Chiến tranh
80–72 BCE Roman civil war
Đang tải bài viết từ Wikipedia…
Chiến tranh Sertorius (80 – 72 TCN) là một cuộc nội chiến quan trọng trong giai đoạn cuối Cộng hòa La Mã, diễn ra chủ yếu trên bán đảo Iberia (người La Mã gọi là Hispania). Đây là cuộc xung đột giữa hai phe phái La Mã: một bên do tướng Quintus Sertorius lãnh đạo, và bên còn lại đại diện cho Thượng viện La Mã – lực lượng do phe Lucius Cornelius Sulla chi phối sau cuộc nội chiến trước đó.
Lực lượng Sertorius bao gồm rất nhiều người La Mã bị lưu đày hoặc chạy trốn khỏi các cuộc thanh trừng khốc liệt của Sulla (Cuộc truy sát của Sulla). Nhờ tự xưng là Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (Proconsul) hợp pháp của Hispania, Sertorius đã thu phục và liên minh thành công với các bộ tộc bản địa gồm người Celt, người Aquitani và người Iberian.
Tên gọi cuộc chiến được đặt theo chính người lãnh đạo phe đối lập, Quintus Sertorius, một vị tướng nổi tiếng với tài cầm quân và nghệ thuật chiến tranh du kích. Năm 83 TCN, Sertorius được chính quyền do Gaius Marius dẫn đầu bổ nhiệm làm Quan Chấp chính Ngoại tỉnh sang cai trị Hispania. Tuy nhiên, đến năm 81 TCN, quân đội Sulla đã tiến đánh và trục xuất Sertorius khỏi khu vực này. Không từ bỏ, Sertorius quay trở lại Hispania Ulterior vào năm 80 TCN. Với tư cách là Tổng đốc hợp pháp La Mã, Sertorius nhanh chóng đánh bại các tướng lĩnh đại diện cho phe Sulla và lấy được sự ủng hộ mạnh mẽ từ các bộ tộc bản địa.
Trong khoảng thời gian từ năm 80 đến 77 TCN, bằng việc kết hợp linh hoạt giữa các trận đánh trực diện và chiến thuật du kích, Sertorius cùng phó tướng Lucius Hirtuleius đã kiểm soát hoàn toàn cả hai tỉnh Hispania (bao gồm Hispania Ulterior và Hispania Citerior). Thượng viện La Mã đã phái tướng Metellus Pius sang trấn áp vào năm 80 TCN, nhưng Pius liên tục bị Sertorius đánh bại và sa lầy suốt nhiều năm. Nhận thấy tình hình nguy ngập, cuối năm 77 TCN, Thượng viện cử thêm danh tướng Pompey sang tiếp viện. Thế nhưng sang năm 76 TCN, Pompey lập tức nếm mùi thất bại trước Sertorius trong Trận Lauron, khiến cục diện phe Sulla vẫn không thể tiến triển.
Năm 75 TCN chứng kiến chuỗi 4 trận đánh lớn làm suy chuyển hoàn toàn lực lượng Sertorius. Trận Valentia, Pompey đánh bại hai tướng phe Sertorius là Marcus Perperna Veiento và Gaius Herennius. Trận Italica, Metellus đánh bại phó tướng Hirtuleius. Trận Sucro và Trận Saguntum, Sertorius trực tiếp giáp chiến với Pompey tại Sucro, sau đó đối đầu với lực lượng liên quân của cả Pompey lẫn Metellus tại Saguntum. Cả hai trận chiến này đều kết thúc hòa, nhưng tổn thất lực lượng phe Sertorius là vô cùng lớn.
Sau chuỗi trận đẫm máu năm 75 TCN, quân đội Sertorius suy giảm nghiêm trọng. Trong khi đó, các tướng lĩnh phe Sulla liên tục nhận được quân tiếp viện dồi dào từ Rome. Từ năm 74 TCN trở đi, phe Sulla chuyển sang chiến thuật tiêu hao, một chiến lược mà phe Sertorius không còn đủ sức chống đỡ. Sau nhiều năm chiến tranh kéo dài mà không có lối thoát, nội bộ liên minh Sertorius bắt đầu rạn nứt sâu sắc. Đỉnh điểm là vào năm 73 hoặc 72 TCN, Sertorius bị chính vị tướng dưới quyền mình là Perperna ám sát. Cuộc chiến nhanh chóng đi đến hồi kết ngay sau đó khi Perperna bị Pompey đánh bại hoàn toàn trong Trận Osca.
Trong cuộc nội chiến La Mã, Quintus Sertorius đứng về phe Marian-Cinnan để chống lại Sulla. Năm 83 TCN, do phát sinh mâu thuẫn với lãnh đạo phe mình, Sertorius được điều sang bán đảo Iberia làm Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsul). Tuy nhiên, phe Sertorius nhanh chóng thất bại tại Ý, và Sulla đã cử một đội quân sang đánh đuổi Sertorius khỏi Iberia.
Sau một thời gian bôn ba, Sertorius trôi dạt đến Tingis (Bắc Phi). Tại đây, Sertorius đã hỗ trợ dân địa phương lật đổ Ascalis, một kẻ bạo chúa thân Sulla. Cũng tại Tingis, Sertorius gặp phái đoàn người Lusitani (một tộc người Celtic hung tợn). Họ tìm đến và khẩn thiết mời Sertorius về làm người lãnh đạo để chống lại chính quyền do Sulla dựng lên, vốn đang bóc lột họ dữ dội tại quê nhà. Người Lusitani lựa chọn Sertorius chính vì chính sách cai trị ôn hòa mà Sertorius từng áp dụng khi làm Tổng đốc vào năm 82 TCN, trái ngược hoàn toàn với sự hà khắc của các đời Tổng đốc trước đó.
Người Lusitani vốn có lịch sử kháng chiến lâu đời chống lại ách cai trị của Rome. Một số nhà lịch sử học cho rằng người Lusitani muốn tìm kiếm sự độc lập hoàn toàn, và việc Sertorius chấp nhận nắm quyền lãnh đạo phong trào này đồng nghĩa với việc Sertorius đang đối đầu với chính La Mã. Tuy nhiên, nhà lịch sử học Philip Spann đánh giá khả năng này là rất thấp. Nếu Sertorius chấp nhận một đề nghị phản quốc như vậy, Sertorius sẽ tự tay dập tắt mọi hy vọng quay trở về Rome của chính mình. Nhiều khả năng hơn, người Lusitani nhận thức được rằng họ không thể đánh bại hoàn toàn La Mã; do đó, hy vọng tốt nhất của họ là hỗ trợ thiết lập một chính quyền mới tại Rome có thiện chí với họ. Cũng theo Spann, lý do cốt lõi khiến Sertorius chấp nhận lời mời là vì Sertorius ngày càng nhận ra một thực tế phũ phàng: Sulla và chính quyền mới sẽ không bao giờ ân xá cho mình cùng các đồng sự, cũng như không có bất kỳ cơ hội hòa giải nào.
Sau khi đánh bại một hạm đội nhỏ La Mã do Aurelius Cotta chỉ huy tại Mellaria, Sertorius đã đổ bộ thành công lên bán đảo Iberia tại Baelo, gần Cột trụ Hercules (Gibraltar ngày nay). Theo ghi chép của Plutarch, Sertorius tiến vào Lusitania trước để tổ chức và tập hợp các bộ tộc, sau đó mới quay trở lại thung lũng Baetis và đánh bại lực lượng La Mã do Lucius Fufidius (nhiều khả năng là Tổng đốc tỉnh Hispania Ulterior) chỉ huy. Tuy nhiên, nhà nghiên cứu Philip Spann đưa ra góc nhìn hợp lý hơn, Trận chiến sông Baetis nhiều khả năng đã diễn ra ngay trên đường Sertorius đang hành quân tiến vào Lusitania, thay vì sau khi Sertorius đã tới đó.
Sau chiến thắng tại sông Baetis, Quintus Sertorius đã nắm quyền kiểm soát phần lớn tỉnh Hispania Ulterior. Trong khi Sertorius tập trung củng cố quyền lực ở vùng đông nam, và phái vị tướng tin cậy của mình là Lucius Hirtuleius sang tỉnh Hispania Citerior để giải quyết Tổng đốc Cotta và lực lượng còn lại của phe Sulla trên bán đảo Iberia. Lo ngại trước mối dọa ngày càng lớn, chính quyền tại Rome đã nâng cấp Hispania Ulterior thành một Tỉnh thuộc Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsular province) và bổ nhiệm Quintus Caecilius Metellus Pius (bạn đồng sự của Sulla năm 80 TCN) làm Tổng đốc mới. Năm 79 TCN, khi Metellus đang trên đường tới, Marcus Domitius Calvinus (người tiếp quản Hispania Citerior từ Cotta) đã tiến quân sang Hispania Ulterior. Tuy nhiên, đường đi của ông đã bị lực lượng của Hirtuleius chặn đứng tại khu vực Consabura.
Hirtuleius tiếp tục sử dụng chiến thuật du kích để làm suy yếu quân đội Domitius Calvinus, dụ đối phương tiến sâu vào nội địa. Cuối cùng, hai bên giao tranh tại sông Anas. Domitius bị đánh bại hoàn toàn; Domitius đã tử trận hoặc bị chính các binh sĩ của mình sát hại khi họ quay sang đào tẩu sang phe nổi dậy.
Metellus, lúc này chưa hay biết về thảm bại của Domitius, đã cử phó tướng Lucius Thorius Balbus đi tiếp viện. Tuy nhiên, Balbus cũng bị đánh bại, lần này là do chính Sertorius trực tiếp cầm quân. Sau cái chết của Domitius Calvinus, Quintus Calidius được bổ nhiệm làm Tổng đốc mới thay thế.
Do thiếu các căn cứ vững chắc ở miền trung Hispania, Metellus bắt đầu thiết lập hệ thống đồn bốt nhằm củng cố quyền kiểm soát đối với các thành phố và bộ tộc (đây là chiến lược từng được cha của Metellus áp dụng hiệu quả trong Chiến tranh Jugurtha chống lại vua Jugurtha của Numidia, nơi Metellus từng làm sĩ quan dưới quyền cha mình). Các căn cứ này bao gồm Metellinum (Medellin), Castra Caecilia (Cáceres), Viccus Caecilius và Caecilina. Chiến lược này có thể phát huy tác dụng với một đối thủ yếu hơn, nhưng Sertorius liên tục tung ra các đòn phục kích, đánh và rút dồn dập làm tiêu hao sinh lực đối phương, buộc Metellus sớm phải cầu cứu viện binh.
Lucius Manlius, Tổng đốc tỉnh Gallia Transalpina, đã mang 3 quân đoàn (legions) cùng 1.500 kỵ binh vượt dãy Pyrenees sang tiếp viện. Tuy nhiên, Manlius chạm trán với Hirtuleius gần Ilerda, bị đánh bại và phải rút chạy vào trong thành phố. Hirtuleius vây hãm Ilerda nhưng Manlius đã trốn thoát được. Khi tháo chạy về lại Gaul, Manlius tiếp tục bị tộc người Aquitani phục kích tấn công.
Năm 78 TCN, Metellus quyết định tấn công thành Langobriga (nhiều khả năng là Laccobriga gần Lisbon ngày nay), một đồng minh của Sertorius, nhằm làm răn đe các bộ tộc Celtic rằng Sertorius không đủ sức bảo vệ họ. Biết trước ý đồ, Sertorius đã chủ động tiếp tế, củng cố phòng thủ cho thành phố và thực hiện chiến thuật "tiêu thổ", dọn sạch mọi nhu yếu phẩm xung quanh Langobriga. Hành động này không chỉ buộc Metellus phải rơi vào thế vây hãm kéo dài mà còn nhanh chóng cạn kiệt lương thực. Khi Metellus phái một quân đoàn đi kiếm nhu yếu phẩm, Sertorius đã phục kích đánh tan tành đội quân này, thu giữ toàn bộ lương thực. Không còn gì để nuôi quân, Metellus đành ngậm ngùi dỡ bỏ vòng vây và rút quân về lại vùng duyên hải.
Cũng trong năm 78 TCN, Sulla qua đời tại Rome do nguyên nhân tự nhiên, khiến phe ủng hộ ông rơi vào tình trạng mất đi người lãnh đạo tối cao. Đến năm 77 TCN, Metellus chuyển sang chiến thuật thận trọng hơn, chỉ tập trung cố thủ dọc theo tuyến sông Baetis để nghe ngóng tình hình tại Rome, nơi một cuộc nổi dậy mới đang chực chờ bùng phát. Nhận thấy Metellus không còn là mối đe dọa trực tiếp, Sertorius tạm thời để yên và tập trung lực lượng đi thu phục các bộ tộc ở sâu trong nội địa chưa chịu quy phục chính quyền của mình.
Mối đọa dai dẳng và ngày càng lớn từ Sertorius đã buộc chính quyền tại Rome phải đưa ra các biện pháp quyết liệt. Thượng viện thống nhất trao quyền Quan Chấp chính Ngoại tỉnh (proconsular command) cho Tổng đốc mới của tỉnh Hispania Citerior, đồng thời cử người này đi kèm một lực lượng quân đội đông đảo để hỗ trợ Metellus trong cuộc chiến chống lại phe nổi dậy. Năm 76 TCN, Thượng viện đã thông qua đề xuất của Lucius Marcius Philippus, cử con rể của ông là Gnaeus Pompeius Magnus (Pompey) sang Hispania thay mặt cho hai quan Chấp chính quan (vốn là những người đã từ chối nhận vị trí chỉ huy này). Đáng chú ý, lúc bấy giờ Pompey chưa từng nắm bất kỳ Chính vụ quan (magistrate) chính thức nào. Pompey nhanh chóng chiêu mộ một quân đội gồm 30.000 bộ binh và 1.000 kỵ binh. Quy mô quân đội khổng lồ này chính là minh chứng rõ nhất cho thấy mức độ nghiêm trọng mối đe dọa mang tên Sertorius đối với Rome.
Cũng trong năm 76 TCN, Marcus Perperna đã dẫn theo tàn quân từ cuộc nổi dậy của Chấp chính quan Marcus Aemilius Lepidus từ đảo Sardinia sang hội quân cùng Sertorius. Thực chất, Perperna chỉ miễn cưỡng chấp nhận đặt mình dưới quyền chỉ huy Sertorius. Ban đầu, Perperna đã cho hạm đội tiến sang Liguria để chiêu mộ thêm binh sĩ từ các bộ tộc Liguria và Gaul tại đây. Tuy nhiên, khi binh sĩ dưới quyền hay tin Pompey đang rầm rộ tiến quân về phía bắc để tiêu diệt họ, họ đã đồng loạt yêu cầu Perperna phải đưa toàn quân sang Hispania để hợp lực với Sertorius. Perperna mang đến Tây Ban Nha một lực lượng rất đáng kể gồm 53 đại đội (cohorts - tương đương gần 5,5 quân đoàn).
Nhờ được tăng cường lực lượng mạnh mẽ, Sertorius quyết định tiến công các thành phố phía đông đang công khai ủng hộ phe Sulla. Mục tiêu đầu tiên ông nhắm tới là thành phố Lauron (nằm giữa Valentia và Saguntum). Cùng lúc đó, Pompey đã vượt qua dãy Pyrenees và dẫn quân rầm rộ tiến về phía Sertorius. Pompey đầy tự tin, dự định dập tắt cuộc nổi dậy chỉ bằng một đòn quyết định thông qua việc ép Sertorius vào một trận đánh trực diện để tiêu diệt.
Song song với mũi tiến công đường bộ, Pompey phái một hạm đội do em rể ông là Gaius Memmius (cùng với người hỗ trợ bản địa là Balbus) chỉ huy tiến đánh New Carthage. Mục tiêu của Pompey là chiếm giữ nơi này làm căn cứ hậu phương, từ đó đánh ngược lên phía bắc dọc theo bờ biển. Tuy nhiên, kế hoạch này lập tức phá sản, Memmius vừa đến nơi đã bị cướp biển, lực lượng đồng minh với Sertorius, phong tỏa chặt chẽ ngay trong thành phố, khiến mũi tiến công đường biển này hoàn toàn bị tê liệt và không thể hỗ trợ cho chiến dịch của Pompey.
Pompey tiến vào chiến dịch với một quân đội dày dạn kinh nghiệm gồm 30.000 bộ binh và 1.000 kỵ binh (được chiêu mộ từ các cựu binh của chính ông và của Sulla). Rất tự tin vào sức mạnh lực lượng, Pompey lập tức chủ động mở các đợt tiến công. Ngay khi đặt chân đến Hispania, Pompey bắt đầu giải phóng toàn bộ dải duyên hải từ dãy Pyrenees kéo dài đến New Carthage nhằm mở đường hội quân với Metellus, người đang cắm chốt tại Hispania Ulterior. Dù gặt hái được một số thành công ban đầu, Pompey đã gặp phải một gáo nước lạnh khi chạm trán với Sertorius tại thành phố Lauron. Sertorius là người đến Lauron trước và đã triển khai vây hãm thành phố này. Muốn dập tắt đối thủ nhanh chóng, Pompey cho dựng trại ngay sát trại của Sertorius để ép Sertorius phải bước vào một trận chiến trực diện.
Pompey vô cùng hài lòng với cục diện lúc bấy giờ. Pompey tin rằng mình đã dàn trận khéo léo để kẹp chặt Sertorius vào giữa, một bên là bức tường thành Lauron và một bên là đại quân của mình. Pompey còn tự tin phái người đưa tin vào trong thành Lauron, nhắn cư dân ở đây cứ ăn mừng và lên vách thành ngồi xem Sertorius "thưởng thức" cảm giác bị vây hãm ngược ra sao. Khi hay tin, Sertorius cảm thấy hành động này hết sức buồn cười. Ông coi Pompey chỉ là một "học trò của Sulla" và quyết định dạy cho người trẻ tuổi này một bài học đích thực về thuật cầm quân.
Sertorius bắt đầu kế hoạch bằng việc tung lực lượng giáp nhẹ và kỵ binh liên tục quấy rối các đội quân đi kiếm nhu yếu phẩm (lương thảo) của Pompey. Sertorius hạ lệnh cho quân sĩ chỉ tập trung đánh phá các đội kiếm lương ở khu vực gần, đồng thời cố tình để yên cho các đội kiếm lương ở khu vực xa hơn. Sau nhiều ngày liên tục bị tập kích, quân của Pompey mệt mỏi và bắt đầu chuyển toàn bộ hoạt động tìm kiếm lương thảo sang các vùng xa hơn, đúng như dự tính của Sertorius. Ngay trong đêm, Sertorius bí mật xuất quân, ông điều 10 đại đội (cohorts) bộ binh nặng, 10 đại đội bộ binh nhẹ dưới quyền chỉ huy của Octavius Gracinus, cùng 2.000 kỵ binh dưới quyền Tarquitius Priscus rời trại để phục kích toàn bộ lực lượng kiếm lương của Pompey.
Trận Lauron đã trở thành một chiến thắng thuật xuất sắc của phe Sertorius, chứng minh cho Rome thấy rằng cuộc chiến này còn lâu mới kết thúc và Pompey không thể dễ dàng đày ải họ. Tuy nhiên, thật không may cho Sertorius, tướng Metellus phía bên kia chiến tuyến đã đánh bại lực lượng cản đường của Perperna để kịp thời đến giải cứu cho Pompey. Không muốn rơi vào thế "lưỡng đầu thọ địch" khi phải đối đầu với cả hai đại quân cùng lúc, Sertorius đã chủ động chủ động rút quân trong trật tự.
Nội dung từ bài Wikipedia “Chiến tranh Sertorius”, theo giấy phép CC BY-SA 4.0.