Cách mạng Nhung (tiếng Séc: sametová revoluce; tiếng Slovak: nežná revolúcia) là tên gọi những cuộc biểu tình theo hướng bất bạo động chống cộng diễn ra nhằm huy động người dân Tiệp Khắc, diễn ra từ ngày 16 tháng 11 năm 1989 đến ngày 29 tháng 12 cùng năm và dẫn đến sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa đã kéo dài 41 năm tại nước này. Sự kiện này nằm trong chuỗi sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa tại các nước Đông Âu trong năm 1989.
Ngày 17 tháng 11 năm 1989, cảnh sát đã giải tán cuộc biểu tình của sinh viên thủ đô Praha kỷ niệm 50 năm Ngày Sinh viên Quốc tế. Bắt đầu từ ngày 19 tháng 11 năm 1989, với sự tiếp sức từ truyền thông phương Tây (đưa tin giả rằng một sinh viên đã bị cảnh sát giết trong cuộc biểu tình), hàng loạt những cuộc biểu tình đã diễn ra trên khắp đất nước cho đến tận cuối tháng 12. Đặc biệt vào ngày 20 tháng 11, số người biểu tình tại Praha đã tăng lên 500.000 người. Ngày 27 tháng 11, một cuộc đình công đồng loạt trên toàn quốc đã diễn ra trong khoảng 2 giờ.
Cùng với sự sụp đổ của chế độ xã hội chủ nghĩa tại hầu khắp các nước Đông Âu cũng như sức ép nội bộ ngày càng cao, vào ngày 28 tháng 11, Đảng Cộng sản Tiệp Khắc đã tuyên bố từ bỏ quyền lực và giải tán chế độ một đảng duy nhất nắm quyền. Vào đầu tháng 12, biên giới với Tây Đức và Áo được dỡ bỏ. Ngày 10 tháng 12, chủ tịch nước Gustav Husak đã chỉ định một chính phủ phần lớn không là cộng sản rồi sau đó từ chức. Alexander Dubček, người từng lãnh đạo phong trào Mùa xuân Praha trước đây được cử làm phát ngôn viên của chính phủ nước Cộng hòa Tiệp Khắc, vào ngày 28 tháng 12. Václav Havel được bầu làm tổng thống mới của Tiệp Khắc. Vào tháng 6 năm 1990, Tiệp Khắc đã tổ chức cuộc bầu cử đa đảng đầu tiên kể từ năm 1946. Không còn bị Đảng Cộng sản Tiệp Khắc ngăn chặn, mâu thuẫn sắc tộc của người Séc và người Slovakia nổ ra, khiến đất nước ngày càng chia rẽ. Kết quả là vào ngày 1 tháng 1 năm 1993, Tiệp Khắc đã tách ra thành hai quốc gia Cộng hòa Séc và Slovakia.
Trước cách mạng
Đảng Cộng sản Tiệp Khắc nắm quyền vào ngày 25 tháng 2 năm 1948. Không có đảng đối lập chính thức hoạt động sau đó. Những người bất đồng chính kiến (đáng chú ý là Hiến chương 77 và Diễn đàn dân sự) đã tạo ra các Câu lạc bộ Âm nhạc (trên cơ sở hạn chế vì chỉ cho phép các tổ chức phi chính phủ) và xuất bản các ấn phẩm định kỳ tự sản xuất (samizdat). Hiến chương 77 đã bị chính phủ cấm cho đến khi chế độ sụp đổ ở Tiệp Khắc. Nhà văn hoặc nhà làm phim có thể bị cấm sản xuất sách hoặc phim có "thái độ tiêu cực đối với chế độ xã hội chủ nghĩa". Danh sách đen này bao gồm các tài phiệt cũ hoặc các chính trị gia chống cộng, có các thành viên gia đình sống ở phương Tây, đã ủng hộ Alexander Dubček trong Mùa xuân Praha, chống lại sự chiếm đóng của quân đội Liên Xô, truyền bá tôn giáo, tẩy chay bầu cử hoặc ký kết HIến chương 77 hoặc liên kết với những người đã ký Hiến chương. Các quy tắc này rất dễ thực thi vì tất cả các trường học, phương tiện truyền thông và doanh nghiệp thuộc về nhà nước. Họ chịu sự giám sát trực tiếp và thường được sử dụng làm vũ khí buộc tội chống lại các đối thủ.
Bản chất của danh sách đen đã thay đổi dần dần sau khi đưa ra các chính sách của Mikhail Gorbachev về Glasnost (cởi mở) và Perestroika (tái cấu trúc) vào năm 1985. Giới lãnh đạo Cộng sản Tiệp Khắc bằng lời nói ủng hộ Perestroika và đã thực hiện một vài thay đổi. Các cuộc biểu tình chống chính phủ đầu tiên xảy ra vào năm 1988 (ví dụ như Biểu tình nến) và năm 1989, nhưng những cuộc biểu tình này đã bị phân tán và những người tham gia đã bị cảnh sát bắt giữ.
Đến cuối những năm 1980, sự bất mãn với mức sống và sự bất cập về kinh tế đã nhường chỗ cho sự ủng hộ phổ biến đối với cải cách kinh tế. Người dân bắt đầu công khai thách thức hệ thống chính trị. Đến năm 1989, những công dân bất mãn đã sẵn sàng bày tỏ sự bất bình với chế độ. Một số nhân vật quan trọng cũng như những người lao động bình thường đã ký thỉnh nguyện ủng hộ Václav Havel trong thời gian ông bị tù giam năm 1989. Thái độ có đầu óc cải cách cũng được phản ánh với sự kiẹn nhiều cá nhân đã ký một bản kiến nghị lưu hành vào mùa hè năm 1989 kêu gọi chấm dứt kiểm duyệt và bắt đầu các cải cách chính trị cơ bản.
Động lực ngay lập tức cho cuộc cách mạng đến từ sự phát triển ở các nước láng giềng và ở thủ đô Tiệp Khắc. Từ tháng 8, một nhóm công dân Đông Đức đã chiếm Đại sứ quán Tây Đức ở Praha và yêu cầu được di cư đến Tây Đức. Trong những ngày sau ngày 3 tháng 11, hàng ngàn người Đông Đức rời Praha bằng tàu hỏa đến Tây Đức. Vào ngày 9 tháng 11, Bức tường Berlin sụp đổ khiến người Đức không còn cần phải đi đường vòng qua Tiệp Khắc.
Đến ngày 16 tháng 11, nhiều nước láng giềng của Tiệp Khắc đã bắt đầu rũ bỏ sự cai trị độc đoán. Công dân Tiệp Khắc đã xem các sự kiện này trên TV thông qua cả các kênh nước ngoài và trong nước. Liên Xô cũng ủng hộ một sự thay đổi trong giới cầm quyền của Tiệp Khắc, mặc dù nước này không lường trước được sự sụp đổ của Đảng cộng sản Tiệp Khắc.
Mốc thời gian
16 tháng 11
Trước thềm Ngày Sinh viên Quốc tế (kỷ niệm 50 năm Sonderaktion Prag, cơn bão năm 1939 của Đức Quốc xã), các học sinh trung học và đại học Slovakia đã tổ chức một cuộc biểu tình ôn hòa ở trung tâm thủ đô Bratislava. Đảng Cộng sản Slovakia đã gặp rắc rối, và thực tế là cuộc biểu tình được tổ chức đã được xem là một vấn đề của Đảng. Các lực lượng vũ trang đã được cảnh báo trước về cuộc biểu tình. Tuy nhiên, cuối cùng các sinh viên đã di chuyển trong thành phố một cách hòa bình và gửi một phái đoàn đến Bộ Giáo dục Slovakia để thảo luận về những đòi hỏi của họ.
17 tháng 11
Các phong trào mới do Václav Havel lãnh đạo đã nổi lên, gợi lên ý tưởng về một xã hội Tiệp Khắc thống nhất nơi nhà nước sẽ tái cấu trúc và cải cách về mặt chính trị. Liên minh Xã hội Thanh niên (SSM/SZM, ủy quyền của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc) đã tổ chức một cuộc biểu tình rầm rộ vào ngày 17 tháng 11 để kỷ niệm Ngày sinh viên quốc tế và kỷ niệm 50 năm ngày sinh viên Jan Oplet bị sát hại.
Hầu hết các thành viên của SSM đều phản đối Đảng Cộng sản, nhưng không lên tiếng vì sợ bị bắt. Cuộc biểu tình này đã cho các sinh viên bìn thường một cơ hội để tham gia cùng những người khác và bày tỏ ý kiến của họ. Đến 16 giờ, khoảng 15.000 người đã tham gia biểu tình. Họ đi bộ (theo chiến lược của những người sáng lập phong trào Stuha, Jiří Dienstbier và Šimon Pánek) đến mộ của Karel Hynek Mácha tại Nghĩa trang Vyšehrad và - sau khi kết thúc buổi diễu hành chính thức này - họ đi tiếp vào trung tâm Praha, và hô các khẩu hiệu chống cộng sản.
Vào khoảng 19:30, những người biểu tình đã bị một nhóm cảnh sát chống bạo động tại phố Národní chặn lại. Họ chặn tất cả các lối thoát và yêu cầu các sinh viên giải tán. Khi tất cả những người biểu tình đã giải tán, một trong những người tham gia, đặc vụ cảnh sát bí mật Ludvík Zifčák, đang nằm trên đường. Zifčák không bị tổn thương về thể xác hoặc giả vờ chết; anh chỉ bị ngất do cảm xúc quá mạnh. Cảnh sát mang theo cơ thể bất động của anh lên xe cứu thương rồi đưa vào bệnh viện.
Bầu không khí sợ hãi đã sinh ra một tin đồn sai lệch rằng một sinh viên đã chết. Câu chuyện được Dragomíra Dražská bịa ra khi cô chờ đợi điều trị sau khi cô bị thương trong cuộc bạo loạn. Dražská làm việc tại trường đại học và chia sẻ câu chuyện bịa này của mình với nhiều người vào ngày hôm sau, bao gồm cả vợ của nhà báoPetr Uhl, phóng viên của Radio Free Europe / Radio Liberty (Đài Châu Âu Tự do, một kênh truyền thông chống cộng do Hoa Kỳ tài trợ). Tin giả này sau đó đã được loan báo khắp nơi, kích động người dân và kích hoạt các cuộc biểu tình khác. Ngay tối hôm đó, các sinh viên và diễn viên kịch nghệ đã đồng ý bãi khóa và đình công.
18 tháng 11
Hai sinh viên đã đến gặp Thủ tướng Ladislav Adamec tại nhà riêng của ông, và mô tả cho ông những gì đã xảy ra trên đường Národní. Cuộc đình công tại Nhà hát thực tế đã được tuyên bố và các nhà hát khác nhanh chóng làm theo. Các nhà hát đã mở cửa sân khấu của họ chỉ để thảo luận công khai.
Theo sáng kiến của sinh viên Học viện Nghệ thuật biểu diễn ở Praha, các sinh viên ở Praha đã bãi khóa. Cuộc đình công này được tham gia bởi các sinh viên đại học trên khắp Tiệp Khắc. Nhân viên nhà hát và diễn viên ở Praha ủng hộ cuộc đình công. Thay vì lên sân khấu, các diễn viên đọc lời tuyên bố của các sinh viên và nghệ sĩ tới khán giả, kêu gọi tổng đình công vào ngày 27 tháng 11.
Áp phích và tuyên bố làm tại nhà đã được đưa ra. Vì tất cả các phương tiện truyền thông (đài phát thanh, truyền hình, báo chí) đều bị Đảng Cộng sản kiểm soát chặt chẽ (xem Truyền thông đại chúng ở Tiệp Khắc Cộng sản), đây là cách duy nhất để truyền bá thông điệp.
Vào buổi tối, Đài Châu Âu Tự do loan tin rằng một sinh viên (được đặt tên là Martin Šmíd) đã bị cảnh sát giết trong cuộc biểu tình của ngày hôm trước. Mặc dù tin tức này là sai, nó làm tăng cảm giác khủng hoảng, và thuyết phục một số công dân còn do dự vượt qua nỗi sợ hãi, và tham gia các cuộc biểu tình.
19 tháng 11
Các nhà hát ở Bratislava, Brno, Ostrava và các thị trấn khác đã đình công. Các thành viên của hiệp hội nghệ thuật và văn học cũng như các tổ chức và tổ chức đã tham gia cuộc đình công.
Các thành viên của một sáng kiến dân sự đã gặp Thủ tướng, và Thủ tướng nói với họ rằng ông đã hai lần bị cấm từ chức và việc thay đổi này đòi hỏi phải có các cuộc biểu tình lớn như ở Đông Đức (khoảng 250.000 sinh viên). Ông yêu cầu họ giữ số lượng "thương vong" trong thời gian thay đổi dự kiến ở mức tối thiểu.
Khoảng 500 nghệ sĩ, nhà khoa học và nhà lãnh đạo Slovakia đã gặp nhau tại Diễn đàn nghệ thuật (Umelecká ambeda) ở Bratislava lúc 17:00. Họ đã tố cáo cuộc tấn công chống lại các sinh viên ở Praha vào ngày 17 tháng 11 và thành lập Công chúng chống lại Bạo lực. Tổ chức này trở thành lực lượng hàng đầu đằng sau phong trào đối lập ở Slovakia. Các thành viên sáng lập của nó bao gồm Milan Kňažko,Ján Budaj và những người khác.
Các diễn viên và thành viên của khán giả trong một nhà hát ở Praha, cùng với Václav Havel và các thành viên nổi bật khác của Hiến chương 77 và các tổ chức bất đồng chính kiến khác, đã thành lập Diễn đàn Dân sự (Občanské fórum, tương đương với Công chúng Slovakia chống lại Bạo lực đối với lãnh thổ Cộng hòa Séc) như một phong trào phổ biến đại chúng cho cải cách. Họ kêu gọi sa thải các quan chức hàng đầu chịu trách nhiệm về bạo lực, và một cuộc điều tra độc lập về vụ việc và thả tất cả các tù nhân chính trị.
Sinh viên đại học đã bãi khóa. Trên truyền hình, các quan chức chính phủ kêu gọi hòa bình và trở lại hoạt động kinh doanh bình thường của thành phố. Một cuộc phỏng vấn với Martin Šmíd đã được phát đi để thuyết phục công chúng rằng không ai bị giết, nhưng chất lượng ghi âm thấp và tin đồn sai lệch vẫn tiếp tục lan đi. Sẽ mất thêm vài ngày nữa để xác nhận rằng không ai bị giết, nhưng khi đó cuộc biểu tình đã có được động lực hơn nữa để tự tiến hành.
Các nhà lãnh đạo của Sáng kiến Dân chủ đã đưa ra một số yêu cầu, bao gồm cả việc từ chức của chính phủ, có hiệu lực từ ngày 25 tháng 11 và thành lập một chính phủ tạm thời gồm các thành viên không thỏa hiệp của chính phủ hiện tại.
20 tháng 11
Sinh viên và nhà hát đã bãi khóa đình công "vĩnh viễn". Cảnh sát đã ngăn chặn một cuộc biểu tình có ý định di chuyển tới Lâu đài Praha, nơi có đường đi tới các rạp chiếu phim đang đình công.
Các đại diện của Diễn đàn Dân sự đã đàm phán không chính thức với Adamec mà không có Havel, và Adamec tỏ ra thông cảm với yêu cầu của sinh viên. Tuy nhiên, ông đã bị biểu quyết đa số thắng thế trong một cuộc họp nội các đặc biệt cùng ngày. Chính phủ, trong một tuyên bố chính thức, không chịu nhượng bộ.
Diễn đàn Dân sự bổ sung một yêu cầu: bãi bỏ "vị trí cầm quyền" của Đảng Cộng sản khỏi Hiến pháp. Các tờ báo không cộng sản công bố thông tin mâu thuẫn với cách giải thích của Đảng Cộng sản. Cuộc biểu tình rầm rộ đầu tiên ở Praha (100.000 người) và cuộc biểu tình đầu tiên ở Bratislava đã xảy ra.
21 tháng 11
Cuộc họp chính thức đầu tiên của Diễn đàn Dân sự với Thủ tướng đã diễn ra. Thủ tướng đồng ý bảo đảm cá nhân rằng sẽ không có bạo lực nào được sử dụng đối với người dân; tuy nhiên, ông sẽ "bảo vệ chủ nghĩa xã hội, điều này khiến không thể có tranh luận giữa các bên". Một cuộc biểu tình lớn có tổ chức đã diễn ra tại Quảng trường Wenceslas ở trung tâm Praha (các cuộc biểu tình tiếp tục diễn ra ở đó trong suốt những ngày tiếp theo). Các diễn viên và sinh viên đã đi đến các nhà máy trong và ngoài Praha để có được sự hỗ trợ cho các đồng nghiệp của họ ở các thành phố khác.
Một cuộc biểu tình rầm rộ nổ ra ở quảng trường Hviezdoslav ở trung tâm thành phố Bratislava (trong những ngày tiếp theo, nó chuyển đến Quảng trường khởi nghĩa quốc gia Slovakia). Các sinh viên trình bày các yêu cầu và yêu cầu người dân tham gia vào cuộc tổng đình công dự kiến vào thứ Hai, 27 tháng 11. Một cuộc biểu tình riêng biệt yêu cầu thả tù nhân chính trị Ján Čarnogurský (sau này là Thủ tướng Slovakia) trước Cung điện Công lý. Alexander Dubček đã đề cập đến cuộc biểu tình này, vì đó là lần đầu tiên ông xuất hiện trong cuộc Cách mạng Nhung. Do đó, Čarnogurský đã được thả ra vào ngày 23 tháng 11. Các cuộc biểu tình tiếp theo diễn ra ở tất cả các thành phố lớn của Tiệp Khắc.
Hồng y František Tomášek, linh mục Công giáo La Mã ở vùng đất Bohemian, tuyên bố ủng hộ các sinh viên và đưa ra tuyên bố chỉ trích các chính sách của chính phủ hiện tại. Lần đầu tiên trong cuộc Cách mạng Nhung, yêu cầu "triệt để" bãi bỏ điều khoản của Hiến pháp thiết lập "vai trò lãnh đạo" của Đảng Cộng sản đã được Ľubomír Feldek thể hiện tại một cuộc họp của Công chúng chống bạo lực.
Vào buổi tối hôm đó, Miloš Jakeš, Chủ tịch Đảng Cộng sản Tiệp Khắc, đã có một bài nói đặc biệt trên Truyền hình Liên bang. Ông nói rằng trật tự phải được bảo tồn, rằng chủ nghĩa xã hội là sự thay thế duy nhất cho Tiệp Khắc, và chỉ trích các nhóm biểu tình. Các quan chức chính phủ, đặc biệt là người đứng đầu Đảng Cộng sản Miloš Jakeš, giữ thái độ cứng rắn. Trong đêm đó, họ đã triệu tập 4.000 thành viên của " Dân quân Nhân dân " (Lidové milice, một tổ chức bán quân sự trực thuộc Đảng Cộng sản) đến Praha để đè bẹp các cuộc biểu tình, nhưng đã bãi bỏ lệnh này.