Marco Polo đến triều đình Hốt Tất Liệt

Năm 1271, chàng trai Marco Polo rời Venezia cùng cha và chú, lên đường tới triều đình hoàng đế Mông Cổ Hốt Tất Liệt. Ba năm rưỡi sau họ mới tới nơi, ở lại khoảng mười bảy năm, rồi theo đường biển và qua Ba Tư về nhà năm 1295. Nhiều chặng đường của họ đến nay vẫn chưa rõ, và có học giả nghi ngờ một phần câu chuyện của Marco; những chặng chỉ là phỏng đoán được vẽ mờ.

1. 1

   Venezia

   1271 · Lên đường

   Năm 1271, Marco, khi ấy khoảng mười bảy tuổi, rời Venezia cùng cha là Niccolò và chú là Maffeo, hai người từng đến triều đình Hốt Tất Liệt và đã hứa sẽ quay lại.

   “Thế là họ rời Venezia, đem theo Mark, đi thẳng trở lại Acre, nơi họ gặp vị đặc sứ mà chúng tôi đã nói tới.”

   Nguyên văn: “So they set out from Venice, taking Mark along with them, and went straight back to Acre, where they found the Legate of whom we have spoken.”

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Cộng hòa Venezia (gần đó)

   Nguồn cho Venezia

   • Marco Polo (Wikipedia, en)
   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo, 3rd ed. by Henri Cordier (1903), vol. 1, Prologue, ch. 10
2. 2

   Acre (Akko)

   1271 · Đường biển, 2.600 km

   Ở Acre, miền Đất Thánh, đặc sứ của Toà Thánh là Tedaldo Visconti trao cho họ thư gửi Đại hãn, và họ lên Jerusalem lấy dầu thắp ở Mộ Thánh, như Hốt Tất Liệt đã dặn.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Vương quốc Jerusalem

   Nguồn cho Acre (Akko)

   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 10
   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Marco Polo (Wikipedia, en)
3. 3

   Ayas (Laiazzo)

   1271 · Đường biển, 440 km

   Tại Ayas, hải cảng của vương quốc Tiểu Armenia, họ nghe tin Tedaldo được bầu làm Giáo hoàng Grêgôriô X. Họ đi thuyền trở lại Acre nhận thư của ngài cùng hai tu sĩ Dòng Đa Minh, rồi khoảng tháng 11 năm 1271 lại khởi hành từ Acre, nhưng tới Ayas thì hai tu sĩ sợ quân của sultan Mamluk Baybars nên bỏ về.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Vương quốc Kilikia (gần đó)

   Nguồn cho Ayas (Laiazzo)

   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 11–12, and Introduction, § 19
   • britannica.com/biography/Marco-Polo
4. 4

   Hormuz

   khoảng 1272 · Đường bộ, 2.800 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Họ băng qua Armenia và Ba Tư, có lẽ qua Erzurum và Tabriz vào đầu năm 1272, dù Yule cho rằng họ đi qua Baghdad rồi xuôi vịnh Ba Tư, và tới Hormuz, định đi thuyền sang Trung Hoa. Không dám liều đi những con thuyền ở đây, họ quay lên phía bắc, đi đường bộ.

   “Thuyền của họ thật tồi tàn, nhiều chiếc bị mất; vì chúng không có đinh sắt, chỉ được khâu lại bằng dây bện từ xơ dừa.”

   Nguyên văn: “Their ships are wretched affairs, and many of them get lost; for they have no iron fastenings, and are only stitched together with twine made from the husk of the Indian nut.”

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Hormuz

   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Introduction, § 19 and note 13; Book 1, ch. 19
   • Marco Polo (Wikipedia, en)
5. 5

   Balkh

   khoảng 1272 · Đường bộ, 1.700 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Từ Hormuz họ trở ngược qua Kerman, vượt các sa mạc vào Khorasan, rồi qua Sheberghan tới Balkh. Marco gọi đây là một thành phố lớn và đẹp, từng lớn hơn nhiều, nay bị quân Mông Cổ và các dân tộc khác tàn phá.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Balkh

   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 20–27
6. 6

   Badakhshan

   khoảng 1272 – khoảng 1273 · Đường bộ, 340 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Badakhshan, xứ núi có hồng ngọc balas và đá lapis lazuli, khiến các lữ khách ưa thích, và họ ở lại khoảng một năm. Marco kể ông đã ốm cho tới khi được khuyên lên vùng núi cao, nơi khí trời chữa lành cho ông.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Badakhshan

   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 29
7. 7

   Cao nguyên Pamir

   khoảng 1273 · Đường bộ, 310 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Ngược thung lũng Wakhan, họ lên tới vùng bình nguyên cao mà Marco gọi là Pamier, mười hai ngày ngựa đi không một nóc nhà, không một ngọn cỏ. Họ vượt dãy Pamir theo đường nào thì không ai biết.

   “Vùng này cao và lạnh đến mức chẳng thấy cả chim bay. Tôi cũng phải kể rằng vì cái lạnh khắc nghiệt ấy, lửa không cháy sáng, không toả nhiều hơi nóng như thường, và nấu thức ăn cũng không chín được bằng.”

   Nguyên văn: “The region is so lofty and cold that you do not even see any birds flying. And I must notice also that because of this great cold, fire does not burn so brightly, nor give out so much heat as usual, nor does it cook food so effectually.”

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Cao nguyên Pamir

   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 32
   • britannica.com/biography/Marco-Polo
8. 8

   Kashgar

   khoảng 1273 · Đường bộ, 320 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Xuống sườn bên kia dãy núi, họ tới Kashgar, trên trục chính của Con đường tơ lụa. Marco tả những khu vườn, vườn nho, ruộng bông nơi đây, và những thương nhân của xứ này đi buôn khắp thế gian.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Kashgar

   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 33
9. 9

   Hoà Điền (Khotan)

   khoảng 1274 · Đường bộ, 440 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

   Có lẽ họ đi theo chuỗi ốc đảo men rìa nam sa mạc Taklamakan, qua Yarkand tới Hoà Điền, xứ của bông, vườn nho và vườn tược, nơi theo Marco người dân sống bằng buôn bán và nghề thủ công, chẳng phải là lính.

   Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

   Nguồn cho Hoà Điền (Khotan)

   • britannica.com/biography/Marco-Polo
   • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 35–36
10. 10

    Lop (Nhược Khương)

    khoảng 1274 · Đường bộ, 760 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Lop, thị trấn mà Marco đặt ở rìa sa mạc lớn, có lẽ nay là Nhược Khương (Charkhlik). Các đoàn lữ hành nghỉ ở đây một tuần, chất lương ăn đủ một tháng rồi mới lên đường vượt cát.

    “Sa mạc này dài đến nỗi người ta bảo phải đi ngựa hơn một năm mới hết từ đầu này sang đầu kia. Còn ở đây, chỗ nó hẹp nhất, cũng phải mất một tháng mới vượt qua.”

    Nguyên văn: “The length of this Desert is so great that ’tis said it would take a year and more to ride from one end of it to the other. And here, where its breadth is least, it takes a month to cross it.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Lop (Nhược Khương)

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 37–39
    • Ruoqiang Town (Wikipedia, en)
    • britannica.com/biography/Marco-Polo
11. 11

    Sa Châu (Đôn Hoàng)

    khoảng 1274 · Đường bộ, 570 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Một tháng băng qua sa mạc đưa họ tới Sa Châu, nay là Đôn Hoàng, ở rìa xứ mà Marco gọi là Tangut. Trước đó họ chủ yếu đi giữa những người Hồi giáo; giờ họ bước vào một vùng đất phần lớn theo đạo Phật.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Sa Châu (Đôn Hoàng)

    • britannica.com/biography/Marco-Polo
    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Book 1, ch. 39–40
12. 12

    Thượng Đô

    khoảng 1275 · Đường bộ, 2.000 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Qua Túc Châu, Cam Châu và Ninh Hạ, họ tới cung điện mùa hè của Hốt Tất Liệt ở Thượng Đô vào năm 1275, hoặc có thể 1274, dâng ngài thư của Giáo hoàng cùng dầu thánh từ Jerusalem. Hốt Tất Liệt đón chàng Marco trẻ tuổi vào phục vụ triều đình.

    “Chuyến trở lại với Đại hãn kéo dài ròng rã ba năm rưỡi, vì thời tiết xấu và cái lạnh khắc nghiệt họ gặp trên đường.”

    Nguyên văn: “Their journey back to the Kaan occupied a good three years and a half, owing to the bad weather and severe cold that they encountered.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Thượng Đô

    • britannica.com/biography/Marco-Polo
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 13–14
13. 13

    Đại Đô (Khanbaliq)

    khoảng 1275 – khoảng 1290 · Đường bộ, 270 km

    Suốt khoảng mười bảy năm, nhà Polo phục vụ Hốt Tất Liệt, vị hoàng đế đóng đô ở Đại Đô, nay thuộc Bắc Kinh. Marco kể ông được cử đi sứ khắp đế quốc, tới Vân Nam, tới Chăm Pa năm 1285 và tới Ấn Độ; các học giả đến nay vẫn tranh luận ông giữ chức vị cao đến đâu và có tận mắt thấy mọi điều ông tả hay không.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Đại Đô (Khanbaliq)

    • Marco Polo (Wikipedia, en)
    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Introduction, § 20
    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 2, Book 3, ch. 5 (Chamba)
14. 14

    Tuyền Châu (Zayton)

    khoảng 1291 · Đường bộ, 1.800 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Cuối cùng Hốt Tất Liệt cũng cho họ đi, để hộ tống nàng Kököchin, người được chọn làm vợ cho Arghun, vua Mông Cổ cai trị Ba Tư. Đoàn thuyền mành của họ giương buồm rời Tuyền Châu vào cuối năm 1290 hoặc đầu năm 1291; Yule thì cho là đầu năm 1292.

    “Và tôi cam đoan với các ngài rằng cứ một thuyền hồ tiêu tới Alexandria hay nơi khác để sang xứ Kitô giáo, thì có một trăm thuyền như thế, thậm chí hơn, cập bến cảng Tuyền Châu này; vì đây là một trong hai hải cảng buôn bán lớn nhất thế gian.”

    Nguyên văn: “And I assure you that for one shipload of pepper that goes to Alexandria or elsewhere, destined for Christendom, there come a hundred such, aye and more too, to this haven of Zayton; for it is one of the two greatest havens in the world for commerce.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Tuyền Châu (Zayton)

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 17–18, and Introduction, § 21
    • The Travels of Marco Polo (Wikipedia, en)
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
15. 15

    Samudra, đảo Sumatra

    khoảng 1291 · Đường biển, 4.000 km

    Sau chừng ba tháng lênh đênh, đoàn thuyền tới Sumatra, nơi Marco gọi là Java Nhỏ, và nằm lại năm tháng ở vương quốc Samara, nay là Samudra, chờ gió thuận để đi tiếp.

    “Và ở vương quốc ấy, ngài Marco Polo bị thời tiết giữ chân năm tháng, chẳng cho ông đi tiếp.”

    Nguyên văn: “And in that kingdom Messer Marco Polo was detained five months by the weather, which would not allow of his going on.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Samudera Pasai Sultanate

    Nguồn cho Samudra, đảo Sumatra

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 2, Book 3, ch. 10
    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18, and Introduction, note 19
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
16. 16

    Kayal, bờ biển Maabar

    khoảng 1292 · Đường biển, 2.300 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Vượt vịnh Bengal, có lẽ họ vòng qua Tích Lan tới Maabar, bờ biển đông nam Ấn Độ mà Marco tả rất kỹ. Sách không kể họ ghé những bến nào; Yule cho rằng họ dừng ở Tích Lan và Kayal, rồi chờ hết mùa gió tiếp theo ở một hải cảng Ấn Độ.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Pandya Empire

    Nguồn cho Kayal, bờ biển Maabar

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Introduction, note 19
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
17. 17

    Hormuz

    khoảng 1293 · Đường biển, 3.300 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Sau mười tám tháng nữa trên biển Ấn Độ, họ lên bờ ở Hormuz, và có lẽ tại đây mới hay tin Arghun đã chết. Trong sáu trăm người đã xuống thuyền, không kể thuỷ thủ, theo một bản chép tay chỉ còn mười tám người, theo bản khác chỉ còn tám.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Mông Cổ

    Nguồn cho Hormuz

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18, notes 5–6, and Introduction, note 20
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
18. 18

    Tabriz

    khoảng 1294 · Đường bộ, 1.700 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Họ trao nàng Kököchin cho Ghazan, con trai Arghun, người cưới nàng làm vợ, rồi ở lại vài tháng tại triều đình của Gaykhatu, em trai Arghun, mà theo Yule có lẽ là ở Tabriz. Lúc họ từ biệt, nàng Kököchin đã khóc.

    “Và khi ba vị sứ giả từ biệt nàng để trở về xứ sở, nàng đã khóc vì buồn phải chia tay.”

    Nguyên văn: “And when the three Ambassadors took leave of that Lady to return to their own country, she wept for sorrow at the parting.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Hãn quốc Y Nhi

    Nguồn cho Tabriz

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18, note 6, and Introduction, §§ 21–22
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
19. 19

    Trebizond (Trabzon)

    khoảng 1295 · Đường bộ, 660 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)

    Những thẻ bài bằng vàng của Gaykhatu giúp họ có ngựa, lương thực và thường có tới hai trăm kỵ binh hộ tống suốt đường tới Trebizond bên bờ Biển Đen. Theo bản của Ramusio, dọc đường họ nghe tin Hốt Tất Liệt đã qua đời.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Trapezous (gần đó)

    Nguồn cho Trebizond (Trabzon)

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18 and note 7
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
20. 20

    Constantinopolis

    khoảng 1295 · Đường biển, 980 km

    Từ Trebizond họ đi thuyền tới Constantinopolis, thành phố mà Niccolò và Maffeo đã rời đi năm 1260 trong chuyến đầu tiên sang phương Đông. Yule cho rằng có thể họ đã dừng lại đây một thời gian.

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Đông La Mã (gần đó)

    Nguồn cho Constantinopolis

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18, and Introduction, note 22
    • Marco Polo (Wikipedia, en)
21. 21

    Venezia

    1295 · Đường biển, 2.400 km

    Qua Negropont, họ về tới Venezia năm 1295, sau hai mươi bốn năm xa nhà. Vài năm sau, trong nhà tù ở Genova, Marco kể lại những chuyến đi của mình cho Rustichello da Pisa, người chép thành cuốn sách nay gọi là Marco Polo du ký.

    “Từ biệt Kiacatu, họ đi ngày này qua ngày khác cho tới Trebizond, từ đó tới Constantinopolis, từ Constantinopolis tới Negropont, và từ Negropont về Venezia. Ấy là vào năm 1295 kể từ khi Chúa giáng sinh.”

    Nguyên văn: “Having left Kiacatu they travelled day by day till they came to Trebizond, and thence to Constantinople, from Constantinople to Negropont, and from Negropont to Venice. And this was in the year 1295 of Christ’s Incarnation.”

    Ai cai trị nơi này khi ấy: Cộng hòa Venezia (gần đó)

    Nguồn cho Venezia

    • Henry Yule (tr.), The Book of Ser Marco Polo (1903), vol. 1, Prologue, ch. 18
    • Marco Polo (Wikipedia, en)