Đế quốc Nga (tiếng Nga: Российская Империя, Latinh hoá: Rossiyskaya Imperiya) là một quốc gia tồn tại từ năm 1721 đến khi Chính phủ lâm thời lên nắm quyền sau cuộc Cách mạng Tháng Hai năm 1917.
Là đế quốc lớn thứ ba trong lịch sử, ở giai đoạn hoàng kim nhất quốc gia này có diện tích kéo dài ở hơn ba châu lục: châu Âu, Á và Bắc Mỹ, chỉ đứng sau Đế quốc Anh và Đế quốc Mông Cổ. Sự trỗi dậy của Đế quốc Nga trùng với sự suy tàn của các cường quốc đối thủ láng giềng: Đế quốc Thụy Điển, Liên bang Ba Lan và Lietuva, Ba Tư và Đế quốc Ottoman. Nó đóng một vai trò quan trọng trong cuối thời kỳ chiến tranh Napoléon (1812–1814) trong việc đánh bại tham vọng của Napoléon để kiểm soát châu Âu và mở rộng sang hai phía Tây và Nam.
Nhà Romanov trị vì đế quốc Nga từ năm 1721 cho đến năm 1762. Nó là mẫu hệ của nhánh của gốc phụ hệ Đức, nhà Romanov-Holstein-Gottorp, cai trị từ năm 1762 đến hết đế quốc. Vào đầu thế kỷ 19, Đế quốc Nga đã mở rộng từ Bắc Băng Dương ở phía bắc đến Biển Đen ở phía Nam, từ Biển Baltic ở phía Tây vào Alaska và Bắc California ở Mỹ ở phía Đông. Với 125,6 triệu người được đăng ký theo điều tra dân số năm 1897, nó có dân số lớn thứ ba trên thế giới vào thời điểm đó, sau Nhà Thanh Trung Quốc và Ấn Độ thuộc Anh. Giống như tất cả các đế quốc, nó có sự đa dạng lớn về kinh tế, chủng tộc, ngôn ngữ và tôn giáo. Có nhiều người bất đồng chính kiến đã phát động nhiều cuộc nổi loạn và ám sát trong nhiều thế kỷ. Vào thế kỷ 19, họ đã bị cảnh sát bí mật của đế quốc theo dõi chặt chẽ và hàng ngàn người bị đày đến Siberia.
Về mặt kinh tế, đế quốc chủ yếu là nông nghiệp, với năng suất thấp trên các điền trang lớn do nông dân Nga làm việc, được gọi là nông nô, bị trói buộc vào vùng đất theo chế độ phong kiến. Nông nô đã được trả tự do vào năm 1861, nhưng tầng lớp quý tộc địa chủ vẫn kiểm soát. Nền kinh tế từ từ công nghiệp hóa với sự giúp đỡ của đầu tư nước ngoài vào đường sắt và nhà máy. Từ thế kỷ thứ 10 đến thế kỷ 17, vùng đất được cai trị bởi một tầng lớp quý tộc boyar, và sau đó là hoàng đế.
Sa hoàng Ivan III (1462–1505) đã đặt nền móng cho đế chế mà sau này nổi lên. Ông đã tăng gấp ba lãnh thổ của nhà nước mình, chấm dứt sự thống trị của Hãn quốc Kim Trướng, cải tạo lại Kremlin Moskva và đặt nền móng cho nhà nước Nga. Hoàng đế Pyotr Đại đế (1682–1725) đã chiến đấu trong nhiều cuộc chiến và mở rộng một đế quốc vốn đã rất lớn thành một cường quốc châu Âu. Ông đã chuyển thủ đô từ Moskva đến thành phố kiểu mẫu mới của Sankt Peterburg, nơi có nhiều thiết kế của châu Âu. Ông đã lãnh đạo một cuộc cách mạng văn hóa thay thế một số công việc xã hội và chính trị truyền thống và trung cổ bằng một hệ thống hiện đại, khoa học, định hướng châu Âu và duy lý.
Hoàng hậu Ekaterina Đại đế trị vì từ năm 1762 đến năm 1796; bà đã mở rộng nhà nước bằng cách chinh phục, thực dân hóa và ngoại giao, tiếp tục chính sách hiện đại hóa của Pyotr Đại đế dọc theo các nước Tây Âu. Hoàng đế Aleksandr II (1855–1881) đã thúc đẩy nhiều cải cách, đáng kể nhất là sự giải phóng tất cả 23 triệu nông nô vào năm 1861. Chính sách của ông ở Đông Âu liên quan đến việc bảo vệ Kitô hữu Chính thống dưới sự cai trị của Đế quốc Ottoman. Mối liên hệ đó vào năm 1914 đã dẫn đến việc Nga tham gia Chiến tranh thế giới thứ nhất, về phía Pháp, Vương quốc Anh và Serbia, chống lại Đế quốc Đức, Áo-Hung và Ottoman.
Đế quốc Nga là một nước quân chủ chuyên chế theo học thuyết tư tưởng của Chính thống giáo, Chuyên chế và Dân tộc cho đến Cách mạng năm 1905, khi chế độ quân chủ lập hiến de jure được thành lập. Đế quốc sụp đổ trong cuộc Cách mạng Tháng Hai năm 1917, phần lớn là hậu quả do những thất bại to lớn do sự tham gia của nó trong Chiến tranh thế giới thứ nhất. Gia đình hoàng gia đã bị xử tử năm 1918, trên hầu hết các lãnh thổ Đế quốc cũ đã thành lập nhà nước mới là Liên bang Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô Viết (Liên Xô).
Lịch sử
Nền móng của một nhà nước Nga thống nhất đã được thiết lập vào thế kỷ 15 dưới thời Ivan III. Moskva trở thành thân vương quốc thống trị và dần chi phối vùng lãnh thổ được gọi là Đại Nga; đến đầu thế kỷ 16, các quốc gia Nga còn lại đã được thống nhất dưới trướng Moskva. Thần dân của nhà cai trị Moskva phần lớn là người dân tộc Đại Nga và theo Chính thống giáo. Vì Moskva là cường quốc Chính thống giáo độc lập duy nhất sau khi Đế quốc Byzantine sụp đổ vào năm 1453, các nhà cai trị tại đây đã thực hiện những bước đi mang tính biểu tượng để hướng tới việc trở thành một đế chế bằng cách kết hôn với hoàng tộc Byzantine, chọn Đại bàng hai đầu làm biểu tượng và sử dụng tước hiệu Sa hoàng (caesar).
Trong triều đại của Ivan IV, các hãn quốc Kazan và Astrakhan đã bị Nga chinh phục vào giữa thế kỷ 16, đánh dấu sự chuyển mình từ một quốc gia gần như đơn sắc tộc thành một đế chế đa sắc tộc. Người Nga bắt đầu mở rộng sang Siberia, ban đầu nhằm mục tiêu khai thác nguồn lông thú lợi nhuận của vùng này. Sau Thời kỳ Loạn lạc vào đầu thế kỷ 17, liên minh truyền thống giữa chế độ quân chủ chuyên chế, giáo hội và giới quý tộc được xem là nền tảng duy nhất để duy trì trật tự xã hội và chủ quyền quốc gia, điều này đã tạo cơ sở pháp lý cho sự cai trị của vương triều Romanov.
Pyotr Đại đế (1682–1725)
Đế quốc Nga dần hình thành từ những cuộc cải cách của Pyotr I – những thay đổi đã tái cấu trúc hoàn toàn hệ thống chính trị, xã hội quốc gia – và từ thắng lợi trong cuộc Đại chiến Bắc Âu, giúp nâng cao vị thế của Nga trên trường quốc tế.
Trong giai đoạn trị vì (trị. 1682–1725), Pyotr I đóng vai trò then chốt trong việc áp dụng mô hình quốc gia kiểu châu Âu vào Nga. Dù sở hữu lãnh thổ mênh mông với dân số 14 triệu người, nhưng năng suất nông nghiệp của Nga lúc bấy giờ vẫn tụt hậu xa so với phương Tây. Gần như toàn bộ người dân đều sống bằng nông nghiệp, số ít còn lại cư ngụ tại các thành thị. Tầng lớp kholop (những người có địa vị gần như nô lệ) vẫn tồn tại phổ biến cho đến năm 1723, khi Pyotr chuyển đổi họ thành nông nô phục vụ trong gia đình để đưa vào diện thu thuế thân (trước đó, các kholop làm nông nghiệp đã được chuyển thành nông nô từ năm 1679). Về cơ bản, họ bị trói buộc vào đất đai theo chế độ phong kiến cho đến tận cuối thế kỷ 19.
Ban đầu, Pyotr tập trung các nỗ lực quân sự để đối đầu với Đế quốc Ottoman. Sau đó, ông chuyển hướng sang phía Bắc nhằm tìm kiếm một cảng biển an toàn, bởi khi đó Nga chỉ có cảng Arkhangelsk bên bờ Biển Trắng nhưng lại bị đóng băng tới 9 tháng mỗi năm. Lối ra Biển Baltic lúc này đang bị Thụy Điển kiểm soát chặt chẽ. Với tham vọng mở một "cửa sổ nhìn ra biển", năm 1699, Pyotr thiết lập liên minh bí mật với Sachsen, Liên minh Ba Lan và Litva cùng Đan Mạch–Na Uy để chống lại Đế quốc Thụy Điển. Cuộc Đại chiến Bắc Âu kéo dài đến năm 1721 thì kết thúc khi Thụy Điển kiệt quệ và phải ký hòa ước. Vào ngày 2 tháng 11 (lịch cũ: 22 tháng 10) năm 1721, khi Hiệp ước Nystad được công bố, Thượng viện và Hội đồng Giáo hội đã tôn vinh ông với các danh hiệu: Pyotr Đại đế, Pater Patriae (Cha của Tổ quốc), và Imperator của toàn nước Nga. Sự kiện Pyotr I xưng hiệu Hoàng đế (Imperator) được coi là mốc khởi đầu của thời kỳ Đế quốc Nga.
Nhờ thắng lợi trước Thụy Điển, Pyotr chiếm được bốn tỉnh ở phía nam và đông Vịnh Phần Lan, chính thức thông đường ra biển. Năm 1703, ông cho xây dựng thủ đô mới Saint Petersburg bên sông Neva để thay thế Moskva – vốn là trung tâm văn hóa truyền thống của Nga. Quyết định dời đô thể hiện rõ ý chí Âu hóa đế chế của ông; nhiều công trình chính phủ và kiến trúc trọng yếu tại đây mang đậm phong cách kiến trúc Ý.
Pyotr đã tái thiết chính phủ theo các mô hình chính trị tiên tiến thời bấy giờ, biến Nga thành một quốc gia quân chủ chuyên chế. Các Điều lệ Quân sự đã chính thức hóa quyền lực tuyệt đối của nhà vua. Ông bãi bỏ Duma Boyar (Hội đồng quý tộc cũ) và thay bằng Thượng viện gồm 9 thành viên với vai trò như một hội đồng nhà nước tối cao, khiến tầng lớp boyar hoàn toàn mất đi tính độc lập. Đất nước được chia lại thành các tỉnh và huyện mới. Dưới sự đốc thúc của Thượng viện, doanh thu từ thuế đã tăng gấp ba lần trong suốt triều đại của ông. Pyotr cũng thắt chặt quy định bắt buộc mọi quý tộc phải phục vụ nhà nước thông qua Bảng xếp hạng quan chế và đồng nhất các thái ấp (votchina) với các bất động sản tư hữu. Ông cũng là người đặt nền móng cho hạm đội hải quân hiện đại, cải tổ lục quân theo chuẩn châu Âu và thành lập các tổ chức giáo dục (như Viện Hàn lâm Khoa học Saint Petersburg). Thời kỳ này, hệ thống chữ viết dân sự được áp dụng và tờ báo Nga đầu tiên, tờ Vedomosti, chính thức ra đời. Pyotr I đặc biệt ưu tiên phát triển khoa học (nhất là địa lý và địa chất), thương mại, đóng tàu và hệ thống giáo dục. Nhờ đó, cứ 10 người Nga thì có 1 người được tiếp nhận giáo dục trên tổng số 15 triệu dân lúc bấy giờ.
Trong công cuộc cải cách, Pyotr cũng thực hiện cải tổ giáo hội. Chính thống giáo Nga bị kiểm soát và biến thành một công cụ hành chính của nhà nước. Ông bãi bỏ chức danh Thượng phụ và thay thế bằng Hội đồng Giáo hội Thánh thiện nhất, một cơ quan tập thể do một quan chức chính phủ đứng đầu.
Dưới thời Pyotr I, khái niệm về sự thống nhất của dân tộc Nga (bao gồm người Đại Nga, người Tiểu Nga, và người Bạch Nga) bắt đầu được hình thành, gắn liền với các công trình của Archimandrite Zacharias Kopystensky và Giám mục Theophan Prokopovich. Những cộng sự đắc lực của ông bao gồm Aleksandr Menshikov, Jacob Bruce, Mikhail Golitsyn và Anikita Repnin. Tuy nhiên, việc lạm dụng lao động nông nô trong công nghiệp đã vô tình củng cố thêm các cấu trúc kinh tế-xã hội cũ. Dù thương mại quốc tế phát triển mạnh nhờ cải cách công nghiệp, nhưng tình trạng nhập siêu kéo dài đã khiến các thương nhân nước ngoài, đặc biệt là người Anh, nắm giữ vai trò chi phối trong nền thương mại Nga.
Năm 1722, Pyotr tận dụng sự suy yếu của vương triều Safavid Ba Tư để bành trướng ảnh hưởng tại khu vực Caucasus và Biển Caspian. Ông lấy Astrakhan làm bàn đạp quân sự và tiến hành cuộc chiến tranh quy mô lớn vào năm 1722–23. Dù đã sáp nhập một số vùng đất của Iran, nhưng sau khi ông qua đời, Nga đã trao trả lại các lãnh thổ này thông qua Hiệp ước Resht (1732) và Hiệp ước Ganja (1735) để đổi lấy sự liên minh của Ba Tư chống lại Đế quốc Ottoman.
Pyotr qua đời vào năm 1725 mà không kịp để lại di chúc truyền ngôi rõ ràng. Sau thời gian ngắn trị vì của vợ ông là Ekaterina I, ngai vàng thuộc về Nữ hoàng Anna. Bà đã làm chậm lại các tiến trình cải cách nhưng lại giành thắng lợi trong cuộc chiến tranh chống lại Ottoman, làm suy yếu đáng kể Hãn quốc Krym – một đồng minh trung thành của Ottoman và là kẻ thù lâu đời của Nga. Vị hoàng đế kế nhiệm, cậu bé sơ sinh Ivan VI, đã bị phế truất và sát hại ngay sau đó. Sự bất bình đối với ảnh hưởng quá lớn của người Đức Baltic trên chính trường đã đưa Elizabeth – con gái của Pyotr I – lên ngôi. Dù Elizabeth rất tích cực ủng hộ nghệ thuật, kiến trúc và khoa học (như việc thành lập Đại học Moskva), bà lại không thực hiện nhiều cải cách cấu trúc lớn. Triều đại kéo dài gần 20 năm của bà cũng ghi dấu sự tham gia thành công về mặt quân sự của Nga trong cuộc Chiến tranh Bảy năm, dù những thắng lợi này không mang lại nhiều lợi thế chính trị sau này.
Ekaterina Đại đế (1762–1796)
Ekaterina Đại đế vốn là một công chúa người Đức, bà kết hôn với Pyotr III – người thừa kế gốc Đức của vương miện Nga. Sau cái chết của Elizabeth, Ekaterina đã lên nắm quyền sau khi thực hiện một cuộc đảo chính lật đổ người chồng vốn không được lòng dân chúng. Bà đã góp phần phục hưng vị thế của tầng lớp quý tộc Nga bằng cách bãi bỏ chế độ bắt buộc phục vụ nhà nước và giao cho giới quý tộc quyền kiểm soát hầu hết các cơ quan hành chính tại địa phương. Ngoài ra, bà cũng bãi bỏ thuế râu mà Pyotr Đại đế từng thiết lập trước đó.
Về đối ngoại, Ekaterina đã mở rộng ảnh hưởng chính trị của Nga lên các vùng đất thuộc Liên minh Ba Lan và Litva thông qua việc ủng hộ Liên minh Targowica. Tuy nhiên, chi phí cho các chiến dịch quân sự này đã đè nặng lên hệ thống xã hội vốn đã đầy rẫy áp bức, nơi nông nô phải dành gần như toàn bộ thời gian để lao dịch trên đất của chủ sở hữu. Một cuộc khởi nghĩa nông dân quy mô lớn đã bùng nổ vào năm 1773, sau khi Ekaterina hợp pháp hóa việc bán những nông nô tách rời khỏi đất đai. Được dẫn dắt bởi một người Cossack tên là Yemelyan Pugachev với khẩu hiệu "Treo cổ tất cả bọn địa chủ!", quân nổi dậy đã đe dọa đánh chiếm cả Moskva trước khi bị đàn áp tàn khốc. Thay vì áp dụng hình phạt phân thây truyền thống, Ekaterina đã ban hành mật lệnh yêu cầu đao phủ thực hiện án tử hình nhanh chóng để giảm thiểu đau đớn, như một phần trong nỗ lực đưa lòng nhân từ vào luật pháp của bà.
Bà tiếp tục cụ thể hóa tinh thần này bằng cách ra lệnh xét xử công khai Darya Nikolayevna Saltykova, một nữ quý tộc cấp cao, với cáo buộc tra tấn và sát hại nông nô. Mặc dù những cử chỉ này giúp Ekaterina nhận được nhiều thiện cảm từ châu Âu trong Thời kỳ Khai sáng, nhưng bóng ma cách mạng và bạo loạn vẫn luôn ám ảnh bà cùng những người kế vị. Điển hình là con trai bà, Phaolô I, trong triều đại ngắn ngủi của mình đã ban hành hàng loạt sắc lệnh khắt khe nhằm ngăn chặn sự lan truyền ảnh hưởng của Cách mạng Pháp.
Để đảm bảo sự ủng hộ từ giới quý tộc – nền tảng cho quyền lực của mình – Ekaterina buộc phải củng cố đặc quyền của họ, dù cái giá phải trả là sự bần cùng hóa của tầng lớp nông nô và các giai cấp thấp hơn. Tuy nhiên, bà cũng nhận thức được rằng chế độ nông nô sớm muộn gì cũng phải chấm dứt; trong bản Nakaz ("Sắc lệnh") của mình, bà từng viết rằng nông nô "cũng tốt đẹp như chúng ta vậy" – một nhận định vấp phải sự ghê tởm từ giới quý tộc. Về quân sự, Ekaterina đã mở rộng biên giới của Nga về phía nam và phía tây sau khi giành chiến thắng trước Đế quốc Ottoman để chiếm lấy các vùng lãnh thổ gần Biển Đen, đồng thời cùng với Áo và Phổ thực hiện các cuộc chia cắt Ba Lan để sáp nhập lãnh thổ của Liên minh Ba Lan và Litva. Căn cứ vào Hiệp ước Georgievsk ký với Vương quốc Kartli-Kakheti của người Georgia và khát vọng chính trị cá nhân, Ekaterina đã tiến hành cuộc chiến tranh với Ba Tư sau khi quân đội nước này xâm lược miền đông Georgia. Với chiến thắng áp đảo, bà đã thiết lập quyền cai trị của Nga tại đây và trục xuất các đơn vị đồn trú Ba Tư ra khỏi vùng Caucasus.
Chính sách mở rộng này đã đưa Nga trở thành một cường quốc hàng đầu châu Âu, song hành với đó là thời kỳ hoàng kim của văn hóa và Khai sáng Nga. Sau khi bà qua đời vào năm 1796, con trai bà là Phaolô I lên nối ngôi. Năm 1798, ông đã đưa Nga tham gia cuộc chiến của Liên minh thứ hai chống lại nước Cộng hòa Pháp non trẻ. Thống chế lừng danh Aleksandr Suvorov đã dẫn dắt chiến dịch tại Ý và Thụy Sĩ, giáng cho quân Pháp hàng loạt thất bại, tiêu biểu là trận Trebbia năm 1799.
Nửa đầu thế kỷ 19
Năm 1801, sau hơn bốn năm cầm quyền, Hoàng đế Phaolô đã bị sát hại trong một cuộc đảo chính tại Lâu đài Saint Michael. Con trai ông là Alexander, khi đó 23 tuổi, lên nối ngôi. Lúc này, Nga đang trong tình trạng chiến tranh với Cộng hòa Pháp dưới sự lãnh đạo của Tổng tài thứ nhất Napoléon Bonaparte. Sau khi lên ngôi Hoàng đế, Napoleon đã đánh bại quân Nga tại Austerlitz (1805), Eylau và Friedland (1807). Thất bại tại Friedland buộc Alexander I phải đàm phán cầu hòa; Hòa ước Tilsit sau đó đã dẫn đến sự thành lập liên minh Pháp–Nga chống lại phe Liên minh và Nga đồng ý tham gia Hệ thống Lục địa. Đến năm 1812, Nga đã chiếm đóng nhiều vùng lãnh thổ tại Đông Âu, giành lấy một phần Đông Galicia từ Đế quốc Áo và Bessarabia từ Đế quốc Ottoman; tại Bắc Âu, Nga giành được Đại công quốc Phần Lan từ Thụy Điển sau cuộc Chiến tranh Phần Lan; ngoài ra Nga cũng mở rộng thêm lãnh thổ tại vùng Caucasus.
