Chiến tranh
Chiến tranh Xiêm - Nguyễn (Chúa)
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh Xiêm - Việt (1771–1773) là một cuộc chiến giữa Vương triều Thonburi nước Xiêm La (Thái Lan ngày nay) dưới thời Vua Taksin và triều đình Chúa Nguyễn ở Đàng Trong nước Đại Việt (Việt Nam ngày nay). Cuộc chiến này cũng có liên quan đến Vương quốc Cao Miên và Hà Tiên trấn, đồng minh cũng như chư hầu của Chúa Nguyễn.
Năm 1671, trước cảnh nhà Minh ở Trung Quốc diệt vong, một người Quảng Đông tên là Mạc Cửu (鄚玖) đã giong buồn từ Lôi Châu, Quảng Đông đến định cư ở đất Bantaey Meas (Khmer:បន្ទាយមាស), một vùng lãnh thổ giáp biển nằm ở cực nam xứ Cao Miên khi đó, mà sau phát triển thành tỉnh Hà Tiên. Từ đó Banteay Maes trở thành một khu định cư của cả người Cao Miên bản địa và các thương nhân Trung Quốc. Mạc Cửu mở một sòng bạc ở địa phương để thu thuế hoa tiêu và dần trở nên giàu có. Danh tiếng vang xa, ông ta được triều đình Cao Miên ban cho chức Ốc nha (Oknha) cai quản địa phương này. Mạc Cửu cùng các thuộc hạ từ đó xây dựng Hà Tiên - Bantaey Meas thành một thị trấn mang phong cách Trung Hoa. Năm 1707, Mạc Cửu cầu phong với Chúa Đàng Trong khi ấy là Nguyễn Phúc Chu và được Đàng Trong phong tước Cửu Ngọc hầu, từ đấy hình thành chính thể Hà Tiên trấn như một chư hầu của xứ Đàng Trong. Năm 1735, Mạc Cửu qua đời, con trai ông là Mạc Thiên Tứ (hay Mạc Sĩ Lân 莫士麟) lên nối nghiệp làm Tổng binh cai quản Hà Tiên. Dưới thời Mạc Thiên Tứ, Hà Tiên vươn lên trở thành trung tâm thương mại và chính trị của bán đảo Đông Dương.
Năm 1714, Vua Thommo Reachea III (Nặc Ông Thâm) của Cao Miên bị đánh đuổi bởi Hoàng thân Kaev Hua, người được sự trợ giúp của chúa Nguyễn. Nặc Ông Thâm đến xin tị nạn ở vương quốc Ayutthaya nơi ông ta được Vua Thaisa dung dưỡng. Ba năm sau năm 1717, vua Xiêm gửi quân tấn công Cao Miên để phục vị cho Nặc Ông Thâm, dẫn đến cuộc Chiến tranh Việt - Xiêm (1717). Hải quân Xiêm thất trận ở Hà Tiên, trong khi giành chiến thắng trên đất liền. Sau khi nhận được sự thần phục của tân vương Kaev Hua, người Xiêm rút quân nhưng Cao Miên sau đó lại ngả về phía Việt Nam như cũ. Năm 1712, Kaev Hua thoái vị nhường ngôi cho trưởng tử là Satha II (Nặc Ông Tha). Cựu vương Nặc Ông Thâm, người đã sống qua hai thập kỷ ở Ayutthaya, một lần nữa trở về Cao Miên và tái xưng vương năm 1737, đánh đuổi Nặc Ông Tha chạy sang lãnh thổ Đàng Trong. Nặc Ông Thâm làm vua cho đến khi qua đời năm 1747 và quyền kế vị được chuyển cho một hoàng thân tên là Nặc Ông Nhuận tức vua Reameathiptei III. Nặc Ông Tha được quân đội Việt Nam hộ tống về Cao Miên giành lại ngai vàng năm 1748 trong khi Nặc Ông Nhuận lại chạy trốn về Ayutthaya. Vua Borommokot của Ayutthaya vào năm 1749 gửi quân đến Cao Miên trục xuất Nặc Ông Tha. Nặc Ông Tha lại chạy trốn đến Việt Nam và rồi ông ta chết ở đó. Người Xiêm dựng Vương tử Nặc Ông Nguyên, con của Nặc Ông Thâm, lên làm vua, tức là Chey Chettha V. Như vậy trong vòng 3 năm từ 1747 đến 1749, ngôi vua nước Cao Miên đã thay đổi ba lần.
Năm 1757, Đệ nhị vương Nặc Ông Hinh, xảy ra mâu thuẫn với Đệ tam vương Nặc Ông Tôn và hai bên tấn công lẫn nhau. Nặc Ông Tôn bị đánh bại và chạy sang Hà Tiên nương nhờ Mạc Thiên Tứ (Biên niên sử Campuchia gọi ông ta là Neak Preah Sotoat). Nặc Ông Tôn nhận Mạc Thiên Tứ làm nghĩa phụ. Mạc Thiên Tứ sau đó gửi thư lên cho chúa Nguyễn Phúc Khoát xin lập Nặc Ông Tôn làm Cao Miên quốc vương. Rồi quân Hà Tiên hộ tống Nặc Ông Tôn về Cao Miên. Nặc Ông Hinh chiến bại và tử trận. Vua Chey Chettha chạy trốn đến Pursat nơi ông ta qua đời ở đó. Nặc Ông Tôn - ông hoàng thân Việt lên kế vị với vương hiệu Outeyreachea. Ang Non (Nặc Ông Vinh), con trai của Nặc Ông Nguyên và là đồng minh với Nặc Ông Hinh, chạy thoát. A loyal servant happened to secretly open the cage, allowing Ang Non to flee to Ayutthaya in 1758. The new Cao Miên King Nặc Ông Tôn repaid Mạc Thiên Tứ for his supports by ceding five prefectures, including Kampong Som and Kampot in Southern Cao Miên, to Mạc Thiên Tứ. This led to the formation of the territories of the Hà Tiên polity, which was, in turn, under the suzerainty of the Nguyen Lords' regime. The Việt Nam settled on the new territories of the Đồng bằng sông Cửu Long and maintained military garrisons at Long Hồ, Sa Đéc and Châu Đốc.
Thời kỳ Hậu Ayutthaya trong lịch sử Thái Lan (1688 - 1767) chứng kiến làn sóng di dân ồ ạt của người Triều Châu từ vùng Quảng Đông đến định cư ở các thị trấn ven biển của Xiêm quốc, trong đó đáng chú ý nhất là cộng đồng ở Bang Plasoi và Chanthaburi. Tháng giêng năm 1767, tức là chỉ ba tháng trước ngày sụp đổ của Ayutthaya, Phraya Tak, một vị tướng Xiêm có gốc gác Triều Châu (tên khai sinh là Trịnh Chiêu - 鄭昭 hay Trịnh Tân - 鄭信, đã mang theo lực lượng ít ỏi của mình đột phá vòng vây của quân đội Miến Điện để tẩu thoát đến Chanthaburi. Vị vương tử Cao Miên lưu vong năm xưa, Nặc Ông Vinh cũng gia nhập vào lực lượng của Phraya Tak và trở thành một trong số những tùy tùng của Phraya Tak từ nhưng ngày đầu khởi nghiệp. Tháng 6 năm 1767, Phraya Tak đã lấy được Chanthaburi, một đô thị lớn của người Triều Châu và lập căn cứ ở đó. Lãnh chúa Chanthaburi là Pu Lan đào tẩu đến Hà Tiên.
Ayutthaya thất thủ vào tháng 4 năm 1767, hầu hết các thành viên hoàng tộc đều bị bắt giải về quốc đô Miến Điện. Chỉ có một số ít hoàng thân quốc thích trốn thoát, trong đó bao gồm ông hoàng Chao Sisang (tiếng Thái: เจ้าศรีสังข์) hay Chiêu Xỉ Xoang, con trai của cố Thái tử Thammathibet, đã chạy đến tị nạn ở Bang Plasoi nơi ông ta dựa vào sự giúp đỡ của những nhà truyền giáo người Pháp. Các nhà truyền giáo người Pháp đã dẫn ông hoàng này theo họ đến Hà Tiên và sau đó là Oudong thuộc Cao Miên. Một hoàng thân khác là Chao Chui (tiếng Thái: เจ้าจุ้ย) hay Chiêu Thúy, cháu nội của vua Thai Sa, thì trực tiếp đến Hà Tiên nương nhờ Mạc Thiên Tứ. Phraya Tak viết thư cho Mạc Thiên Tứ, yêu cầu ông ta giao trả các hoàng thân Ayutthaya. Mạc Thiên Tứ, người có mưu đồ giữ lại những ông hoàng lưu vong này làm con hời chính trị của mình, đã thẳng thừng từ chối. Sau đó lại nảy sinh xung đột giữa chính quyền Hà Tiên với các thương nhân và cướp biển người Triều Châu cư ngụ ở bờ biển phía đông Vịnh Xiêm. Khoảng năm 1769 hoặc 1770, Mạc Thiên Tứ đã hai lần phái quân tấn công Chanthaburi và Trat. Biên niên sử Cao Miên ghi nhận rằng quân đội Hà Tiên đã thất bại thảm hại trước quân Xiêm ở Chanthaburi.
Một trong những việc đầu tiên sau khi Phraya Tak đăng cơ xưng vương vào tháng 12 năm 1767 (tức là vua Taksin), là phái sứ bộ đến Quảng Châu cầu phong với vua Càn Long của nhà Thanh. Mục đích của việc cầu phong là đảm bảo tính hợp pháp tương đối của ông so với các đối thủ khác đang cát cứ ở các tỉnh trong nước và tìm kiếm nguồn lại từ các giao dịch béo bở với triều đình Trung Quốc. Thời điểm này, Taksin lần đầu tiên xuất hiện trong các ghi chép của Trung Quốc với tên gọi là Cam Ân Sắc (甘恩敕). . Triều đình Bắc Kinh đã cử Trịnh Duệ đến Hà Tiên hỏi thăm về tình hình nước Xiêm. Tháng 12 năm 1768, Trịnh Duệ đến Hà Tiên và được báo cáo về những hoạt động thiết lập quyền lực của Phraya Tak ở nước Xiêm. Trịnh Duệ trong dịp này cũng đã hội kiến với Vương tôn Chiêu Thúy ở Hà Tiên. Mạc Thiên Tứ cũng sai sứ đến Lưỡng Quảng thông báo với triều đình nhà Thanh về việc các hoàng thân Ayutthaya, hậu duệ của nhà Ban Phlu Luang mới sụp đổ, đang ở cùng ông ta tại Hà Tiên. Triều đình Bắc Kinh từ chối phong cho Taksin làm Xiêm La quốc vương với lý do hậu duệ của tiền triều vẫn còn, đồng thời yêu cầu Taksin hãy tôn lập hậu duệ vua cũ lên ngôi thay vì tự ý hoán vị. Năm 1771, vì Trung Quốc vì Miến Điện đang sa lầy vào cuộc Chiến tranh Thanh – Miến, Taksin đã gửi những người tù binh Miến Điện mà mình bắt được đến Trung Quốc để thuyết phục Bắc Kinh rằng cả Thanh và Xiêm đều có chung kẻ thù - Miến Điện.
Trong năm 1769, Vua Taksin nhà Thonburi gửi một bức thư đến cho Nặc Ông Tôn - Quốc vương Cao Miên đang thần phục Đàng Trong, yêu cầu ông này xưng thần với Xiêm và cống nạp cây vàng cây bạc theo nghi lễ dành cho bậc chư hầu triều cống tông chủ. Nặc Ông Tôn từ chối với lý do Taksin là kẻ tiếm quyền và là người Trung Quốc. Taksin nổi cơn thịnh nộ, quyết định cất quân thảo phạt Cai Miên để phế truất Nặc Ông Tôn và đưa ông hoàng thân Xiêm là Ang Non (Nặc Ông Nộn) lên thay. Các đạo quân Xiêm bao gồm;
Từ Nakhon Ratchasima, Hầu tước Aphai Ronnarit và Hầu tước Anuchit Racha dẫn quân Xiêm vượt qua núi Dangrek, tấn công và chiếm được tỉnh Siemreap. Oknha Kralahom Pang, tướng chỉ huy quân Cao Miên bị giết trong trận chiến ấy. Hầu tước Kosa Trần Liên thì lấy được Battambang. Vua Nặc Ông Tôn liền đích thân dẫn hạm đội Cao Miên đối đầu với quân Xiêm xâm lược. Hai vị chỉ huy Xiêm tập hợp hạm đội Xiêm để chiến đấu với quân Cao Miên ở Biển Hồ Tonle Sap.
Chiến dịch này diễn ra mà không có sự tham gia của vua Taksin, vì khi đó ông đang bận việc đánh dẹp lực lượng của sứ quân vùng Nakhon Si Thammarat ở miền Nam Xiêm. Tuy nhiên, có tin đồn đến tai quân Xiêm ở Cao Miên rằng, vua Taksin đã tử trận tại Nakhon Si Thammarat. Vì thế Hầu tước Aphai Ronnarit và Hầu tước Anuchit Racha quyết định rút lui khỏi Cao Miên để quay về Thonburi. Tuy nhiên, họ sớm nhận ra rằng lời đồn là không đúng sự thật và Taksin vẫn còn sống. Trần Liên cũng rút quân khỏi Cao Miên và thông báo cho vua về việc rút lui sớm của hai vị chỉ huy. Anuchit Racha giải thích với vua Taksin rằng, do tin đồn, ông phải rút lui để trở về ngăn chặn thành Thonburi khỏi rơi vào hỗn loạn. Vua Taksin hài lòng với lời giải thích này và khen ngợi Anuchit Racha vì lòng trung thành của ông. Cao Miên sau đó thoát khỏi sự chiếm đóng của Xiêm và vẫn nằm dưới ảnh hưởng của Việt Nam trong một thời gian ngắn.
Năm 1771, vua Taksin tiếp tục kế hoạch xâm lược Cao Miên. Mục tiêu là lùng bắt hai vị vương tử Chiêu Xỉ Xong và Chiêu Thúy, đồng thời đưa Nặc Ông Nộn làm vua Cao Miên lên làm vua mới, thay thế vua Nặc Ông Tôn thân Việt. Taksin muốn chiếm Hà Tiên vì đây là một cảng thịnh vượng và có thể trở thành đối thủ của Xiêm trong tương lai. Taksin ra lệnh cho quân Xiêm xâm lược Cao Miên và Hà Tiên như sau:
Vua Xiêm và các tướng khởi hành từ Paknam vào ngày 3 tháng 11 năm 1771. Quân Xiêm tuyên bố mục tiêu của cuộc chinh phạt là trừng trị Mạc Thiên Tứ (sử Xiêm gọi ông là Nak Phra Sothat) vì tội chiêu mộ các thường dân thành lập quân lữ và xâm phạm hai tỉnh Chattanburi (Trạch Vấn) và Trat thuộc chủ quyền nước Xiêm để bắt bớ dân chúng một cách vô cớ.
Taksin dừng quân tại Chanthaburi, và lệnh cho Trần Liên cùng Duơng Tiến Tông tiến quân đến Kampong Som. Trần Liên nhanh chóng tiến chiếm Kampong Som. Nhận được tin thắng trận, Taksin mới dẫn hạm đội từ Kampong Som thẳng đến Hà Tiên và đến nơi vào ngày 14 tháng 11. Ông đóng quân trên ngọn núi Tô Châu, đồng thời chuẩn bị sẵn dác đại bác nã vào thành nội. Taksin lại sai Chaophraya Chakri Mud chỉ huy hải quân, và cho đòi Hầu tước Phichai Aisawan Yang Jinzong viết một bức thư cho Mạc Thiên Tứ, yêu cầu ông ta đưa ra quyết định: chiến hay hàng. Theo Biên niên sử Thái Lan thì Mạc Thiên Tứ hồi đáp rằng ông cần ba ngày để đưa ra quyết địnhs. Tuy nhiên, Tứ vẫn im lặng khi thời hạn đã hết, bởi vì ông ta có một mưu tính khác, là lợi dụng sự trì hoãn này để chờ đợi quân chúa Nguyễn đến cứu viện. Nhưng Điều khiển Gia Định là Nguyễn Cửu Khôi cho rằng năm trước Hà Tiên đã từng báo cáo thông tin sai lệch, nên ngồi im không cứu.
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến tranh Việt – Xiêm (1771–1773)”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.