Jakarta (phiên âm tiếng Việt: Gia-các-ta, phát âm tiếng Indonesia: [dʒaˈkarta]), tên đầy đủ là Tỉnh Đặc khu Thủ đô Jakarta (tiếng Indonesia: Propinsi Daerah Khusus Ibukota Jakarta, viết tắt là Propinsi DKI Jakarta hoặc DKI Jakarta), là thủ đô và là thành phố lớn nhất của Indonesia. Trước đây thành phố được biết đến với những cái tên như là Sunda Kelapa, Jayakarta và Batavia. Jakarta tọa lạc trên bờ tây bắc của đảo Java - hòn đảo có dân số đông nhất thế giới, có diện tích 661,52 km² và dân số 10.562.088 người năm 2021. Đây là thành phố đông dân nhất ở khu vực Đông Nam Á và là thủ phủ ngoại giao của khối ASEAN.
Jakarta cũng là một tỉnh của Indonesia. Mặc dù chỉ trải rộng trên 664,01 km2 (256,38 dặm vuông Anh) có diện tích nhỏ nhất so với bất kỳ tỉnh nào của Indonesia, nhưng Jakarta là tỉnh có mật độ dân số cao nhất Indonesia. Vùng đô thị của Jakarta có diện tích lên đến 9.957,08 km2 (3.844,45 dặm vuông), bao gồm các thành phố vệ tinh Bogor, Depok, Tangerang, Nam Tangerang và Bekasi, và có dân số ước tính là 35 triệu vào năm 2021, khiến nó trở thành vùng đô thị lớn nhất ở Indonesia và lớn thứ hai trên thế giới (sau vùng đô thị Tokyo). Tuy nhiên, theo báo cáo Triển vọng Đô thị hóa thế giới năm 2025 của Liên Hợp Quốc, vùng đô thị này với dân số đã vượt 42 triệu người và trở thành vùng đô thị lớn nhất thế giới. Vùng đô thị Jakarta được gọi là Jabotabek và nó bao gồm Vùng Đại đô thị Jakarta-Bandung.
Jakarta đang là thủ đô hiện tại của Indonesia, tuy nhiên do sự quá tải dân số đang gây sức ép lớn lên hệ thống cơ sở hạ tầng, chính phủ Indonesia đang có chủ trương dời đô tới Nusantara trong tương lai.
Tên gọi
Jakarta ngày nay từng mang nhiều tên gọi trong lịch sử. Dưới đây là danh sách các tên được sử dụng trong thời gian tồn tại của thành phố:
- Sunda Kelapa (397–1527)
- Jayakarta (1527–1619)
- Batavia (1619–1942)
- Djakarta (1942–1972)
- Jakarta (1972–nay)
Tên 'Jakarta' có nguồn gốc từ từ Jayakarta (Devanagari: जयकर्त) cuối cùng bắt nguồn từ tiếng Phạn जय jaya (chiến thắng), và कृत krta (hoàn thành, đạt được), do đó Jayakarta được dịch là "thắng lợi", "nhiệm vụ hoàn thành" hoặc "chiến thắng huy hoàng". Nó được đặt tên theo đội quân Hồi giáo của Fatahillah đã đánh bại thành công và đánh đuổi thực dân Bồ Đào Nha ra khỏi thành phố vào năm 1527. Trước khi được gọi là Jayakarta, thành phố được gọi là "Sunda Kelapa". Tomé Pires, một nhà bào chế thuốc người Bồ Đào Nha đã viết tên thành phố trên kiệt tác của mình là Jacatra hoặc Jacarta trong chuyến hành trình tới Đông Ấn.
Vào thế kỷ 17, thành phố được biết đến với cái tên "Koningin van het Oosten" (Nữ hoàng Phương Đông), một cái tên được đặt cho vẻ đẹp đô thị của các con kênh, dinh thự và cách bố trí trật tự của thành phố ở trung tâm Batavia. Sau khi mở rộng về phía nam vào thế kỷ 19, biệt danh này gắn liền với các vùng ngoại ô hơn (ví dụ: Menteng và khu vực xung quanh Quảng trường Merdeka), với những con đường rộng, không gian xanh và biệt thự. Trong thời kỳ bị phát xít Nhật Bản chiếm đóng, thành phố được đổi tên sang tiếng Nhật thành Jakaruta Tokubetsu-shi (ジャカルタ特別市, Thành phố đặc biệt Jakarta).
Lịch sử
Thời trước thuộc địa
Khu vực bờ biển phía tây bắc Java bao gồm Jakarta là địa điểm của nền văn hóa Buni thời tiền sử phát triển rực rỡ từ năm 400 trước Công nguyên đến năm 100 sau Công nguyên. Khu vực trong và xung quanh Jakarta hiện đại là một phần của vương quốc Tarumanagara của người Sunda vào thế kỷ thứ 4, một trong những vương quốc Hindu lâu đời nhất ở Indonesia. Khu vực Bắc Jakarta xung quanh Tugu trở thành khu định cư đông dân vào đầu thế kỷ thứ 5. Dòng chữ Tugu (có lẽ được viết vào khoảng năm 417 sau Công nguyên) được phát hiện tại thôn Batutumbuh, làng Tugu, Koja, Bắc Jakarta, đề cập rằng Vua Purnawarman của Tarumanagara đã tiến hành các công trình thủy lợi; dự án tưới tiêu nước sông Chandrabhaga và sông Gomati gần kinh đô của ông. Sau sự suy tàn của vương quốc Tarumanagara, các lãnh thổ của nó, bao gồm khu vực Jakarta, trở thành một phần của Vương quốc Sunda theo đạo Hindu. Từ thế kỷ thứ 7 đến đầu thế kỷ 13, cảng Sunda thuộc đế quốc hàng hải Srivijaya. Theo nguồn tài liệu Trung Quốc, Chu Phiên Chí, được viết vào khoảng năm 1225, Triệu Nhữ Quát đã kể vào đầu thế kỷ 13 rằng Srivijaya vẫn cai trị Sumatra, bán đảo Mã Lai và phía tây Java (Sunda). Nguồn cũng cho biết cảng Sunda có vị trí chiến lược và đang phát triển mạnh, đồng thời đề cập đến hạt tiêu từ Sunda là một trong những loại hạt tiêu có chất lượng tốt nhất. Người dân làm nông nghiệp và nhà của họ được dựng trên cọc gỗ. Khu vực bến cảng được gọi là Sunda Kelapa, và đến thế kỷ 14, nó là một thương cảng quan trọng của Vương quốc Sunda.
Đội tàu châu Âu đầu tiên đã đến đây năm 1513 gồm bốn con tàu Bồ Đào Nha từ Malacca. Malacca bị Alfonso d'Albuquerque xâm lược năm 1511 khi thực dân Bồ Đào Nha tìm kiếm gia vị và đặc biệt là hồ tiêu. Mối quan hệ giữa vương quốc Sunda và người Bồ Đào Nha được tăng cường khi một người Bồ Đào Nha khác tên là Enrique Leme viếng thăm Sunda với ý định tặng quà. Ông ta đã được đón tiếp nồng nhiệt năm 1522, và nhờ đó, người Bồ Đào Nha đã được cấp phép xây kho và mở rộng pháo đài ở Kalapa (tên của vị trí). Đây được những cư dân Sunda xem như sự củng cố địa vị của họ chống lại các đội quân Hồi Giáo đang có thế lực tăng lên của Sultanate (vương quốc Hồi Giáo) Demak ở Trung Java.
Năm 1527, những đội quân Hồi Giáo đến từ Cirebon và Demak dưới sự lãnh đạo của Fatahillah đã tấn công Vương quốc Sunda. Vua Sunda đã mong đợi người Bồ Đào Nha đến cứu viện và giúp ông đẩy lùi quân đội của Fatahillah, do một hiệp ước đã được ký kết giữa Sunda và người Bồ Đào Nha. Tuy nhiên, quân đội Fatahillah đã đánh bại cả liên minh vương quốc-thực dân và chiếm được Sunda Kelapa ngày 22 tháng 6 năm 1557. Fatahillah đã quyết định đổi tến "Sunda Kelapa" thành "Jayakarta" ("Chiến thắng huy hoàng").
Người theo Sultan Banten (vị trí của Jayakarta), hoàng tử Jayawikarta, cũng góp phần chính trong lịch sử phát triển của Jakarta. Năm 1596, nhiều tàu của Hà Lan đã đến Jayakarta với ý định buôn bán gia vị, gần giống như người Bồ Đào Nha trước đây. Năm 1602, chuyến đi đầu tiên của Công ty Đông Ấn Anh, dưới quyền chỉ huy của Sir James Lancaster, đã đến Aceh và giương buồm đi Bantam nơi ông ta đã được phép xây đồn trạm và đã trở thành trung tâm mậu dịch của đế quốc Anh tại Indonesia cho đến năm 1682. Trong trường hợp này, hoàng tử Jayawikarta đã xem sự hiện diện của người Hà Lan ở khu vực này là một mầm họa do người Hà Lan trước đó đã xây nhiều căn cứ quân sự. Hoàng tử Jayawikarta rõ ràng trước đó cũng đã có mối liên hệ với người Anh và đã cho phép họ xây nhiều bản doanh trực tiếp ngang qua các tòa nhà của người Hà Lan năm 1615. Khi các mối quan hệ giữa Hoàng tử Jayawikarta và người Hà Lan sau đó xấu đi, những người lính của ông đã tấn công pháo đài của Hà Lan với hai tòa nhà chính, Nassau và Mauritus. Nhưng ngay cả được sự trợ giúp của 15 tàu chiến từ Anh, quân đội của Hoàng tử Jayakarta cũng không thể đánh bại người Hà Lan vì Jan Pieterszoon Coen (J.P. Coen) đã đến Jayakarta vừa kịp lúc, đẩy lui tàu Anh và đốt cháy các đồn trạm buôn của người Anh.
Thời kỳ thuộc địa
Mọi việc đã thay đổi đối với Hoàng tử Jayawikarta khi Sultan (vương quốc Hồi Giáo) Banten phái lính và triệu mời ông đến để thiết lập mối quan hệ gần gũi với người Anh mà không có sự chấp thuận của chính quyền Banten. Quan hệ giữa cả Hoàng tử Jayawikarta và người Anh với chính quyền Banten trở nên xấu hơn và dẫn đến việc hoàng tử quyết định dời đến Tanara, một nơi nhỏ ở Banten, cho đến khi ông qua đời. Điều này giúp người Hà Lan thiết lập quan hệ gần gũi với Banten. Năm 1619, người Hà Lan đổi tên khu vực Jakarta ngày nay thành "Batavia", và duy trì cái tên này cho đến năm 1942.
Các cơ hội thương mại trong thành phố đã thu hút người bản địa và đặc biệt là người Hoa và người nhập cư Ả Rập. Sự gia tăng dân số đột ngột này đã tạo ra gánh nặng cho thành phố. Căng thẳng gia tăng khi chính quyền thuộc địa cố gắng hạn chế người Hoa di cư thông qua trục xuất. Sau một cuộc nổi dậy, 5.000 người Trung Quốc đã bị tàn sát bởi người Hà Lan và người bản địa vào ngày 9 tháng 10 năm 1740, và năm sau, cư dân Trung Quốc được chuyển đến Glodok bên ngoài các bức tường thành. Vào đầu thế kỷ 19, khoảng 400 người Ả Rập và người Moor sống ở Batavia, con số này ít thay đổi trong những thập kỷ sau đó. Trong số các mặt hàng được giao dịch có vải, chủ yếu là bông, batik và quần áo được mặc bởi các cộng đồng Ả Rập.
Thành phố bắt đầu mở rộng xa hơn về phía nam do dịch bệnh vào năm 1835 và 1870 buộc cư dân phải rời khỏi cảng. Koningsplein, nay là Quảng trường Merdeka được hoàn thành vào năm 1818, khu định cư ở Menteng được khởi công vào năm 1913, và Kebayoran Baru là khu dân cư cuối cùng do người Hà Lan xây dựng. Đến năm 1930, Batavia có hơn 500.000 cư dân, trong đó có 37.067 người châu Âu.
Vào ngày 5 tháng 3 năm 1942, quân Nhật chiếm được Batavia từ sự kiểm soát của Hà Lan, và thành phố được đổi tên là Jakarta (Thành phố đặc biệt Jakarta (ジャカルタ特別市, Jakaruta tokubetsu-shi), dưới tình trạng đặc biệt được gán cho thành phố). Sau chiến tranh, tên theo tiếng Hà Lan Batavia lại được quốc tế công nhận cho đến khi Indonesia giành được độc lập hoàn toàn từ Hà Lan vào ngày 27 tháng 12 năm 1949. Khi đó, thành phố Batavia được đổi tên lại thành là "Jakarta" (một cách viết ngắn của Jayakarta), chính thức được tuyên bố là thủ đô quốc gia của Indonesia.
Thời kỳ độc lập
Sau chiến tranh thế giới thứ hai, chính quyền Cộng hòa Indonesia đã rút khỏi Jakarta khi thành phố này bị chiếm bởi quân Đồng Minh trong lúc đang tham gia Cách mạng Dân tộc Indonesia và tạm thời dời thủ đô đến Yogyakarta. Năm 1950, khi độc lập được bảo đảm, Jakarta lại một lần nữa trở thành thủ đô của quốc gia. Tổng thống sáng lập nước cộng hòa Indonesia, Sukarno, dự định biến Jakarta trở thành một thành phố quốc tế lớn, và đẩy mạnh các dự án lớn do chính phủ tài trợ với kiến trúc quốc gia và chủ nghĩa hiện đại công khai. Các dự án bao gồm một đường cao tốc, đại lộ chính (Jalan MH Thamrin-Sudirman), tượng đài như Đài tưởng niệm Monas, khách sạn, trung tâm mua sắm và tòa nhà quốc hội mới. Tháng 10 năm 1965, Jakarta là nơi xảy ra cuộc đảo chính bất khả chiến bại, trong đó 6 vị tướng hàng đầu bị giết hại, làm tràn ngập bạo lực chống chủ nghĩa cộng sản, trong đó nửa triệu người đã bị giết, trong đó có nhiều người Hoa. Đây là khởi đầu cho Lệnh Mới của tổng thống Suharto.
Năm 1966, Jakarta được tuyên bố là "vùng đặc biệt" (daerah khusus ibukota), do đó đạt được một trạng thái tương đương với một tỉnh. Trung tướng Ali Sadikin nắm chức tỉnh trưởng từ giữa những năm 1960 bắt đầu "Trật Tự Mới" cho đến năm 1977; ông khôi phục đường sá và cầu, khuyến khích nghệ thuật, xây dựng một số bệnh viện, và một số lượng lớn các trường mới. Ông cũng giải toả những người sống ở khu ổ chuột cho các dự án phát triển mới - một số vì lợi ích của gia đình Suharto - và cố gắng loại bỏ xe kéo và cấm người bán hàng rong. Ông bắt đầu kiểm soát di cư đến thành phố để ngăn chặn tình trạng quá tải và nghèo đòi. Đầu tư nước ngoài góp phần vào sự bùng nổ bất động sản làm thay đổi bộ mặt của thành phố.
Sự phát triển bùng nổ đã kết thúc với cuộc khủng hoảng tài chính châu Á 1997, đưa Jakarta trở thành trung tâm của bạo lực, phản đối và vận động chính trị. Sau 32 năm cầm quyền, sự ủng hộ của Tổng thống Suharto bắt đầu suy yếu. Căng thẳng đã lên đến đỉnh điểm khi bốn sinh viên bị các lực lượng an ninh bắn chết tại Đại học Trisakti; bốn ngày bạo loạn và bạo lực xảy ra đã làm 1.200 người chết và 6.000 tòa nhà bị phá hủy. Phần lớn các cuộc bạo loạn nhắm vào người Indonesia gốc Hoa. Sau đó, Suharto đã từ chức tổng thống, và Jakarta vẫn là trọng tâm của sự thay đổi dân chủ ở Indonesia.
Các vụ đánh bom liên quan đến Jemaah Islamiah xảy ra gần như hàng năm ở thành phố từ năm 2000 đến 2005, với một vụ khác vào năm 2009. Vào tháng 8 năm 2007, Jakarta tổ chức cuộc bầu cử đầu tiên để chọn một thống đốc như một phần của chương trình phân cấp toàn quốc cho phép bầu cử địa phương trực tiếp ở một số khu vực. Trước đây, các thống đốc được bầu bởi cơ quan lập pháp của thành phố.
Trong nhiệm kỳ của tổng thống Joko Widodo, chính phủ đã thông qua kế hoạch dời thủ đô của Indonesia về Đông Kalimantan.
Giữa năm 2016 và 2017, một loạt vụ tấn công khủng bố đã làm rung chuyển Jakarta với nhiều cảnh đánh bom liều chết và xả súng. Do bị nghi ngờ có liên hệ với vụ khủng bố này, nhà nước Hồi giáo tự xưng IS, thủ phạm do Abu Bakr al-Baghdadi đứng đầu đã lên tiếng nhận trách nhiệm về các vụ tấn công kể trên.
Hành chính
Về mặt chính thức, Jakarta không phải là một thành phố mà là một tỉnh với tư cách đặc biệt là thủ đô của Indonesia. Jakarta gồm năm thành phố (kotamadya) và một huyện. Jakarta được quản lý như nhiều tỉnh khác của Indonesia. Đứng đầu bộ máy hành pháp Jakarta là tỉnh trưởng. Còn mỗi thành phố của nó được đứng đầu bởi một thị trưởng. Đứng đầu mỗi huyện là một huyện trưởng.
Các khu vực của Jakarta: