Chuyến đi
1624 – 1630 · 9 chặng dừng · 4.800 km
Đang tải bản đồ…
Alexandre de Rhodes, giáo sĩ Dòng Tên người Avignon, sống phần lớn những năm 1624 đến 1630 ở hai xứ của người Việt thời ấy: Đàng Trong của các chúa Nguyễn và Đàng Ngoài của các chúa Trịnh. Ông học tiếng Việt với Francisco de Pina, về sau cho in cuốn từ điển tiếng Việt đầu tiên, viết bằng chữ cái Latinh, thứ chữ về sau thành chữ Quốc ngữ ngày nay. Các đoạn trích lấy từ chính hồi ký của ông, do chúng tôi dịch.
tháng 12 năm 1624 · Lên đường
Ông vốn được định sang Nhật Bản, nhưng cuộc bách hại đã đóng cửa xứ ấy với các giáo sĩ. Tháng 12 năm 1624, Dòng Tên ở Ma Cao cử ông sang Đàng Trong, đất của các chúa Nguyễn, cùng cha giám sát Gabriel de Mattos, bốn linh mục khác và một người Nhật đọc được chữ Hán.
Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Tây Ban Nha
tháng 12 năm 1624 · Đường biển, 890 km
Rời Ma Cao mười chín ngày, họ tới Đàng Trong, cập bến Hội An, và gặp Francisco de Pina, người đã thông thạo tiếng nói xứ này. Nghe thứ tiếng toàn những thanh điệu ấy, ban đầu de Rhodes mất hết hy vọng có ngày học được.
“Riêng tôi, xin thú thật rằng khi tới Đàng Trong, nghe người bản xứ nói chuyện, nhất là đàn bà, tôi ngỡ như nghe chim ríu rít, và tôi mất hết hy vọng có ngày học được thứ tiếng ấy.”Nguyên văn: “Pour moi, je vous avoue que quand je fus arrivé à la Cochinchine, et que j'entendais parler les naturels du pays, particulièrement les femmes, il me semblait d'entendre gazouiller des oiseaux, et je perdais l'espérance de la pouvoir jamais apprendre.”
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Nguyễn
1625 – tháng 7 năm 1626 · Đường sông, 10 km
Năm 1625 ông làm việc bên Pina ở xứ mà ông gọi là Cham, tức Quảng Nam, có dinh trấn đặt ở Thanh Chiêm, nơi Pina từng sống. Một cậu bé dạy ông các thanh điệu trong ba tuần; bốn tháng sau ông đã nghe được xưng tội, sáu tháng sau thì giảng bằng tiếng Việt. Tháng 12 năm ấy Pina chết đuối.
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Nguyễn
1626 · Đường sông, 900 km
Giáo sĩ Dòng Tên Giuliano Baldinotti từ Đàng Ngoài về, xin gửi tới một cha nói được với dân ở đó, và de Rhodes được chọn vì ông biết tiếng Việt. Vì Trịnh và Nguyễn đang đánh nhau, ông không thể đi thẳng ra bắc, nên tháng 7 năm 1626 ông về Ma Cao trước.
Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Tây Ban Nha
19 tháng 3 năm 1627 · Đường biển, 1.100 km
Ngày 12 tháng 3 năm 1627, ông rời Ma Cao cùng Pedro Marques; sau tám ngày gặp bão, họ cập bến Cửa Bạng ở Thanh Hoá, nơi ông đặt tên là cảng Thánh Giuse. Chúa Trịnh Tráng đang cầm quân vào đánh chúa Nguyễn, bảo họ chờ ở Thanh Hoá; trong hai tháng ấy họ rửa tội cho hai trăm người.
“Tôi liền rao bán món hàng của tôi, bảo họ rằng tôi có một thứ hàng quý hơn và rẻ hơn mọi thứ hàng khác, ai muốn tôi cho không: ấy là đạo thật, là đường thật dẫn tới hạnh phúc. Nhân đó tôi giảng cho họ một bài ngắn, vì trong tiếng của họ cùng một chữ Danc vừa có nghĩa là đạo, vừa có nghĩa là đường.”Nguyên văn: “Je commençai aussitôt à leur débiter la mienne, et à leur dire que j'avais une marchandise plus précieuse et à meilleur marché que toutes les autres, que je la donnais pour rien à qui la voudrait, que c'était la vraie loi, et le vrai chemin du bonheur ; je leur fis sur cela un petit sermon, parce que le même mot Danc signifie en leur langue, et loi, et chemin.”
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Trịnh
2 tháng 7 năm 1627 – 1630 · Đường sông, 180 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)
Ông tặng chúa một chiếc đồng hồ và một đồng hồ cát, rồi một cuốn sách toán mạ vàng khi Trịnh Tráng thua trận trở về, và chúa cho ông theo thuyền chiến về kinh đô Kẻ Chợ, tới nơi ngày 2 tháng 7 năm 1627. Ở đó ông giảng đạo tới sáu lần mỗi ngày; theo các bản tường trình của ông, trong ba năm có hơn 6.000 người theo đạo.
“Khi chúng tôi tới kinh đô Đàng Ngoài, gọi là Checho, một thành phố rất lớn và rất đẹp, đường phố rộng, dân đông vô kể, vòng tường thành dài ít nhất sáu dặm Pháp, nhà vua liền cho dựng cho tôi một ngôi nhà và một nhà thờ đẹp…”Nguyên văn: “Quand nous fûmes arrivés dans la capitale du Tonkin, nommée Checho, qui est une fort grande et fort belle ville, où les rues sont larges, le peuple infini, le circuit des murailles au moins de six bonnes lieues, le roi me fit incontinent bâtir une maison et une belle église…”
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Trịnh
1630 · Đường sông, 390 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)
Đầu năm 1630, nghe lời gièm rằng hơi thở của vị linh mục có bùa mê, chúa Trịnh Tráng cấm ông giảng đạo và cho ba mươi sáu lính áp giải ông đi bằng thuyền chiến. Trong ba tuần trên thuyền, hai mươi bốn người lính theo đạo, và họ để ông xuống Bố Chính, vùng xa triều đình nhất, nơi ông ẩn náu trong nhà các giáo dân.
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Nguyễn
tháng 5 năm 1630 · Đường biển, 390 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)
Khi tàu Bồ Đào Nha tới, mang theo hai giáo sĩ Dòng Tên nữa, họ mạnh dạn trở lại kinh đô, nhưng ít lâu sau bị lệnh phải xuống tàu. Tháng 5 năm 1630 ông ra đi, các giáo dân khóc trên bờ, có người đứng dưới nước ngập tới thắt lưng.
“Rồi khi chúng tôi bắt đầu giương buồm, nước mắt lại tuôn ở cả đôi bên; chúng tôi dõi mắt theo nhau lâu chừng nào còn nhìn thấy, và lòng chúng tôi chưa bao giờ xa nhau; vì nói thật, cả trái tim tôi ở lại Đàng Ngoài…”Nguyên văn: “Enfin, quand nous commençâmes à faire voile, les larmes se renouvelèrent de part et d'autre ; nous nous suivîmes des yeux tant que nous pûmes, et nos cœurs ne se sont jamais séparés ; car, à dire le vrai, tout le mien est dans le Tonkin…”
Ai cai trị nơi này khi ấy: Chúa Trịnh
1630 · Đường sông, 940 km (lộ trình chỉ là phỏng đoán)
Về Ma Cao, ông dạy thần học mười năm và nài nỉ bề trên gửi thêm giáo sĩ sang Đàng Ngoài. Từ năm 1640 ông lại truyền giáo ở Đàng Trong, và năm 1651 ở Roma ông cho in cuốn từ điển Việt–Bồ–La.
Ai cai trị nơi này khi ấy: Đế quốc Tây Ban Nha