Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh
Thập toàn Võ công
Thuật ngữ chỉ các chiến dịch quân sự của nhà Thanh thời vua Càn Long
- 1747 – 1792
Chiến tranh
Thuật ngữ chỉ các chiến dịch quân sự của nhà Thanh thời vua Càn Long
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Thập toàn võ công hay Thập đại chiến dịch (tiếng Trung: 十全武功; bính âm: shí quán wǔ gōng) là một thuật ngữ do triều đình nhà Thanh đặt ra để chỉ 10 chiến dịch quân sự lớn dưới thời hoàng đế Càn Long (1735-1796). Các chiến dịch này bao gồm 2 chiến dịch để mở rộng lãnh thổ của nhà Thanh ở Trung Á, 2 trấn áp người Kim Xuyên, dân tộc thiểu số ở Tứ Xuyên, 1 trấn áp các chiến binh Hồi giáo ở Tân Cương, 1 trấn áp quân nổi dậy ở Đài Loan, 1 chiến dịch chống quân hiếu chiến Gurkha tại Nepal xâm phạm lãnh thổ, và 3 chiến dịch xâm lược ngoại quốc tại Miến Điện, Việt Nam.
Mặc dù tự xem là thành công hoàn toàn, nhưng quân Thanh thất bại 2 lần tại Miến Điện và Việt Nam. Ngoài ra các chiến dịch chống quân nổi dậy ở Đài Loan hay Tứ Xuyên rất tốn kém, đặc biệt hai cuộc trấn áp người Kim Xuyên và Dzungar không khác gì diệt chủng. Nói chung 8/10 chiến dịch thành công đã mở rộng lãnh thổ nhà Thanh sang khu vực Trung Á, giúp diện tích Trung Quốc đạt cực đại vào cuối thời Càn Long (khoảng gần 14 triệu km2). Có thể nói nửa phía Tây của Trung Quốc ngày nay (Tây Tạng, Tân Cương) có được là nhờ thành quả của Thập toàn võ công, đây là lợi ích lâu dài mà các chiến dịch này đem lại cho Trung Quốc. Nhưng mặt trái của chúng là khiến nhà Thanh hao tổn rất nhiều tài chính, đặc biệt là các chiến dịch đánh ngoại quốc, một trong những nguyên nhân dẫn đến sự suy yếu của nhà Thanh sau này.
Càn Long là vị vua thứ năm của Thanh triều và là một trong hai vị vua nhà Thanh cai trị Trung Hoa lâu nhất, hơn 60 năm. Sau khi kế vị ngai vàng, Càn Long được thừa hưởng một nền thái bình và một ngân khố đầy ắp do cha ông là Ung Chính gây dựng. Vì thế, Càn Long có điều kiện để tiêu xài tiền bạc cho các công trình kiến trúc, các cuộc tuần du, các cuộc viễn chinh và các tác phẩm sử học, văn học nghệ thuật được biên soạn và in ấn quy mô.
Trong những năm cuối đời, tự hào với những thành tích "vĩ đại" mà mình đã đạt được, năm 1792, Càn Long tự soạn một tập sách mang tên "Thập toàn ký" (十全記), ghi lại 10 chiến dịch quân sự lớn tiêu biểu mà ông ta gọi là Thập toàn võ công, như sau:
Càn Long cũng cho vẽ 94 bức tranh để biểu dương chiến công gồm các bộ "Bình định Chuẩn Cát Nhĩ Hồi Bộ đắc thắng đồ" (16 bức), "Bình định Lưỡng Kim Xuyên đắc thắng đồ" (16 bức), "Bình định Đài Loan đắc thắng đồ" (12 bức), "Bình định An Nam đắc thắng đồ" (6 bức), "Bình định Khuếch Nhĩ Khách đắc thắng đồ" (8 bức), "Bình định Miêu Cương đắc thắng đồ" (16 bức), "Bình định Trọng Miêu đắc thắng đồ (4 bức) và "Bình định Hồi Cương đắc thắng đồ" (10 bức).
Sách soạn xong, Càn Long sai người chép thành các tiếng Mãn, Hán, Mông, Tạng để khắc lên văn bia. Càn Long cũng tự đặt cho mình cái biệt hiệu Thập Toàn Lão Nhân (十全老人), mang ý nghĩa tự phụ về tư đức cũng như công nghiệp.
Tuy để lại nhiều dấu ấn trong "văn trị", nhưng trong "võ công" thì Càn Long gặp nhiều thất bại hơn thắng lợi. Trong 8 cuộc chinh phạt lân bang do Càn Long phát động thì chỉ có 2 lần đánh người Chuẩn Cát Nhĩ (vào năm 1755 và năm 1756 - 1757) và 1 lần đánh người Hồi Hột (vào năm 1758 - 1759) là thu được thắng lợi. Còn các cuộc chinh phạt khác, hoặc bị đại bại như 2 cuộc xâm lược Miến Điện và Việt Nam, hoặc phải rút lui do tốn kém tiền của và binh lính mà vẫn không thành công.
Dù thất bại trong các cuộc chiến tranh với lân bang nhưng Càn Long luôn tự huyễn hoặc bản thân và đình thần về những thắng lợi của các cuộc chinh phạt. Vì thế, sau mỗi cuộc chiến, Càn Long đều sai người làm tranh đồng bản họa để ca ngợi chiến công của mình.
Kim Xuyên (tiếng Trung: 金川 chữ Tạng: ཆུ་ཆེན) thực chất là một bộ tộc gốc Khương-Tạng vùng Amdo, có tên Tạng là rGyal-rong (Gyalrong) (chữ Tạng: རྒྱལ་རོང; Wylie: rgyal rong). Vùng Amdo vốn là lãnh thổ của người Tạng, bị nhà Thanh sáp nhập vào lãnh thổ Đế quốc Đại Thanh năm 1723 sau cái chết của thủ lĩnh bộ tộc rGyal-rong là rGyal-dar-ba. Bộ tộc rGyal-rong bị nhà Thanh tách làm 2 bộ tộc nhỏ là Rab-brtan (chữ Hán: 大金川, Đại Kim Xuyên) và bTsan-la (chữ Hán: 小金川, Tiểu Kim Xuyên). Điều này làm dấy lên sự bất mãn của người Gyalrong.
Nhằm chống lại chính sách chia để trị của nhà Thanh, đồng thời cũng là một biện pháp thống nhất trở lại, tháng 10 năm 1745, thủ lĩnh bộ tộc Rab-brtan là sLob-dpon (chữ Hán: 莎羅奔, Toa La Bôn), cháu của rGyal-dar-ba, đã kết hôn với chị gái của Tshe-dbang (chữ Hán: 澤旺, Trạch Vượng), người vừa mới kế vị cha mình làm thủ lĩnh bộ tộc bTsan-la trước đó không lâu.
Năm 1747, Pho-lha-nas, quốc vương Tây Tạng, người được Thanh triều bảo hộ, qua đời. Quyền lực thực tế nằm trong tay các quan cai trị nhà Thanh, gọi là các amban. Người Tạng nổi dậy chống lại quyền lực của các amban. Nhân cơ hội này, sLob-dpon cùng với em vợ mình nổi dậy lãnh đạo khởi binh phản Thanh. Thanh triều sai Tổng đốc Xuyên Thiểm mang quân đánh dẹp.
Mục đích quân Thanh là nhanh chóng dẹp yên cuộc nổi dậy của người Kim Xuyên để nhanh chóng tiến quân vào Tây Tạng. Các chỉ huy Mãn Châu chấp nhận một biện pháp thỏa hiệp để chiêu an các thủ lĩnh Kim Xuyên để bảo toàn lực lượng, vì vậy chiến dịch diễn ra khá dễ dàng, không quá tốn kém, sử dụng ít vũ lực. Tuy vậy, họ cũng mất 2 năm mới có thể hoàn thành chiến dịch này.
Mục đích quân Thanh đã hoàn thành. Họ hoàn toàn rảnh tay để tiến vào Tây Tạng và dẹp tan các cuộc nổi loạn, đồng thời vẫn giữ một lực lượng đồn trú ở Kim Xuyên. Năm 1751, Càn Long ban sắc lệnh 13 điểm bỏ đi vị trí tể tướng (desi), đặt nhà nước Tây Tạng dưới quyền của một hội đồng 4 kashag, hay là hội đồng của 4 quan thượng thư, và chính thức ban quyền lực cho các amban. Vị Dalai Lama trở lại Lhasa để chủ trì nhà nước mới. Người Kim Xuyên không biết rằng mình đã lâm vào kế "Mượn đường diệt Quắc" của quân Thanh, một thảm họa binh lửa diễn ra trong tương lai.
Người Dzungar là một tập hợp các bộ tộc Oirat nói tiếng Mông Cổ sống du canh du cư, gọi chung là bộ tộc Ööled. Sau khi Đế quốc Mông Cổ tan rã, họ trở lại đời sống du mục và đầu hàng nhà Thanh khi Hoàng đế khai triều Thanh là Hoàng Thái Cực chinh phạt các bộ tộc Mông Cổ. Họ được triều Thanh chuyển sang tên gọi Dzungar, mà chữ Hán là Chuẩn Cát Nhĩ (准噶尔), để tránh gợi đến những ký ức xung đột Mãn - Mông trong quá khứ.
Do áp lực di dân, đến đầu đời Càn Long đã có 25 triệu người Hán di cư lên phương Bắc, sinh sống tại những vùng đất của các bộ tộc Mông Cổ, dẫn đến xảy ra nhiều xung đột giữa Hán - Mông tại vùng mà ngày nay là Tân Cương. Là bộ tộc mạnh nhất trong các bộ tộc Mông Cổ quy thuận nhà Thanh, người Dzungar hưởng quy chế tự trị như một tiểu quốc chư hầu trên lãnh địa riêng của mình. Tuy nhiên, nhà Thanh đang cần một cơ hội để tiêu diệt thế lực hùng mạnh này của thảo nguyên và đưa lãnh địa Mông Cổ vào phạm vi kiểm soát của mình.
Năm 1752, hai thủ lĩnh Dzungar là Dawachi (chữ Hán: 達瓦齊, Đạt Ngõa Tề) và Amursana (chữ Hán: 阿睦爾撒納, A Mục Nhĩ Tát Nạp) tranh nhau ngôi vị Hãn. Dawachi thắng thế, tự tuyên bố mình là hãn của Dzungar. Amursana bất phục, khởi binh chống lại, nhưng thất trận, bèn dẫn hơn 2 vạn thủ hạ quy hàng Thanh triều. Nhận thấy đây là cơ hội có một, mặc dù đã công nhận Dawachi là hãn của Dzungar, Càn Long vẫn tiếp nhận Amursana. Năm 1755, Càn Long phong cho Amursana tước vị Thân vương, chức Bắc lộ Phó tướng, cùng một thủ lĩnh Oirat khác là Tsereng, dẫn quân triều đình tấn công thủ phủ Ghulja và bắt được Dawachi.
Dù quân Thanh rút về và giao cho Amursana cai quản bộ tộc Dzungar, những mâu thuẫn của vấn đề di dân vẫn còn tồn tại. Cuối năm 1755, nhà Thanh đã cho triều Amursana vào triều để đưa một yêu cầu đòi hỏi một vùng đất lớn của người Dzungar cho các di dân người Hán.
Đứng trước đòi hỏi trắng trợn này, năm 1757, bộ tộc Dzungar nổi loạn lần nữa. Lần này thì do chính Amursana cầm đầu. Nhà Thanh một lần nữa phái binh chinh phạt. Để diệt trừ vĩnh viễn thế lực của người Dzunghar, Càn Long đã cho di chuyển những người Dzunghar còn lại vào sâu trong nội địa, ra lệnh cho các tướng giết tất cả những người đàn ông, và chia vợ và con của họ cho binh lính.
Lần chinh phạt này thật tàn khốc. Một học giả cuối đời Thanh, Ngụy Nguyên, đã ước tính tổng dân số của Dzunghar trước chiến tranh khoảng 60 vạn người, 20 vạn hộ; đến sau chiến tranh, trong 10 vạn hộ Dzunghar giảm đi sau chiến tranh, khoảng 40% bị chết bởi bệnh đậu mùa, 20% chạy trốn đến Nga hoặc các bộ tộc Kazakh, và 30% đã bị giết quân Thanh, đến nỗi "...trong một khu vực trải dài đến hàng ngàn dặm không một bóng người, chỉ rải rác vài túp lều nhỏ đã đầu hàng triều đình".
Sự hủy diệt cuối cùng bộ tộc Dzungar thật khủng khiếp. Quân Thanh hầu như triệt hạ mọi dấu tích của người Dzunghar. Hầu hết những bộ lạc Dzunghar sống sót phải chạy trốn sang Nga và Kazakhstan. Bản thân Amursana phải đào vong sang Nga và bệnh chết tại đó năm 1762.
Hành động "thập toàn" này của Càn Long, là chỉ nhằm làm cho biên giới phía bắc và phía tây của Thanh quốc được bảo đảm và loại bỏ sự cạnh tranh cũng như sự ảnh hưởng của người Mông Cổ về vấn đề kiểm soát Đạt-lại Lạt-ma ở Tây Tạng, tạo tiền đề cho tham vọng của Thanh triều mở rộng ra vùng đất của người Hồi, hình thành nên vùng Tân Cương sau này. Một học giả khác là Wen-Djang Chu cũng cho rằng 80% của hơn 60 vạn người Dzunghar bị giết bởi chiến tranh hoặc bệnh tật. Michael Clarke mô tả hành động này là "Sự hủy diệt hoàn toàn không phải chỉ lãnh thổ Dzunghar mà là toàn bộ người Dzunghar"'. Sử gia Peter Perdue cho rằng đã có một chủ trương diệt chủng rõ ràng đưa ra bởi Càn Long, dù một chính sách khoan dung hơn được đưa ra vào giữa năm 1757. Còn Mark Levene thì tuyên bố rằng việc diệt chủng người Dzungars là "Sự diệt chủng hoàn hảo ở thế kỷ 18".
Cũng như người Dzungar, các bộ tộc Hồi giáo Duy Ngô Nhĩ nói tiếng Turk cũng có những xung đột gay gắt trong vấn đề di dân của người Hán. Từng là một chư hầu của người Dzungar, trên thực tế họ được hưởng quyền tự trị, dưới quyền lãnh đạo của các Khoja (thủ lĩnh Hồi giáo).
Nhân cơ hội quân Thanh chinh phạt bộ tộc Dzungar, các Khoja Burhān al-Dīn (chữ Hán: 波羅尼都, Ba La Ni Đô) và Khwāja-i Jahān (chữ Hán: 霍集占, Hoắc Tập Chiêm), đã lãnh đạo người Duy Ngô Nhĩ tiêu diệt đối thủ truyền kiếp của họ là bộ tộc Karataghlik, đồng thời cũng là đồng minh của người Dzungar. Với sự hỗ trợ của quân Thanh, lãnh địa của người Duy Ngô Nhĩ được mở rộng và được Thanh triều phân làm 2 phần với ranh giới là dãy núi Tengri Tagh, mà người Hán gọi là Thiên Sơn.
Tuy nhiên, tham vọng của các khoja không chỉ đơn giản là thoát tròng Dzungar để chui vào tròng Thanh triều. Sự tàn bạo của quân Thanh biểu hiện quá rõ trong chiến dịch tàn sát người Dzungar. Bên cạnh đó, nhà Thanh vừa thực hiện chính sách kiềm chế các khoja vừa khuyến khích cho chính sách di dân người Hán vào lãnh địa của người Duy Ngô Nhĩ.
Xung đột Thanh - Hồi bùng nổ nhanh chóng. Mùa thu năm 1757, người Duy Ngô Nhĩ nổi dậy, tấn công quân đồn trú Thanh, giết chết Phó đô thống quân Thanh là A Mẫn Đạo (阿敏道). Nhà Thanh vội điều binh trấn áp. Nhưng khác với lần trước, người Duy Ngô Nhĩ đã chống trả, làm Thanh binh thiệt hại không nhỏ. Tướng Thanh là Triệu Huệ phải tấu trình: "Quân ta truy sát được nhiều giặc, nhưng tử thương cũng hơn trăm người. Tổng binh Cao Thiên Hỷ, nhiệm Tiền Phong Thống lĩnh Thị vệ Ngạc Thực, nhiệm Phó đô thống Tam Cách, Thị vệ Đặc Thông Ngạch, đều tử trận".
Tuy nhiên, cuối cùng người Duy Ngô Nhĩ vẫn không chống nổi trước sức mạnh của quân Thanh. Lần lượt các thủ phủ ở Nam Bắc Thiên Sơn là Yarkand và Kashgar đều rơi vào tay quân Thanh năm 1759. Các khoja phải trốn chạy đến Badakhshan. Tuy nhiên, tại đây, họ bị quốc vương sở tại là Sultān Shāh, một đồng minh của Thanh triều, giết chết.
Sau nhiều cuộc tàn sát thảm khốc, năm 1759, nhà Thanh cuối cùng đã củng cố quyền hạn của mình. Họ gộp lãnh địa của cả người Dzungar và Duy Ngô Nhĩ, với tên mới là Chuẩn bộ và Hồi bộ, nhập vào bản đồ Thanh quốc. Cả vùng, mà về sau gọi là Tân Cương, được đặt dưới quyền quản lý của Tổng lý Đại thần, đóng thủ thủ tại Y Lê, và được hỗ trợ bởi một lực lượng đồn trú đông đảo.
Để kỷ niệm chiến công, Càn Long đã cho dựng một ngôi chùa có tên là chùa Phổ Trữ tại Thừa Đức, Hà Bắc, trong đó có tượng Quan Thế Âm Bồ Tát bằng gỗ lớn nhất thế giới. Càn Long không thể nghĩ rằng về sau, khi vùng đất tổ tiên Mãn Châu của ông nhanh chóng bị đồng hóa thì vùng đất Tân Cương này lại luôn tiềm ẩn nguy cơ bạo loạn và ly khai đế quốc Trung Hoa mãi cho đến tận 300 năm sau.
Là 2 quốc gia láng giềng, được phân định ranh giới một cách mơ hồ bởi một vùng đệm lãnh địa rộng lớn của người Shan, cả Miến Điện lẫn Trung Quốc đều muốn tăng cường quyền kiểm soát vùng đệm này để có khả năng mở rộng lãnh thổ tối đa.
Giữa thế kỷ 18, tại Miến Điện, vương triều Toungoo sụp đổ bởi ngoại ưu nội loạn. Nhiều vùng lãnh thổ của Miến Điện ly khai, đặc biệt là các bang Shan. Bấy giờ tại Trung Quốc, nhà Thanh đang cường thịnh. Họ tìm cách tăng cường chinh phục và sáp nhập vào Vân Nam nhiều lãnh địa của người Shan.
Nội dung từ bài Wikipedia “Thập toàn Võ công”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.