và kiến trúc qua bố cục đền tháp mang ảnh hưởng lớn của phong cách Ấn Độ. Khu Thánh địa gồm nhiều cụm tháp, bố cục mỗi cụm tháp đều có một tháp chính (Kalan) ở giữa và nhiều tháp phụ nhỏ bao bọc xung quanh. Kalan thường thờ Linga (sinh thực khí) hay linh tượng Shiva. Mặt trước mỗi cụm tháp là một tháp cổng (Gopura), tiếp đến tiền đình (Mandapa), hạng mục công trình có chức năng là nơi sắp xếp lễ vật và múa hát nghi thức hành lễ. Bên cạnh là một kiến trúc luôn quay về hướng Bắc (hướng thần tài lộc Kuvera), gồm 1 hay 2 phòng, gọi là Kósa Grha dùng để chứa đồ tế nhuyễn và thức ăn (cỗ) cúng chư thần. Các tháp đều có hình chóp, biểu tượng của đỉnh Meru thần Thánh, nơi cư ngụ của các vị thần Hindu. Cổng tháp thường quay về phía đông để tiếp nhận ánh sáng Mặt Trời. Nhiều tháp có kiến trúc rất đẹp với hình những vị thần được trang trí với nhiều loại hoa văn. Phần lớn những kiến trúc này hiện nay đã bị suy tàn, nhưng đây đó vẫn còn sót lại những mảng điêu khắc mang dấu ấn hoàng kim của các triều đại Chăm Pa huyền thoại. Những đền thờ chính ở Mỹ Sơn thờ một bộ linga hoặc hình tượng của thần Shiva - thần bảo hộ của các triều vua Chăm Pa. Những người cầu nguyện thời trước thường đi vòng quanh tháp theo chiều kim đồng hồ trên một lối nhỏ.
Cụm tháp A (Kalan Mỹ Sơn A1) thờ một bộ Linga, có 6 ngôi đền nhỏ từ A2-A7 đối xứng nhau bao quanh thờ các vị thần phương hướng (trừ 2 hướng Đông, Tây): hướng Đông-thần sấm Indra, hướng Đông Nam-thần lửa Agni, hướng Nam-Diêm vương Yama, hướng Tây-thần bầu trời Varuna, hướng Tây Nam-thần Nirrti, hướng Tây Bắc-thần gió Vayu, hướng Bắc-thần Kuvera, hướng Đông Bắc-thần toàn năng Isána. Tháp A1 có 2 cửa chính đối diện nhau, quay về 2 hướng Đông và Tây. Bao phía ngoài, xa tháp chính A1 hơn, là các tháp phụ tương đối lớn, được ký hiệu từ A8-A12, phân bố trên một mặt bằng vuông vắn.
Đối diện với cụm tháp A, là cụm tháp B (Kalan Mỹ Sơn B1) là cụm tháp trung tâm của Thánh địa Mỹ Sơn.
Mặc dù chịu ảnh hưởng lớn từ Ấn Độ giáo, song biểu tượng của Phật giáo cũng tìm thấy ở Mỹ Sơn, vì đạo Phật Đại Thừa (Mahayana) đã trở thành tín ngưỡng chính của người Chăm vào thế kỷ X. (Một số đền đài đã được xây dựng trong thời gian này, tuy nhiên vào thế kỷ XVII nhiều tòa tháp ở Mỹ Sơn đã được tu sửa và xây dựng thêm) thông tin này không chính xác.
Đền đá
Tại Thánh địa Mỹ Sơn có một đền xây dựng bằng đá, nó cũng là đền đá duy nhất của các di tích Chăm. Văn bia tại Mỹ Sơn cho biết, đền này được trùng tu lần cuối cùng bằng đá vào năm 1234. Nhưng rất tiếc là xây dựng chưa hoàn thành. Khi người Pháp khám phá Mỹ Sơn nó có nền như ngày nay, phía trên là đống gạch khổng lồ mà họ phải dọn dẹp 2 tháng mới xong (theo Vòng tròn Mỹ Sơn, tác giả Parmentier, 1904) Ngày nay, ngôi đền này đã bị sập (có lẽ do bom Mỹ trong chiến tranh Việt Nam, vì ngay sát tháp là một hố bom sâu hoắm vẫn dấu tích) nhưng hệ móng của nó cho thấy nó cao trên 30 m và đây là ngôi đền cao nhất của Thánh địa này. Các tài liệu thu thập được xung quanh khu đền này cho thấy nhiều khả năng đây là vị trí của ngôi đền đầu tiên vào thế kỷ IV.
Bảo tồn
Công việc bảo tồn đầu tiên diễn ra năm 1937 bởi các nhà khoa học người Pháp. Trong giai đoạn từ năm 1937 đến 1938, đền A1 và các đền nhỏ xung quanh nó được trùng tu. Các năm sau, từ năm 1939 đến 1943, các tháp B5, B4, C2, C3, D1, D2 được trùng tu và gia cố lại. Tuy nhiên, nhiều tháp và lăng mộ (bao gồm tổ hợp A với tháp A1 đã từng rất tráng lệ - gồm tháp chính A1 cao 24 mét và 6 tháp phụ xung quanh, bị hủy diệt năm 1969) đã bị hủy diệt trong Chiến tranh Việt Nam.
Phần lớn các đền đài trong các nhóm khu vực trung tâm như B, C và D còn tồn tại, và mặc dù rất nhiều pho tượng, bệ thờ và linga đã bị lấy về Pháp trong thời kỳ thực dân hay gần đây được chuyển tới các viện bảo tàng như Viện bảo tàng Lịch sử Việt Nam, Viện bảo tàng Thành phố Hồ Chí Minh và Bảo tàng Nghệ thuật điêu khắc Chăm Đà Nẵng, vẫn có một viện bảo tàng thứ ba được thiết lập trong 2 ngôi đền với sự trợ giúp của người Đức và Ba Lan để trưng bày các mô hình các lăng mộ và hiện vật còn lại. Ngày 24 tháng 3 năm 2005 tỉnh Quảng Nam đã tổ chức lễ khánh thành nhà trưng bày, giới thiệu di tích Mỹ Sơn với diện tích 5.400 m² với nhà trưng bày chính rộng 1.000 m² ngay lối dẫn vào di tích (khoảng 1 km) do Nhật Bản tài trợ không hoàn lại. Tuy nhiên, hiện nay vẫn còn nhiều lo ngại về tình trạng của các công trình kiến trúc, một số trong đó có khả năng sập đổ. Trong giai đoạn từ năm 2002 đến 2004, Bộ Văn hóa và Thông tin Việt Nam đã chi khoảng 7 tỷ VNĐ (USD 440.000) cho dự án phục chế khẩn cấp Thánh địa Mỹ Sơn; một dự án của UNESCO được hỗ trợ bởi chính phủ Ý với số tiền là USD 800.000 và các cố gắng phục chế có nguồn vốn từ Nhật Bản hiện nay cũng đang góp phần ngăn chặn tình trạng xuống cấp của chúng. Các công việc phục chế tại đây cũng được World Monuments Fund (WMF) góp vốn.
Được công nhận và ghi danh
Di tích quốc gia đặc biệt
Ngày 12 tháng 8 năm 2009, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 1272/QĐ-TTg, quyết định xếp hạng và ghi danh Khu đền tháp Mỹ Sơn vào Danh mục Di tích quốc gia đặc biệt.
Di sản Văn hoá Thế giới
Ngày 4 tháng 12 năm 1999, tại kỳ họp thứ 23 của Uỷ ban Di sản Thế giới, Khu đến tháp Mỹ Sơn đã được UNESCO chính thức vinh danh là Di sản Văn hoá Thế giới theo các tiêu chí (ii) và (iii) cho Di sản Văn hoá, cụ thể:
Tiêu chí (ii): Thể hiện sự trao đổi quan trọng về các giá trị nhân văn, trải dài qua một khoảng thời gian hoặc trong một khu vực văn hoá trên thế giới, về những phát triển trong kiến trúc hoặc công nghệ, nghệ thuật hoành tráng, quy hoạch đô thị hoặc thiết kế cảnh quan;
Tiêu chí (iii): Mang một bằng chứng độc đáo hoặc ít nhất là đặc biệt về một truyền thống văn hoá hoặc một nền văn minh còn tồn tại hoặc đã biến mất.