Quốc gia
quốc gia ở Đông Nam Á
Việt Nam, quốc hiệu đầy đủ là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là một quốc gia nằm ở cực Đông của bán đảo Đông Dương thuộc khu vực Đông Nam Á, giáp với Lào, Campuchia, Trung Quốc, biển Đông và vịnh Thái Lan.
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Nội dung từ bài Wikipedia “Việt Nam”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.
Việt Nam, quốc hiệu đầy đủ là Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, là một quốc gia nằm ở cực Đông của bán đảo Đông Dương thuộc khu vực Đông Nam Á, giáp với Lào, Campuchia, Trung Quốc, biển Đông và vịnh Thái Lan.
Lãnh thổ Việt Nam xuất hiện con người sinh sống từ thời đại đồ đá cũ, khởi đầu với các nhà nước Văn Lang, Âu Lạc. Âu Lạc bị nhà Triệu ở phương Bắc thôn tính vào đầu thế kỷ thứ 2 TCN sau đó là thời kỳ Bắc thuộc kéo dài hơn một thiên niên kỷ. Chế độ quân chủ độc lập được tái lập sau chiến thắng của Ngô Quyền trước nhà Nam Hán, mở đường cho các triều đại độc lập kế tục, nhiều lần chiến thắng trước các cuộc chiến tranh xâm lược từ phương Bắc đồng thời dần mở rộng về phía nam. Thời kỳ Bắc thuộc cuối cùng kết thúc sau chiến thắng trước nhà Minh của nghĩa quân Lam Sơn.
Đến thời cận đại, Việt Nam lần lượt trải qua các giai đoạn Pháp thuộc và Nhật thuộc. Sau khi đánh bại và buộc Nhật Bản đầu hàng, khối Đồng Minh tạo điều kiện cho Pháp thu hồi Liên bang Đông Dương. Kết thúc Thế chiến II, các nước Đồng Minh tiến vào Việt Nam giải giáp quân đội Nhật, bao gồm Anh Quốc, Pháp (ở miền Nam) và Trung Hoa Dân Quốc (ở miền Bắc). Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Việt Minh lãnh đạo ra đời khi Hồ Chí Minh tuyên bố độc lập vào ngày 2 tháng 9 năm 1945 sau thành công của Cách mạng Tháng Tám. Việt Minh chiến thắng Liên hiệp Pháp, bao gồm Quốc gia Việt Nam, trong Chiến tranh Đông Dương lần thứ nhất. Sự kiện này dẫn tới Hiệp định Genève 1954 được ký kết và Việt Nam bị chia cắt thành hai vùng tập kết quân sự, lấy ranh giới là vĩ tuyến 17. Việt Nam Dân chủ Cộng hòa kiểm soát phần phía bắc còn phía nam do Việt Nam Cộng hòa (nhà nước kế tục Quốc gia Việt Nam) kiểm soát và được Hoa Kỳ hậu thuẫn. Xung đột về thống nhất lãnh thổ đã dẫn tới Chiến tranh Việt Nam với sự can thiệp của nhiều nước và kết thúc với chiến thắng của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam cùng sự sụp đổ của Việt Nam Cộng hòa vào năm 1975. Chủ quyền phần phía Nam được chính quyền Cộng hòa miền Nam Việt Nam (do Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam thành lập) giành quyền kiểm soát. Năm 1976, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa miền Nam Việt Nam thống nhất thành Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam.
Một nền kinh tế kế hoạch hóa không hiệu quả, lệnh cấm vận thương mại của phương Tây, cùng chiến tranh với Campuchia và Trung Quốc đã khiến tình trạng khó khăn hơn. Năm 1986, Đảng Cộng sản Việt Nam khởi xướng các cải cách kinh tế và chính trị tương tự cải cách kinh tế của Trung Quốc, đưa đất nước chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Những cải cách này tạo điều kiện cho Việt Nam tái hội nhập vào nền kinh tế thế giới và chính trị quốc tế. Việt Nam là một nước đang phát triển với nền kinh tế có thu nhập trung bình cao. Giới bất đồng chính kiến Việt Nam và một số nước phương Tây chỉ trích Việt Nam tồn tại tình trạng tham nhũng ở mức cao, sự kiểm duyệt, các vấn đề môi trường và hồ sơ nhân quyền yếu kém. Việt Nam là thành viên của nhiều tổ chức quốc tế và liên chính phủ, bao gồm ASEAN, APEC, Phong trào Không liên kết, OIF, và WTO. Việt Nam đã hai lần đảm nhiệm cương vị ủy viên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.
Các nhà nước trong lịch sử Việt Nam có những quốc hiệu khác nhau như Xích Quỷ, Văn Lang, Đại Việt, Đại Nam hay Việt Nam. Chữ Việt Nam (越南) được cho là việc đổi ngược lại của quốc hiệu Nam Việt (南越) thời Triệu Vũ Ðế. Chữ "Việt" 越 đặt ở đầu biểu thị đất Việt Thường, cương vực cũ của nước này, từng được dùng trong các quốc hiệu Đại Cồ Việt (大瞿越) và Đại Việt (大越), là các quốc hiệu từ thế kỷ 10 tới đầu thế kỷ 19. Chữ "Nam" 南 đặt ở cuối thể hiện đây là vùng đất phía nam, là vị trí cương vực, từng được dùng cho quốc hiệu Đại Nam (大南), và trước đó là một cách gọi phân biệt Đại Việt là Nam Quốc (như "Nam Quốc Sơn Hà") với Bắc Quốc là Trung Hoa.
Vua Gia Long nhà Nguyễn chính thức sử dụng quốc hiệu "Việt Nam" từ năm 1804. Sau đó nhà Thanh công nhận Việt Nam là quốc hiệu của nhà Nguyễn. Đặt quốc hiệu là "Việt Nam" để không nhầm với nước Nam Việt, cũng như thể hiện vị trí địa lý nằm ở phía nam Bách Việt. Trùng hợp là trước đó mấy trăm năm, trong Sấm Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm đã dùng tên "Việt Nam" làm tên chính thức, mặc dù khi đó vẫn còn sử dụng quốc hiệu "Đại Việt". Năm 1804, vua Thanh cho án sát sứ Quảng Tây Tề Bố Sâm sang tuyên phong Gia Long làm "Việt Nam quốc vương" (越南國王) mặc dù các vua nhà Nguyễn vẫn theo lệ cũ tự phong "Hoàng đế" (皇帝) cho ngang hàng với vua Trung Quốc.
Tên gọi "Việt Nam" cũng xuất hiện trong tác phẩm Việt Nam vong quốc sử của Phan Bội Châu năm 1905 và trong tên gọi Việt Nam Quốc dân Đảng. Tên gọi "An Nam" cũng có trong thời Pháp thuộc. Năm 1945, Đế quốc Việt Nam ra đời và tiếp tục đặt quốc hiệu "Việt Nam". Sau đó tất cả những nhà nước ở Việt Nam sau năm 1945 đều sử dụng quốc hiệu này.
Trong văn viết tiếng Anh hiện nay, cách viết thông dụng nhất cho tên gọi Việt Nam là Vietnam (viết liền không dấu cách cho từ ghép, là một kiểu Anh hóa tên gọi để phù hợp với cấu trúc từ vựng cũng như chính tả của tiếng Anh), dẫn đến thêm tiếp tố "-ese" để tạo ra tính từ là Vietnamese. Ở Việt Nam tồn tại thêm hai cách viết giữ dấu cách là "Viet Nam" (bỏ dấu) và "Việt Nam" (để đầy đủ dấu theo chữ Quốc ngữ). Điều này có thể nhận thấy trên website của Chính phủ Việt Nam và Bộ Ngoại giao Việt Nam cho phiên bản tiếng Anh trước đây có dùng cả 3 cách: "Vietnam", "Viet Nam" hoặc "Việt Nam". Từ điển tiếng Anh Oxford mới chỉ ghi nhận cách viết Vietnam cho danh từ và Vietnamese cho tính từ, chưa có ghi nhận "Viet Nam" và "Viet Namese". Danh sách liệt kê thành viên trên trang web của Liên Hợp Quốc viết tên quốc gia này là "Viet Nam" trong khi các bài viết tiểu mục thì vẫn viết là "Vietnam". Còn Bộ Ngoại giao Việt Nam và Tổ chức tiêu chuẩn hóa quốc tế (ISO) thì sử dụng "Viet Nam" và quốc hiệu "the Socialist Republic of Viet Nam" như là tên gọi tiêu chuẩn trên các văn bản tiếng nước ngoài, chủ yếu trên các văn bản và văn hóa phẩm tiếng Anh được phát hành bởi Nhà nước Việt Nam. Nhìn chung, cả "Vietnam" hay "Viet Nam" đều được chấp nhận trong tiếng Anh, trong đó "Vietnam" được dùng phổ biến hơn trong các phương tiện truyền thông từ nước ngoài.
Với hầu hết ngôn ngữ khác dùng chữ Latinh như tiếng Tây Ban Nha, tiếng Đức, tiếng Ý,... chủ yếu cũng sử dụng cách viết "Vietnam", và một số ngôn ngữ có cách viết khác như "Vietnã" (tiếng Bồ Đào Nha), "Wietnam" (tiếng Ba Lan), "Vítneam" (tiếng Ireland), tuỳ vào cấu trúc bảng chữ cái Latinh của mỗi ngôn ngữ, nhưng đều viết liền không dấu cách. Các ngôn ngữ khác dùng những hệ chữ viết có họ hàng gần với chữ Latinh như chữ Cyrill hay chữ Hy Lạp cũng thường viết liền không dấu cách để chỉ Việt Nam như "Вьетнам" (tiếng Nga), "Вијетнам" (tiếng Serbia), "Βιετνάμ" (tiếng Hy Lạp).
Các phát hiện khảo cổ học đã chứng minh sự hiện diện của con người trên lãnh thổ Việt Nam ngày nay ngay từ thời kỳ Đồ đá cũ. Những di vật bằng đá được khai quật tại Gia Lai được cho là có niên đại lên tới 780.000 năm trước, dựa trên phát hiện đi kèm về tectit; tuy nhiên giả thuyết này vấp phải nhiều tranh luận vì tectit thường xuất hiện tại các tầng văn hóa khảo cổ thuộc nhiều niên đại khác nhau ở Việt Nam. Hóa thạch Homo erectus có niên đại khoảng 500.000 năm TCN đã được tìm thấy trong các hang động tại các tỉnh Lạng Sơn và Nghệ An ở miền Bắc Việt Nam. Những di cốt hóa thạch cổ nhất của loài Homo sapiens tại Đông Nam Á lục địa có nguồn gốc từ Pleistocen giữa, bao gồm các mảnh răng hóa thạch riêng lẻ tìm thấy ở hang Thẩm Ồm và hang Hùm. Răng hóa thạch của người tinh khôn thuộc Pleistocen muộn đã được phát hiện tại Đống Can, và thuộc Thế Holocen sớm tại Mái đá Điều, Làng Gạo và Làng Cuộm. Các khu vực thuộc lãnh thổ Việt Nam ngày nay cũng từng tham gia vào mạng lưới Con đường ngọc bích trên biển, như những kết quả nghiên cứu khảo cổ học đã xác nhận.
Đến khoảng năm 1000 TCN, sự phát triển của kỹ thuật canh tác lúa nước tại các vùng bãi bồi lưu vực Sông Mã và Sông Hồng đã dẫn tới sự nở rộ của nền Văn hóa Đông Sơn, nổi bật với kỹ nghệ đúc đồng thau tinh xảo để chế tác những chiếc trống đồng kỳ vĩ. Nền văn hóa này đã lan tỏa rộng khắp khu vực Đông Nam Á, bao gồm cả vùng Đông Nam Á hải đảo, trong suốt thiên niên kỷ thứ nhất TCN.
Theo truyền thuyết dân gian, thời kỳ Hồng Bàng của các vị Hùng Vương, khởi lập từ năm 2879 TCN, được xem là nhà nước đầu tiên xuất hiện tại Việt Nam (thuở ban đầu gọi là Xích Quỷ và về sau là Văn Lang). Văn Lang được tạo lập bởi các bộ lạc Lạc Việt, nhiều khả năng là một liên minh đa ngôn ngữ gồm các cộng đồng nói tiếng Nam Á và tiếng Kra-Dai sinh sống tại khu vực Đồng bằng sông Hồng ở miền Bắc Việt Nam.
Năm 257 TCN, vị Hùng Vương cuối cùng bị Thục Phán đánh bại. Ông đã hợp nhất các bộ lạc Lạc Việt và Âu Việt, vốn có nguồn gốc di cư từ miền nam Trung Hoa để lập nên nhà nước Âu Lạc, tự xưng là An Dương Vương.
Năm 179 TCN, viên tướng gốc Hán là Triệu Đà đánh bại An Dương Vương và sáp nhập Âu Lạc vào lãnh thổ Nam Việt. Tuy nhiên, Nam Việt sau đó cũng bị thôn tính vào bản đồ của nhà Hán vào năm 111 TCN sau cuộc chiến tranh xâm lược phương Nam. Dưới ách cai trị của nhà Hán, Nho giáo bắt đầu được truyền bá vào vùng đất này và dần định hình nên các chuẩn mực luân lý xã hội cùng phương thức trị quốc của người Việt. Suốt hơn một thiên niên kỷ tiếp theo, vùng đất nay là miền Bắc Việt Nam phần lớn chìm trong ách đô hộ của các triều đại phong kiến Trung Hoa. Các cuộc nổi dậy giành độc lập thời kỳ đầu như cuộc khởi nghĩa của Hai Bà Trưng và Bà Triệu chỉ giành được thắng lợi nhất thời, dẫu vậy đất nước cũng từng trải qua một thời kỳ độc lập tương đối dài hơn với sự ra đời của nhà nước Vạn Xuân dưới triều nhà Tiền Lý từ năm 544 đến năm 602. Đến đầu thế kỷ thứ 10, miền Bắc Việt Nam đã giành được quyền tự trị thực tế, dù chưa chính thức xưng vương, dưới sự điều hành của họ Khúc.
Vào năm 938 SCN, vị thủ lĩnh người Việt là Ngô Quyền đã đánh tan quân xâm lược Nam Hán trong trận thủy chiến sông Bạch Đằng, chính thức giành lại nền độc lập hoàn toàn cho non sông vào năm 939 sau một thiên niên kỷ Bắc thuộc. Tới thập niên 960, quốc gia phong kiến Đại Cồ Việt rồi tiếp đó là Đại Việt được thiết lập, và xã hội Việt Nam bước vào kỷ nguyên hoàng kim dưới các triều đại Lý và Trần. Dưới sự lãnh đạo của nhà Trần, quân dân Đại Việt đã ba lần đánh bại các cuộc xâm lược quy mô lớn của đế chế Mông Cổ. Cùng lúc đó, nhánh Phật giáo Đại thừa phát triển rực rỡ và trở thành quốc giáo. Sau cuộc Chiến tranh Minh – Đại Ngu (1406–1407) lật đổ nhà Hồ, nền độc lập dân tộc bị gián đoạn trong một thời gian ngắn bởi ách đô hộ của nhà Minh, song đã nhanh chóng được khôi phục bởi Lê Lợi, người sáng lập nên vương triều Hậu Lê. Quốc gia Đại Việt đạt tới đỉnh cao hưng thịnh dưới triều Lê sơ ở thế kỷ 15, đặc biệt là trong thời kỳ trị vì của hoàng đế Lê Thánh Tông (1460–1497). Từ thế kỷ 11 đến thế kỷ 18, lãnh thổ người Việt liên tục được mở rộng về phương nam thông qua tiến trình lịch sử mang tên Nam tiến, từng bước thu phục trọn vẹn vương quốc Chăm Pa và một phần lãnh thổ của Chân Lạp.
Từ thế kỷ 16 trở đi, nội chiến liên miên và những biến động chính trị phức tạp đã bao trùm phần lớn Đại Việt. Ban đầu, nhà Mạc nhận được sự hậu thuẫn từ phương Bắc đã thách thức và tiếm đoạt quyền lực của triều Lê. Sau khi nhà Mạc bị đánh dẹp, vương triều Lê được phục hồi trên danh nghĩa. Dẫu vậy, thực quyền cai trị bị phân chia giữa các chúa Trịnh ở phương Bắc và các chúa Nguyễn ở phương Nam, hai bên đã lao vào cuộc nội chiến huynh đệ tương tàn kéo dài hơn bốn thập kỷ trước khi đi tới thỏa thuận hưu chiến vào thập niên 1670. Đất nước bị chia cắt thành Đàng Ngoài (chúa Trịnh) và Đàng Trong (chúa Nguyễn) từ năm 1600 đến năm 1777. Trong giai đoạn này, các chúa Nguyễn tiếp tục mở rộng bờ cõi xuống vùng Đồng bằng sông Cửu Long, sáp nhập Tây Nguyên cùng phần đất Thủy Chân Lạp tại châu thổ sông Cửu Long. Cục diện phân liệt thế kỷ này chấm dứt khi ba anh em nhà Tây Sơn dấy binh lật đổ chúa Nguyễn ở phía nam rồi tiến ra bắc dẹp tan chúa Trịnh, lập nên triều đại Tây Sơn. Tuy nhiên, thời gian trị vì của họ không kéo dài và sau đó bị lực lượng trung hưng của họ Nguyễn do Nguyễn Ánh lãnh đạo đánh bại. Nguyễn Ánh thống nhất toàn bộ lãnh thổ, thiết lập triều Nguyễn và lên ngôi lấy niên hiệu là Gia Long.
Vào thế kỷ 16, các đoàn hải thuyền của Đế quốc Bồ Đào Nha đã tiến hành thám hiểm dọc bờ biển Việt Nam và được ghi nhận đã dựng một bia đá trên Cù lao Chàm để đánh dấu sự hiện diện. Đến năm 1533, họ bắt đầu cập bến các vùng đồng bằng ven biển Việt Nam song phải rời đi do tình hình chiến sự và loạn lạc ở bản địa. Họ cũng dành ít mối quan tâm đến vùng đất này hơn so với thị trường Trung Hoa và Nhật Bản. Sau khi đã lập thương điếm tại Ma Cao và Nagasaki để mở ra tuyến hải trình sinh lợi Ma Cao – Nhật Bản, người Bồ Đào Nha mới bắt đầu tham gia buôn bán với Hội An. Các thương nhân Bồ Đào Nha và giáo sĩ Dòng Tên dưới cơ chế bảo trợ tôn giáo Padroado đã hoạt động tích cực ở cả hai xứ Đàng Trong và Đàng Ngoài trong thế kỷ 17. Đế quốc thực dân Hà Lan cũng tìm cách tiếp cận Đàng Trong vào năm 1601 nhưng không thể duy trì hiện diện sau nhiều cuộc xung đột vũ trang với cư dân bản xứ. Công ty Đông Ấn Hà Lan chỉ thiết lập được quan hệ thương mại chính thức với Đàng Ngoài vào mùa xuân năm 1637 sau khi rời Dejima ở Nhật Bản nhằm tìm kiếm nguồn hàng tơ lụa. Trong khi đó, nỗ lực đầu tiên của người Anh nhằm lập liên lạc với Hội An vào năm 1613 đã thất bại sau một biến cố xung đột bạo lực liên quan tới Công ty Đông Ấn Anh. Tới năm 1672, người Anh mới thiết lập được thương mại với Đàng Ngoài và được phép cư trú buôn bán tại Phố Hiến.
Từ năm 1615 đến năm 1753, giới thương nhân Pháp cũng tham gia các hoạt động buôn bán tại Việt Nam. Những nhà truyền giáo người Pháp đầu tiên đặt chân đến đây vào năm 1658 dưới hệ thống Padroado của Bồ Đào Nha. Kể từ khi thành lập, Hội Thừa sai Paris thuộc Thánh bộ Truyền bá Đức tin (Propaganda Fide) chủ động gửi các thừa sai sang Việt Nam, đặt chân tới Đàng Trong vào năm 1664 và Đàng Ngoài vào năm 1666. Các giáo sĩ Dòng Đa Minh người Tây Ban Nha tham gia hoạt động truyền giáo tại Đàng Ngoài từ năm 1676, và các tu sĩ Dòng Phanxicô đã hiện diện tại Đàng Trong vào giai đoạn 1719–1834. Triều đình phong kiến Việt Nam ngày càng quan ngại trước các hoạt động truyền đạo Kitô, và sau khi một số giáo sĩ thừa sai Công giáo bị bắt giam, Hải quân Pháp đã can thiệp quân sự vào năm 1843 để giải cứu họ. Bằng một chuỗi các chiến dịch quân sự kéo dài từ năm 1859 đến năm 1885, thực dân Pháp đã từng bước tước bỏ chủ quyền của Việt Nam. Trong trận vây hãm Đà Nẵng năm 1858, quân Pháp nhận được sự chi viện từ Tây Ban Nha (với lực lượng binh lính Tây Ban Nha và người bản địa Philippines xuất thân từ Tổng khu ủy Philippines) và có thể cả một số giáo dân Bắc Kỳ. Sau khi Hiệp ước Sài Gòn 1862 được ký kết, và nhất là sau khi Pháp cưỡng chiếm trọn vẹn sáu tỉnh Nam Kỳ vào năm 1867, tầng lớp sĩ phu phong kiến đã phát động Phong trào Văn Thân, khơi dậy làn sóng bạo lực chống lại các cộng đồng Công giáo khắp Trung Kỳ và Bắc Kỳ.
Nội dung từ bài Wikipedia “Việt Nam”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.